Beysenbi, 9 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 764. Jazılğandar — 58. Qaytıs bolğandar — 7
Jañalıqtar 1612 0 pikir 9 Şilde, 2010 sağat 08:58

Qazaq sarbazdarınıñ Iogann Vol'fgang Getemen kezdesui turalı sır

Almaniyanıñ wlttıq mädenietinde öşpes iz qaldırğan wlı nemis aqını Iogann Vol'fgang Geteniñ şığarmaşılığında islam taqırıbı oyıp twrıp orın aladı. Geteniñ ömirlik wstanımın ayqındauda onıñ dostarı men jaqın adamdarına jazğan hattarı, 1771-1772 jıldarı qolına tüsken qasietti Qwran men parsınıñ wlı aqını Şams ad-Din Hafiz Şirazidıñ «Divanımen» tanısudan keyingi  äserden tuğan eñbegi «Batıs-şığıs Divanınıñ» ıqpalı orasan boldı. Mwsılmanmın dep jwrtqa jariyalamasa da, aqınnıñ köptegen şığarmalarınan Islam men onıñ ruhani qwndılıqtarına degen közqarası ayqın añğarıladı. Geteniñ baqi men fäni turalı tüsinigi Islam qağidalarımen twspa-tws keledi. Wlı aqınnıñ mwsılman bolğan-bolmağanı bir Allağa ğana mälim. Alayda, onıñ qasietti Qwrandı Illähi kitäp, al Mwhammedti elşi dep tanığanın  bayandaytın eñbekter az emes.

...1995 jılı Veymarda Geteniñ eñbekteri men sansız hattarın zerttegen şeyh Äbdülqadır äl-Murabittiñ basşılığındağı top, onıñ mwsılman ekendigi turalı pätua şığaradı.  Gete adamnıñ twtas bolmısımen bükil älemdi jaratqan Jaratuşınıñ ırqına bağınğanına kämil sendi.  Mwnı jazuşı adam ömiriniñ mäni retinde qabıldap, Qwdaydıñ qalauına bwlayşa  moyınswnudı Islam dep atadı.  «Batıs-şığıs Diuanında» aqın bılay dep jazadı: «Anau-mınau närse turalı oñdı-soldı oy şığındau- qanday aqımaqtıq. Eger Islam Allağa moyınswnu bolsa,biz bärimiz Islamda ömir sürip,  Islamda ölemiz».

Almaniyanıñ wlttıq mädenietinde öşpes iz qaldırğan wlı nemis aqını Iogann Vol'fgang Geteniñ şığarmaşılığında islam taqırıbı oyıp twrıp orın aladı. Geteniñ ömirlik wstanımın ayqındauda onıñ dostarı men jaqın adamdarına jazğan hattarı, 1771-1772 jıldarı qolına tüsken qasietti Qwran men parsınıñ wlı aqını Şams ad-Din Hafiz Şirazidıñ «Divanımen» tanısudan keyingi  äserden tuğan eñbegi «Batıs-şığıs Divanınıñ» ıqpalı orasan boldı. Mwsılmanmın dep jwrtqa jariyalamasa da, aqınnıñ köptegen şığarmalarınan Islam men onıñ ruhani qwndılıqtarına degen közqarası ayqın añğarıladı. Geteniñ baqi men fäni turalı tüsinigi Islam qağidalarımen twspa-tws keledi. Wlı aqınnıñ mwsılman bolğan-bolmağanı bir Allağa ğana mälim. Alayda, onıñ qasietti Qwrandı Illähi kitäp, al Mwhammedti elşi dep tanığanın  bayandaytın eñbekter az emes.

...1995 jılı Veymarda Geteniñ eñbekteri men sansız hattarın zerttegen şeyh Äbdülqadır äl-Murabittiñ basşılığındağı top, onıñ mwsılman ekendigi turalı pätua şığaradı.  Gete adamnıñ twtas bolmısımen bükil älemdi jaratqan Jaratuşınıñ ırqına bağınğanına kämil sendi.  Mwnı jazuşı adam ömiriniñ mäni retinde qabıldap, Qwdaydıñ qalauına bwlayşa  moyınswnudı Islam dep atadı.  «Batıs-şığıs Diuanında» aqın bılay dep jazadı: «Anau-mınau närse turalı oñdı-soldı oy şığındau- qanday aqımaqtıq. Eger Islam Allağa moyınswnu bolsa,biz bärimiz Islamda ömir sürip,  Islamda ölemiz».

"Narrisch, daß jeder in seinem Falle
Seine besondere Meinung preist!
Wenn Islam Gott ergeben heißt,
In Islam leben und sterben wir alle".

Aqınnıñ bwl twjırımı özge tarihi qwjattarda da körinis bergen.     «Bir Allağa degen senim, - dep jazadı Gete, - är uaqıtta ruhıñdı biik etedi,öytkeni ol adamnıñ ruhani twtastığınıñ ölşemi bolıp tabıladı.. «Batıs-şığıs diuanı turalı eskertpeler men oçerkter» attı  eñbeginde aqın tağı bılayşa oy qorıtadı. «Allanıñ toqsan toğız sipatın aytıp mwsılmandardıñ taspih tartuınıñ özi öte wlıq ğibadat. Täñirge tän barlıq sipattardı bir negizde eske alu Onıñ qwdiretiniñ asa şeksizdigin bildiredi, sondıqtan mwsılmandar Onıñ erkine bağınıp, tınıştıq tabadı».

Geteniñ bwl wstanımı ömirde kezdesetin barlıq  kezdeysoqtıqtı joqqa şığarttı. Onıñ payımdauınşa, adamnıñ basınan ötetin barşa oqiğa Allanıñ ayırıqşa işarası men sabağı ispetti.

«Batıs-şığıs diuanı» attı eñbegine kiriserden az ğana bwrın, 1813 jıldıñ küzinde äldebir nemis soldatı oğan Ispaniyadan Qasietti Qwrannıñ 114-şi «An-nas» süresi jazılğan eski arab qoljazbasın äkelip beredi. Oqımıstılardıñ kömegimen Gete bwl süreni köşirip alıp, onıñ mağınasına üñiluge wmtıldı. Aqın ömiriniñ soñına deyin bwl oqiğanı özine jiberilgen Täñirdiñ işarası retinde qabıldap ötti. 1814 jıldıñ qañtarında Jaratuşı tarapınan tağı bir belgi berildi. Jazuşı orıs armiyasınıñ qwramında Napoleonnıñ äskerin ökşelep quıp kele jatqan  qazaq-başqwrt jasaqtarınıñ namazına qatısadı. Qazaq sarbazdarı nemistiñ wlı aqınına osı kezdesude sazsırnay sıylaydı. Olardıñ ğibadatı Veymardağı protestant gimnaziyasında ötedi. 1814 jılı Trebrge arnalğan hatında Gete bwl oqiğa turalı bılay dep tebirene jazdı. «Qazir tipti bwrınğı payğambarlarğa da tañsıq dünieler men nebir keremetter bola bastadı. Bwdan birneşe jıl bwrın bizdiñ protestant gimnaziyasında mwsılmandar qwlşılıq qılıp, qasietti Qwrannıñ süreleri oqıladı dep kim oylağan! Degenmen bwl osılay boldı jäne biz qazaqtar men başqwrttardıñ namaz oqığanın kördik, moldasın tıñdadıq, basşısın teatrda qwttıqtadıq. Al bizdiñ keybir erekşe dindar hanımdar tipti Qwrannıñ audarmasın kitaphanadan aldırdı. Olar mağan erekşe qwrmet bildirip sadaq pen jebe sıyladı, men onı öz oşağımnıñ üstiñgi jağına ilip qoydım». «Wyqıdağı jeteu» degen öleñinde Gete Isanı ekinşi payğambar dep atağan. «Isa päk, ol bir Allanıñ qwlı, - dep jazadı aqın. Onı Qwday därejesine köteru - Täñirdi mazaq etu. Allanıñ birligin tanıtu arqılı bükil älemge bas idirgen Mwhammed äkelgen şındıq saltanat qwrsın!».

Geteniñ Islamğa qatıstı aytqan uäjderin arqau etip twtas bir kitap jazuğa boladı.

1814-1815 jıldarı Gete professor, şığıstanuşılar Paulyus, Lorsbah jäne Kozegartennan arab tilin üyrene bastadı.   70 jasqa tolğan jılı Gete «Payğambarğa Qwran tüsken tündi layıqtı türde qarsı aluğa qamdanğanı» jöninde jazadı. Geteni Qwran tiliniñ swlulığı, äuezdiligi men wlılığı, ondağı dini jäne filosofiyalıq tereñ astar qayran qaldırdı.  Ol uaqıtınıñ köp böligin  Haqtıñ qwlı retinde bir Täñirge ğana ğibadat etuge jwmsaydı.  Bwl aqınnıñ qasietti Qwrannıñ jekelegen ayattarı men 1771 jılı Baqara süresin audarğan eñbeginen körinip twr.  Onda Gete, adamdarğa tabiğat qwbılıstarı qwdiretti Qwdaydıñ bir ekenin jäne bar ekenin bayandaytın ayattardı arnayı tañdağan.  Gete, biz az närseden Jaratuşınıñ wlıq sipatın köre biluimiz kerek dep mısal retinde Baqara süresindegi aralar turalı naqıldı keltiredi.

Gete qasietti Qwrandı latın, ağılşın, nemis pen özge tilderge audarıp qana qoyudıñ jetimsizdigi men olqılığın sezdi. Sondıqtan qolı qalt etkende jaña tärjimalardı tabuğa talpınatın..

«Bizder, Europa halıqtarı, - deydi wlı aqın, - mädenietimiz ayırıqşa damığanımen, hazireti Mwhammedtiñ wlılığınıñ eñ birinşi satısında ğana twrmız. Oğan eşqanday şübä keltiruge bolmaydı. Jäne bwdan keyinde odan eşkimniñ asa aluı mümkin emes... Sonımen... biz Islamda qaluğa tiispiz... Men bwğan basqa eşteñe qosa almaymın.»

Bwl-Geteniñ tasqa basılıp, dinder tarihınıñ törine mäñgilik qattalıp qalğan qanattı sözderi.

 

Jolımbet Mäkişev,

jurnalist.

 

0 pikir