Düysenbi, 6 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Qoğam 7120 1 pikir 6 Naurız, 2017 sağat 09:59

ÄYELİ BWZILĞAN WLT JOYILADI

Wmıtpasam, 90-şı jıldardıñ bas kezi bolar, ata-anası özin wzatqalı otırğan bolaşaq küyeuine barğısı kelmey janı jabırqap jürgen tanıs  özbek qızına: «Endeşe,  sen dep zar ilep jürgen anau qazaq  Amanğaliğa tiip almaysıñ ba?»  dedim. Sonda ol jalma-jan: «Oy, qoyıñızşı! Sosın balalarım özbek tilin bilmey ösetin boladı» degeni bar. Özi Almatınıñ temirjol tehnikumında oqıp jürgen, bar-joğı 17-18 jasar Gülçehranıñ mına sözin estigende işimnen «Astağfiralla»dep qaytalay bergennen basqa auzıma söz tüspedi. Ne degen jetelilik, ne degen sanalılıq,  dinine, tiline, wltına, salt-dästürine ne degen wlı süyispenşilik!

Qarşaday özbek qızı aytıp twrğan wltına degen wlı mahabbatqa tolı mwnday sözdi kindigin aşıp, şaşın toqal eşkiniñ basınday sıpırtıp tastağan qazaq qız-kelinşegi tügil  sarı qarın qatın-qalaşı, payğambar jasına jetken qazaq kempir-sampırı da aytpaydı. Öytkeni, olar özderiniñ bwl sanasızdığı qazaq degen wlttı tüp-tamırımen joq qılıp jibergeli twrğanın bilmeydi, biletinderge «bari bir». Qazir örkeniettilik, toleranttıq (tözimdilik), elimizde tınıştıq, «birligimiz jarasqan», «bärimiz bir äkeniñ balasındaymız» degen jalañaş wrandı sözder sanasına äbden siñirilgen köp qazaq  wlttıq müdde degendi oylauğa da qabiletsiz. Al  jer betinde kez-kelgen wlt joyılar aldında onıñ eñ äueli oşaq basındağı äyelderi men oñ jaqta otırğan qızdarı bwzılatını belgili.

Iä, qız – bolaşaq ana,  wrpaqtıñ tärbieşisi. Al wltınıñ ne tilin, ne dinin, ne ürdisin qadirlemeytin oyına kelgenin istep, auzına kelgenin söyleytin, betimen ketken äyelden tuğan, sonıñ tärbiesin körgen wrpaq azğın wrpaq boladı. Wrpağı azğın wlt ta –azğın wlt. Şıqqır köziñ osınıñ bärin körip otırğasın öz wltıña öziñ ökpelep: «Ana bolar – qızıñ joq, äke bolar – wlıñ joq, qıl moyınğa qwrıq tüspey  tüsinetin türiñ joq» dep te künäğa batadı ekensiñ. XIX ğasırda francuzdardıñ europalıq emes halıqtarğa örkeniet egemiz degen sıltaumen jürgizgen sayasatı (Ia mission civilisatrice) büginde Qazaqstan Respublikasında (abaylañız, Qazaq Respublikası emes!) emin-erkin jürgizilip jatır. Tuğan wltı, tuğan Ündistanı üşin bükil ömirin sarp etken Mahatma Gandi «Batıstıñ örkenieti turalı ne oylaysız?» degen şeteldikke «wsınıp twrğan ideyañız jaman emes eken» dep mısqılday jımiıptı da jüre beripti. Al bizdiñ  joğarıdağılar eşkim mwnday swraq qoymay-aq özderinen-özderi şeteldikter öytedi eken de büytedi eken dep bastaydı. Tipti,  Qazaqstanda genderlik sayasat jürip jatqanın da maqtanış twtatındar bar. Änebir jılı Äyelder isi jönindegi komitette isteytin bir hanım genderlik sayasat jöninde Europağa barıp esep berip kelgenin wyalmay-qızarmay baspasözde jariyaladı. Bwl bile-bilgen adamğa, biz äyelderi men qızdarınıñ tärbiesizdigi, körgensizdigi, dörekiligi, temeki şegui, araq-şarap işui, nekeni bwzuı, jeñil jüriske salınuı, ata-ene sıylamauı, bala tumau jäne bala aldıru, ana tilin  bilmeu, europalık äyelderdiñ  jabayı qılualarına elikteu jöninen 50  memlekettiñ aldına tüsemiz dep esep berumen bara-bar emes pe?!

Iä, adam balasınıñ hayuannan bastı ayırmaşılığınıñ biri – wyattı bilui. Qazirgi Batıs äyelderi men qızdarında bwl – wmıt bolğan wğım.   Solardı  teledidarda körip ösip kele jatqan qazaq qızdarın kinälau da orınsız siyaqtı. Qazir qızdar köşede, ayaldamada qasıña kelip temekisin bwrqıratıp, sırasın işip otıra beretin boldı.Osıdan biraz jıl bwrın qızdarımız qarnın aşıp tastap, kindigin körsetip jüretinin ersi körsek, endi olardıñ mayqwyrıqtıñ üstine kökpeñbek qıp salıp tastağan «suret galereyasın» «tamaşalaytın» boldıq. Al osıdan biraz jıl bwrın tüsirilip, körsetile bastağan «Perekrestok» degen fil'm wl-qızımızdı wlttıq sanadan öner arqılı ayırudıñ  bastaması boldı. Tipti, ne bası, ne ayağı, ne ortası joq sol «Perekrestoktı» fil'm deuge de auız barmaydı. Ol şetel fil'mderine elikteu deuge ğana bolatın dünie-sımaq birnärse. Mına bir soraqılıqtı qarañız: Qazir jası 60-tı alqımdap, 70-ti jelkelep qalğan qazaq kempir-şaldarı nemerelerin «Bayana», «Qımbata», «Aynura», «Aselya», «Anelya», «Şolpana» dep şaqıradı. Bwl jay elikteu emes, ülken bir sanasızdıqtıñ, äli de bolsa orısqa jaramsaqtanu men elikteudiñ,  nadandıqtıñ bir türi! Osınıñ özi-aq bizdiñ wlttıq sana, wlttıq namıs degennen ayrılıp bara jatqanımızdıñ ayqın ayğağı.

Keñes ökimeti ornar-ornamastan Qwdayğa, Qwranğa qarsı şığu, salt-dästürdi satu jöninen de KSRO-da birinşi orınğa şıqqan qazaqtıñ äyelderi bolatın. Kele-kele erin tıñdamau, ata-ene sıylamau, neke bwzu, özge wltqa küyeuge tiyu, erinen ajırasu, araq işip, temeki tartu, bala aldıru jöninen 70 jıl işinde mwsılman äyelderi işinde qazaq qız-kelinşekteri aldına jan salmadı. Öytkeni, olar biz äli de wlı jazuşı, kemeñger jazuşı atap jürgen marqwmdardıñ şığarmalarındağı qazaq qızdarı men äyelderi ata-babamızdıñ salt-dästürinen, eriksiz tigen küyeuinen qorlıq körgen, süygenine qosıla almağan baqıtsızdar edi degendi ğana oqıp, sonı miına siñirip alğandar. Osı küni özimiz renjigende «şala qazaq»,  «mäñgürt qazaq» tağı basqaday dep atap jürgen qazaqtardıñ köbi sonday äyelderden tuğandar. Al älgindey jazuşılarımız solay jazğanı üşin Lenindik sıylıq, Memsıylıqtar alıp, omırauına Altın Jwldız taqtı. Al bügin biz erkeginiñ közine şöp salıp şetel aralap, sol üşin öltire sabağan erin sottata sala tağı da küyeuge şıqqan qatındı jer-kökke sıyğızbay telearnalardan jarısa körsetudemiz. Eger bizde qazaq wltı mına äperbaqan zamannan aman qalsın degen mısqalday oy bolsa, dereu äyelderimiz ben qızdarımızdı tüzu jolğa, ar-wyat jolına, ata-baba jolına tüsiretin ne ereje, ne zañ qabıldauı kerek. Eñ aldımen jalpı äyel jınıstınıñ temeki tartuına, tuğan kün, juğan kün degenderdi sıltauratıp ta, bılay da sıra, şarap işuine, erkekti, ata-eneni sıylamauına zañ jüzinde qatañ tıyım salar kez keldi. Bwl äyeldi, qızdı qorlau emes. Bwl - ädilet jolı.

Qazirgi qazaq qızdarı şañıraq köterip, otbasılıq äyel mindetin atqarudan  qaşqalaqtaydı. Olarğa erkektiñ de onşalıqtı qajeti joq. Öytkeni, salt bastı, sabau qamşılı saltañ äyeldiñ öz erki özinde. Jan qısılsa, tänin satsa da aştan ölmeytinin biledi, al näpsiniñ şaytanı türtip,  şıdatpay bara jatsa köşede,  sayabaqta, skverde ne köp – erkek köp.  Bas-ayağı 1-2 sağat birge otırıp, 2-3 saptıayaq sıra işse jetip jatır. Arjağı op-oñay... Batıstağılar eki erkektiñ bir-birine üylenui,  mul'timillioner qatın Sandes Bernardes siyaqtı öziniñ wlına küyeuge tiyu, äyel men äyeldiñ jınıstıq qatınas jasauı, küyeuine özge erkekpen jatuğa ketip bara jatqanın aytıp ketu siyaqtı hayuandıqpen ğana bizden alda keledi. Änebir kezde mıñnan astam äyel-erkegi aralas jwrt «anadan tumay tırjalañaş» London köşelerin aralap şıqtı. Ärine, olar şetinen dinnen bezgen, jansoqqığa (şok) wşırağan, yağni psihikalıq auruğa duşar bolğan, tağı sol siyaqtılar edi. Ağılşındar olardı teledidarğa tüsirip Aziya, Afrika qwrılığındağı mwsılman elderine körsetti. Maqsat – Angliya­da demokratiya, bostandıq ekenin däleldep, sol arqılı mwsılman äyel jınıstılarına, jalpı özge wlttarğa büldirgi oy tastau. Änebir jıldarı AQŞ Ortalıq Barlau basqarmasınıñ direktorı Allen Dallestiñ bir eñbeginen baspasözde keltirilgen üzindini oqıp, mwnday da hayuandıq boladı eken dep tañdanğanbız. Ol sonda özge elderde jäläptıqtı,qanişerlikti, adamdı azaptaudı, hayuanğa ğana tän qılualardı, jalañaş-jalpı suretter men mal siyaqtı aşıqtan-aşıq jınıstıq jasap jatqandı körsetetin fil'mder tüsirip taratu üşin Amerika şetsiz-şeksiz qarjı bölip otıruı kerek dep jazğan edi. Mine, sol Amerika men keybir Europa elderi jürgizip otırğan  nebir jımısqı sayasat Qazaqstanda  da qoldau tauıp otırğan siyaqtı. Qazaq  äyel jınıstısınıñ wlttıq sanadan jäne äyeli ar-wyattan ayırıluına Keñes zamanında  qızdarımızğa internacionalistik, yağni  tärbie beruimizdiñ de kesiri tidi. Osı interruhpen tärbielengen qazaq qızdarın Keñes kezinde  ermek retinde de paydalanbağan wlt joq şığar.Sol jıldarı basqa wltqa küyeuge tigen qızdarımızdı äspettep, qızmetke ornalasuına, päter aluına jağday  jasau da ürdis boldı. Al, osı küni wl-qızı mäñgürttik aurudan ada, ana tili men salt-dästürin saqtap qalğan wlttardıñ bäri Keñes zamanında da äyelderi men qızdarın qatañ baqılauda wstağan. Qatañ baqılau degennen şoşıp ketip, şorşıp tüsetinder şığatının bilip otırsaq ta solay deuge mäjbürmiz. Qatañ baqılauda wstau degenimiz wlttıq ürdisterdi, wlttıq salt-sananı, tildi aman saqtau dep tüsinu kerek.. Ekinşiden, qatañ baqılau, qattı wstau degenimiz er men äyeldi teñ, ädil wstau degen söz. Qazir kelinşekter erinen ayrılsa zañ ataulı tüp-tügel özderin qorğap şığatının, alimentin, päterin alıp, qalağan erkegimen tösektes bolıp, jügensiz jele jortıp, «rahat» ömir keşetinin biledi. Kezinde  körnekti jazuşı Tahaui Ahtanov Ündistanğa barğanda «Sizderde äyel hwqı mäselesi qalay?» dep swraptı. Sonda Tahañ äzildegen bolıp: «Biz sol äyelderge hwqıqtı köbirek berip qoyıp, qaytıp ala-almay jürgen siyaqtımız» depti. Tipti, L.I. Brejnevtiñ özi Margaret Tetçerdiñ sayasatkersip şoşañday bergenin jaqtırmay: «Bwl qatın Çerçill'di basıp ozıp, onıñ şalbarın da tartıp almaqşı siyaqtı ğoy» degen eken. L. Brejnevtiñ osı bir öte oñtaylı aytılğan sözi bizdiñ osı küni sayasatkersımaq, ükimet isine aralasqansımaq bolıp  jürgen keybir erketotaylarımızğa da arnap aytılğanday-au... Tağı da mısal: düniejüzindegi  payğambar sahaba, şadiyar ataulını alıp qarasañız, işinde birde-bir äyel zatı joq. Islamda da,  Buddada da, hristianda da solay. Qazaqtıñ «Baytal şauıp bäygi almas» degen maqalına dendenkiresek, ol jäy aytıla salmağan, äri wlağattı, äri ğılımi däleldi söz ekenin añğaramız. Bwl auıspalı mağınasında äyelderge sen erkektiñ aldına şığıp, basqa şauıp, töske örley berme degen işaranı bildirse, ekinşiden şınıñda da wlı dübir şabısta baytal, bielerdiñ  ozıq şığuı rabayda  bolmasa kezdese bermeydi.

Qız-kelinşekterimiz baytal degen sözge şamdanbay-aq qoysın. Öytkeni, olar ülgi alıp jürgen ağılşındar jaqsı körgen äyelin jılqığa, özi wnatqan äyel böksesin jılqınıñ sauırına teñeydi.  Jalpı biz mınanı qaperimizge aluımız kerek. Jaratqan Iemiz erkek pen äyeldi fiziologiyalıq jağınan eki türli etip jaratqan. Olardıñ miınıñ jartı şarları da ärtürli jwmıs isteydi. Äyelderge qarağanda erkekterdiñ süyegi kattıraq jäne terisiniñ astındağı may da azdau keledi. Biz qız-kelinşekterimizge tärbielilik degenimiz er adamnıñ, jası ülken kisiniñ betine bajırayıp tura qaramaudan bastalatının üyretuimiz kerek. «Er bala – üydiñ tayauı, qız bala – üydiñ boyauı» dep ğwlama aqın Äbubäkir Kerderi aytqanday, qız bala – eldiñ de körki, äri şañıraqtıñ eki iesiniñ biri.  Solarğa wşaqtan tüsip jatqan şeteldikterdiñ aldınan nan alıp şığarıp, tize büktirip mayıstırıp qoyudı toqtatuımız kerek. Änebir jılı Rim papası kelgende Astanadağı Euraziya universitetiniñ qızdarına sonıñ  qolın süygizip masqara bolğanımız da jetedi. Al qazaq äyeliniñ ömirdegi ornı turalı tağı da Äbubäkir Kerderiniñ «Jaman bolsa alğanıñ, ölseñ körde jatqızbas Süyegiñdi tebirentpey» degeni qaysı erkek kindiktini de oyğa batırar söz emes pe?!

Bizde eki äyel aluğa qasqaya qarsı şığıp, endeşe biz de eki-üş küyeuge tiemiz dep qwtırınğandar, «genderlik sayasat», dep özeurep jürgen nadan jelökpeler sol damığan AQŞ-ta Sil'vester Staploke, J.K. Van Damm, Bryus Uillis siyaqtı talay «civilizovannıylar» birneşe äyel alğanın bilmey me eken? Nemese, o zaman da bw zaman qay patşa, qay  korol', qay senator, qay imperator nemese oligarh qızım süygen eken dep kedeyge bergenin,  wlına taqırkedeydiñ qızın alıp bergenin estip pe? Söyte twra, qazaqtıñ han, swltandarı, bayları köp qatın alğan, 16-18-degi jas qızdarın malğa satqan degen qauesetterdi auzı-auzına jwqpay qaytalaydı. Olar  küyeuim, otağasım, bayım dese örkenietten artta qalıp qoyarday «joldasım» dep söyleytin boldı. Olar tügil teledidardıñ kitap oqımaytın sauatsız jürgizuşileri de swhbat alıp otırıp «joldasıñız» deudi däreje köretin siyaqtı.

Bügingi  Qazaqstanda erkektiñ otbasındağı, äyel aldındağı bedeli  qwldırağanı da ayqın. Üyde jwmıssız otırğan erkek küni boyı bazarda twrıp, qaytarda körşi butiktegi 3-4 qatınmen qosılıp 1-2 jartımen «boy jılıtıp» qızıp kelgen äyeline qarsı söz ayta almaydı. Änebir jolı

...   

Şañıraqtan rizıq köşirip,

Oşaqtıñ otın öşirip,

Baz keşip bay men baladan

Toyatın izdep qaladan,

Atanıñ qonbay aqılı

Qañğırıp ketken qatını, – degende osını aytqımız kelgen edi.

Qazir «tükirigi jerge tüspey twrğan» quattı elder wsaq elderdi, äsirese mwsılman elderin öz uısınan şığarmau üşin «ekonomikalıq odaq», «keden odağı» degen qulıqtarmen qatar sol elderdiñ qız-kelinşekterin de teris jolğa tüsiru üşin qoltığına su bürkip,  äyelder isi, äyelder mäselesi, äyel teñdigi, genderlik sayasat degenderdi qaru qıp paydalanıp keledi. Qazaqtıñ sauattı, bilimdi äyel jınıstıları  onday arandatuğa ermeydi. Al bilim-biligi tömen, üyinde dwrıs tärbie körmegen qız-kelinşekter sonday sayhali sayasattıñ qwrığına tez tüsip, äyelge tän bükil süykimdi jüris-twrısınan ayrıladı. Öziniñ wlttıq dästüri olardikinen äldeqayda ozıq ekenin bilmeu, öz wltın europalıqtardan kem köru nağız nadandıqtıñ, sauatsızdıqtıñ nışanı. Bayağıda orıstıñ ülken oyşılı, ädebiet sınşısı Pisarev «Orıstıñ Rafaeli bolğanşa orıstıñ etikşisi bolğan jaqsı» degen eken. Ol bwl jerde qayta örleu däuiriniñ älemge mäşhür suretşisi Rafael' Santidi aytıp otır. Bayağıda grekter Afinı demokratiyası söz bostandığı degendi oylap tauıp wl-qızımızdı, jastardı bwzdı dep Sokrattı jazağa tartqanı belgili. Qısqası, äyel jınıstısı  bwzılğan wlt joyılatının, memleket küyreytinin tarih talay ret däleldegen. Endeşe qız-kelinşekterimizdiñ wlttıq  tärbieden alıstap ketpeuin memlekettik te, otbasılıq ta deñgeyde qolğa alatın kez keldi.

Mırzan KENJEBAY

Abai.kz

1 pikir