Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101848. Jazılğandar — 78633. Qaytıs bolğandar — 1269
5636 0 pikir 25 Aqpan, 2017 sağat 12:12

SARAYŞIQ: ATQARILAR ŞARUA ŞAŞ ETEKTEN

«Bügingi kündi tüsinip-tüysinu üşin de, bolaşaqtıñ didarın közge elestetu üşin de keşegi künge köz jiberuiñiz kerek» - dep sözimizdiñ basın Elbası N. Ä. Nazarbaevtıñ qwndı da oylı pikirinen bastauımızdıñ  özindik sırı bar. Rasında, ötkenge, tarihımızğa köz jügirtip jauharlarımızdı zerdelemey büginimiz ben erteñimizdi boljau äste mümkin emes dep oylaymın.

Ata-babalarımız osınau wşqan qwstıñ qanatı talatın  jaziralı dalamızdı wrpağına miras etip qana qoymay, osı ien dalada salt-dästürin, mädenietin, ädebietin, damıtıp, ekonomikasınıñ hal-jayın da qalıpqa keltirip otırdı.

Jerimizdiñ qoynauı esepsiz  kenişke, qazba baylıqtarmen ğana tolıqpay ıqılım zamannan  kele jatqan tarihi jädigerlerden de kende emes.  Oğan qasietti jerimizden osı künge deyin tabılğan arheologiyalıq, säulettik, fol'klorlıq jazba derekter kuä.

Olardıñ bäri halqımızdıñ ötkeninen sır şertetin derek retinde saqtaulı twr. Äsirese arheologiyalıq mwralardıñ işinde tarihi eskertkişter köptep sanaladı. Sonau Arqadan Alatauğa , Atıraudan Altayğa deyingi aralıqtı alıp jatqan en baytaq dalamız boyınşa mwnday derekterdi  köptep keltiruge boladı. Mäselen, bwl orayda Prezidentimiz N.Ä. Nazarbaev bılay dep ağınan jarılğanı äli esimde: «Bizdiñ dalalıq memleketimizdiñ birneşe mıñjıldıqtardı qamtitın tarihı bar. Onıñ ärqilı kezeñinde, ärqilı ölkemizge orda qonıp, tu tigilgen. Bireuleriniñ sayasi däureni äldeneşe ğasırğa sozılsa, bireuleriniki birneşe aylarmen şektelgen. Soğan qaramastan, onıñ qay-qaysısı da bizdiñ wlttıq tağdırımızdıñ eñ talma kezeñderin ielendi. Sondıqtan da batıs betimizdegi Sarayşıq, Astana, Baytaq, küngeyimizdegi Suyab, Balasağwn, Taraz, Sayram, Sozaq, Türkistan, Sığanaq, Sauran, Jañakent, Qozıbası, Aqmeşit, Wlıtau, Ordatau, Kökşetau, men Alaştıñ atı atalğanda et jüregimiz eriksiz eljirep qoya beredi» dep tolqığanı da beker emes.

Mineki, qanşama tarihi qalalar bar. Al, bizdiñ bügingi äñgimemizdiñ arqauı köne Sarayşıq qalası bolğalı twr.

Şın mäninde bir kezderi Altın Ordanıñ Kişi Sarayı, dini astanası bolğan Sarayşıq talay tarihtı bügip jatqan şejireli meken. Ol jöninde tarihşılarımız neşe märte zerttegenmen sırı tolıqtay aşılmağan qwpiya twstarı da jeterlik.

Meniñ aytpağım, Sarayşıq qalasınıñ bügingi hal-ahualı bolmaq. Iä, jüyrik uaqıt sınaptay sırğıp, jıldar jöñkigen sayın Sarayşıq qalasınıñ irgetası qalanğan Jayıq özeniniñ de arnası özgeriske wşırauda. Mäselen, soñğı 40-50 jılda Jayıq özeniniñ ağısı Sarayşıqtı su astında qaldırıp şayıp ketu qaupin tudıruda. Qoldağı mälimetterge süyensek, soñğı jıldarı özen ağısınıñ bağıtı 5-6 metrge özgergen körinedi. Bwl degenimiz bizdiñ üreyimizdiñ, dabıl qağuımızdıñ  orındı ekenin däleldey tüsse kerek. Sonıñ saldarınan arheologiyalıq qazba jwmıstarınıñ jürgiziluine de köp kedergi keltirilip, qolbaylau bolıp otır.

Negizinen Sarayşıqtağı arheologiyalıq qazba jwmıstarı alğaş ret 1937 jılı jürgizildi. Odan keyin arağa uaqıt salıp 1950 jılı   Ä. Marğwlan atındağı arheologiya institutınıñ ğalımdarı jwmıs jasadı. Al, soñğı ret 1989 jılı  zertteu jwmıstarı bastau alıp edi, ökinişke qaray belgisiz sebepterge baylanıstı qayta toqtağan bolatın.

Odan keyin, elimiz täuelsizdikke qol jetkizgennen kezeñde 1999 jılı  Elbası N.Ä. Nazarbaevtıñ tikeley qatısuımen «Han ordalı Sarayşıq» attı tarihi-memorialdıq keşen aşılıp, onıñ qwramına jeti hanğa arnalğan kesene, meşit, mwrajay enip sonıñ nätijesinde qazba jwmıstarı qolğa alınıp, köptegen ğılımi eñbekter düniege kelgen edi. Sol kezde tarihi-arheologiyalıq Sarayşıq qorın qwru jöninde şeşim qabıldanğanımen ol mülde ayaqsız qaldı.Aytalıq, qazirdiñ özinde de şeşimin tappay jatqan mäsele köp.

Äytsede, Sarayşıq qalasınıñ özekti problemasına barınşa köñil auırıp, şır-pır bolıp jürgen Mädeniet jäne sport ministri Arıstanbek Mwhamediwlınıñ eñbegin atap ötpeske bolmas. Ol kisiniñ basşılığı men iskerliginiñ arqasında Sarayşıq qalasınıñ tüytkildi tüyini şeşilip, igilikti istiñ tamırına qan jügre bastağanı meni asa quantadı.

Ärine, alda atqarılar şarua şaş etekten. Sonıñ biri Sarayşıq qalasınıñ aumağındağı  jer telimin tez arada zañdastıru qajet. Odan qaldı qalanıñ arheologiyalıq, geodeziyalıq aumağın anıqtau da – kezek küttirmeytin mäseleniñ biri.

Sonday-aq, aşılğan mwrajaydı qazirgi zaman talabına say ülkeytip, turistik infraqwrılımdı jandandırıp, ülken tarihi-mädeni ortalıqqa aynaldıru da öte mañızdı is.

Negizinen bwl joba 2013-2014 jıldarı jasalğanımen jabulı qazan jabulı küyinde qalğan bolatın. Endigi kezekte Mädeniet jäne sport ministrligi tarapınan tapsırma bolsa, arhitektorlar bilek sıbana jwmısqa kirisuge dayın.

Eñ bastısı Jayıq özeni jağasındağı köne qalanıñ irgesin qımtap, su şayıp ketuden saqtap qalu şaraları qolğa alındı. Söytip, Sarayşıqtı tolıq qalpına keltirip, jağalauın bekitu jwmıstarına, jalpı qwrılısqa 1 mlrd 625 mln 197 mıñ teñge qarjı bölindi.

Qwday qalap, sätin salsa Sarayşıq qalasınıñ  körkeygen sätin köru de alıs emes dep oylaymın. Öytkeni Sarayşıqtı qalpına keltiru elimiz üşin strategiyalıq jağınan turistik klasterdi damıtuğa birden-bir sep bolmaq.

Zeynolla Samaşev,

arheolog- ğalım

Abai.kz

0 pikir