Senbi, 18 Qañtar 2020
3440 0 pikir 28 Qañtar, 2017 sağat 10:09

MAÑĞISTAU EREUİLİ NEGE KEZEKTİ RET JEÑİLİS TAPTI?

Sonımen, qazaqstandıq bilik Mañğıstau mwnayşılarınıñ erik-jigerin ayaqqa taptap, ereuilge şıqqan jäne aştıq jariyalağan jwmısşılardıñ özderin jazğırıp, azamattıq akciyanı öşpendilikpen toz-toz etti. Al ereuildegen jwmısşılardıñ bastı talabı – özderiniñ mwñı men mwqtajdığın qorğaytın täuelsiz käsipodaqtı memlekettik tirkeuden ötkizu edi.

Qazaqstanda memleket qısımına wşıramaytın täuelsiz qoğamdıq wyım joq. Sonday qoğamdıq wyımdardıñ biri – mañğıstaulıq mwnayşılardıñ täuelsiz käsipodağı edi. Bügingi qazaqstandıq bilik jüyesi jwmısşılar qauımın qorğauğa müddeli emes, öytkeni eldiñ irgeli käsiporındarındağı jwmısşı ataulını şetel investorlarınıñ ezgisine salıp qoyğan. Şeteldik ieliktegi käsiporındar köbinese jergilikti jerden jwmısşılardı jaldağan kezde özderimen birge äkelgen bilikti degen mamandarı özimizdegi deñgeyi birdey jwmısşılardan 6–8 ese köp jalaqı alatını eşkimge qwpiya emes. Al täuelsiz käsipodaq osınday äleumettik teñsizdikti joyudıñ birden-bir bastamaşısı edi.

QUĞINDAU HRONIKASI

Qazaqstandağı iri mwnay käsiporını – «Mañğıstaumwnaygaz» kompaniyasınıñ kenişterine qızmet körsetetin Oil Construction Company (äri qaray – OCC) kompaniyasınıñ birneşe jüz jwmısşısı qañtardıñ 5-i küni Aqtauda, Qalamqas pen Jetibay kenişterinde aştıq jariyalap, narazılıq akciyasın bastağan edi. Täuelsiz käsipodaqtar konfederaciyasın qayta tirkeudi talap etken mwnayşılardıñ aştıq akciyası Aqtau qalasındağı OSS käsipodaq wyımı keñsesinde bastalğan. Jwmıs beruşiniñ mälimetinşe, aştıq akciyası üş jerde ötip, Aqtau qalasındağı OSS käsipodağı keñsesinde 292 adam, al Qalamqas kenişinde 270 adam, Jetibay kenişinde 100-ge tarta adam aştıq jariyalağan.

Olar qwramına özderiniñ käsipodaq wyımı enetin Qazaqstan täuelsiz käsipodaqtar konfederaciyasınıñ sot şeşimimen jabıluına qarsılıq bildirip, wyımdı tirkeu turalı talap qoyğan. Eskerte keteyik, qañtardıñ 4-i küni Oñtüstik Qazaqstan oblıstıq audanaralıq ekonomikalıq sotı keñsesi Şımkent qalasında ornalasqan konfederaciya «zañmen belgilengen merzimde jergilikti filialdarın tirkeuden ötkizbegeni» üşin jabılatını turalı şeşimin jariyalağan bolatın.

Sot şeşimi şıqqan künniñ erteñi – qañtardıñ 5-si küni Mañğıstau oblısı mwnayşıları Qazaqstan täuelsiz käsipodaqtarı konfederaciyasın joyuğa qarsı şıqtı. Aqtau qalasında OCC käsipornı jwmısşıları «Qazaqstan täuelsiz käsipodaqtarı konfederaciyası joyılsa, jwmıs beruşige talaptarımız jetpey qaladı» dep mälimdep, aştıq jariyaladı. OSS käsipornınıñ täuelsiz käsipodağı osı konfederaciya qwramında bolğan edi. Al narazı mwnayşılar «jwmısşılardıñ qwqığın qorğamaytın» resmi käsipodaq wyımında bolğısı kelmeytinderin mälimdegen.

Biraq täuelsiz käsipodaqtar konfederaciyasınıñ prezidenti Larisa Har'kova 11 qañtarda Şımkentte baspasöz mäslihatın ötkizip, onda käsipodaqtıñ jabıluınıñ zañdılığı men mwnayşılardıñ aştıqtı toqtatuın swrağan mälimdemesi BAQ arqılı dereu taradı. Bilik osı mälimdemeden soñ mwnayşılar talabı tığırıqqa tireledi dep kütse kerek. Alayda aştıq jariyalağandar özderiniñ Har'kova üşin talap qoyıp otırmağanın jäne onıñ qısım jasalğandıqtan osınday aqpar taratuğa mäjbür bolıp otır dep sanaytındarın ayttı. Sebebi Har'kova bwğan deyingi «H'yuman Rayts Votç» wyımına (HRW – ştab-kvartirası AQŞ-ta ornalasqan adam qwqıqtarın qorğau wyımı) bergen swhbatında «sot jüyesi istiñ män-jayına qanığuğa müddeli bolmağanın, konfederaciyanıñ ädeyi jabılğanın jäne ol turalı sotqa tapsırma berilgenin» aytıp salğan.

Eskerte keteyik, OCC jwmısşıları birinşi märte narazılıq akciyasına şığıp otırğan joq. Osıdan üş jıl bwrın – 2013 jıldıñ qaraşasında servistik kompaniyanıñ Qalamqas pen Jetibaydağı jwmısşıları birneşe kün ereuilge şıqtı. Olar kompaniya basşılığına jalaqını köteru (sol kezde olardıñ ortaşa aylığı 70 mıñ teñge köleminde bolğan), öndiristik baza men texnikanı jañartu, jwmısşılar adam tözgisiz jağdayda – vagondarda twrıp, äbden tozığı jetken texnikalarmen atqarılatın azabı köp eñbektiñ öteuin swrap, täuelsiz käsipodaqtı qudalaudı doğaru jöninde wzın-sanı 23 talap qoyğan edi. Mwnayşılardıñ osı talabı tolıq orındalsa, belsendi jwmıs atqarğan käsipodaq jetekşileri men jwmısşılar aştıq jariyalamas pa edi, bälkim!

Biraq jwmısşılar talabı tolıq orındalmay qaldı. Sondıqtan ministr bolıp twrğan kezinde «patamuştamen» atı şıqqan Serik Äbdenov direktorı bolıp otırğan OOS kompaniyasınıñ jwmısşıları tağı da äleumettik-twrmıstıq talappen ereuilge şığuğa mäjbür boldı.

COT TAPSIRISTI ORINDADI

Eki aptadan astam uaqıtqa jalğasqan jappay aştıq akciyası ötken senbi küni – qañtardıñ 21-inde keñsedegi aştıq jariyalauşı jwmısşılardı policiya tizimge alıp, qoldarına Aqtau işki ister basqarmasına şaqırtu qağazın tapsıradı. Birneşe kün boyı aştıq jariyalap, qaljırağan mwnayşılarğa policiya äkimşilik is qozğap, senbide tüni boyı olardıñ isin Mañğıstau oblıstıq audanaralıq äkimşilik sotı qaradı.

Sotqa policiyanıñ hattaması negizinde 15 adam: Serik Baljigit, Jambıl Bekeşov, Erjan Bolatbek, Tahir Erdanov, Qayrat Erekeşov, Maqsat Jaylaubaev, Qwsayın Jılqışiev, Mwhanbet Qarjaubaev, Zeynelğabiden Qoyşığwlov, Qwspan Qosşığwlov, Anarbek Qwljanov, Imanğali Moldağaliev, Nwrswltan Mwhamediev, Valeriy Pahomov pen Maqsat Tasıbaev jetkiziledi.

Äkimşilik sot otırısı aşıq dep jariyalanğanımen, jurnalisterdi sotqa kirgizbegen. Sot zalına jwmısşılardı birneşe topqa bölip kirgizip-şığarıp älekke saladı. Bir mezgilde sot ötip jatqan zaldan şığarılğan jäne kireberiste twrğan birneşe mwnayşını policiya qızmetkerleri eki jeñil kölikke salıp, belgisiz jaqqa alıp ketedi. Olardı qayda apara jatqanın policiya jurnalisterge aytpağan.

Keşki sağat toğızdıñ şamasında Mañğıstau oblısı boyınşa sot äkimşiligi jetekşisiniñ orınbasarı Amanbek Qalpaqov «sot jwmısı bügin osımen ayaqtaldı» dep habarlağan soñ, sot zalınan şıqqan Tahir Erdanov, Serik Baljigit, Qayrat Erekeşov jäne Anarbek Qwljanovtı «narkologiyalıq ortalıqqa tekseruge aparamız» dep, kölikke salıp, qala şetine alıp ketedi. «Azattıqtıñ» tilşisiniñ habarlauına qarağanda, raciya arqılı sot ğimaratında jurnalisterdiñ joq ekenin estigen policiya köliktegi mwnayşılardı qaytadan sot zalına äkeledi. Tüngi sağat ekige deyin jalğasqan zañsız sottıñ nätijesinde Qazaqstan Äkimşilik qwqıq bwzu kodeksiniñ 488-babın (zañsız şeru, mitingi, piket ötkizu) bwzdı dep tanıp, Qwspan Qosşığwlovqa – 50 aylıq, al qalğandarına 20 aylıq eseptik körsetkiş (1 AEK – 2269 teñge) mölşerinde ayıppwl salınğan.

Ayıppwl salınğandardıñ keybiri soñğı üş künniñ işinde ekinşi ret äkimşilik sotqa tartılğan edi. Qañtardıñ 19-ı küni Aqtau sotı OCC kompaniyasınıñ aştıq jariyalağan jwmısşılardıñ üstinen bergen şağımın qarap, narazılıq akciyasın «zañsız» dep tauıp, onı toqtatudı mindettegen bolatın.

Mañğıstau oblısında eki aptadan astam uaqıt aştıq jariyalap kelgen jüzdegen mwnayşığa jetekşilik etken OCC kompaniyası käsipodağınıñ lideri Ämin Eleusinov pen käsipodaqtıñ eñbek inspektorı Nwrbek Qoşaqbaev Aqtaudan Astanağa jetkizilgen soñ, qılmıstıq ayıptar boyınşa qamauğa alındı. Qañtardıñ 21-i küni Astananıñ Almatı audandıq sotı Eleusinov pen Qoşaqbaevtıñ üstinen qozğalğan qılmıstıq ister boyınşa ekeuin eki ay tergeu merzimge qamau turalı sankciya bergen. Qamauğa zañsız alınğan azamattardıñ advokatı Gülnar Juaspaevanıñ aytuınşa, täuelsiz käsipodaq jetekşisi Ämin Eleusinovke Qılmıstıq kodekstiñ 189-babı boyınşa (senip tapsırılğan böten mülikti iemdenu nemese talan-tarajğa salu), Nwrbek Qoşaqbaevqa 402-bap boyınşa (zañsız ereuilge qatısudı jalğastırudı arandatu) ayıptar tağılğan.

Aqtaudağı OSS kompaniyası territoriyasındağı täuelsiz käsipodaq keñsesine senbi küni tañerteñ kelgen Aqtau qalası prokurorı Marat Toyjan narazılıq akciyasın ötkizip jatqandardan keñseni bosatudı talap etip, jwmısşılardıñ memleketke qarsı şığıp otırğandarın eskertken.

Al qañtardıñ 23-inde Aqtau qalalıq sotında Qazaqstan täuelsiz käsipodaqtar konfederaciyasın tirkeu turalı talappen OCC kompaniyasınıñ şağımı boyınşa, Qalamqas kenişinde aştıq jariyalağan 28 jwmısşınıñ üstinen sot jürdi. Şağımda jwmısşılardıñ aştıq akciyasın zañsız dep tanıp, olardıñ 6 qañtardan 22 qañtarğa deyingi aralıqta aştıq wstauı saldarınan kompaniya tartqan «3 million teñge şığındı» öndirip aludı swrağan.

Sotqa kelgen jiırmadan astam jwmısşı sotqa tüsken is materialımen tanısa almağandarın aytıp, sottan uaqıt berudi, özderine advokat tağayındaudı swrağan. Al sud'ya materialmen tanısuğa 15 minut qana uaqıt berdi. Jwmısşılar 15 minuttıñ işinde tanısıp ülgermegenin, advokattarınıñ joqtığın aytıp, sotqa qatısudan bas tartadı. Biraq sud'ya oğan qaramay sot isin jürgizip, zañ talaptarın öreskel bwzdı.

Mañğıstau audandıq sotınıñ sud'yası Jaswlan Säliev OSS-tiñ aştıq jariyalağan 28 mwnayşısına baylanıstı kompaniya paydasına 3 354 594 teñge öndirilip alınsın degen ükim şığardı. Sud'ya bwl qarjını sotqa qatısuşılardıñ bölip töleuin mindettedi.

Aqırı täuelsiz käsipodaqtıñ jwmıs isteuine mümkindik berudi swrağan OSS kompaniyası mwnayşılarınıñ äreketi älem nazarına ilikti. HRW halıqaralıq qwqıq qorğau wyımı Qazaqstan täuelsiz käsipodaqtar konfederaciyasın joyu turalı Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ ekonomikalıq sotınıñ şeşimin azamattardıñ birigu qwqığın «öreskel türde bwzu» dep ayıptap, Qazaqstannıñ täuelsiz käsipodaqtar wyımın jabu turalı şeşimi joyıluı tiis deydi. Bwl turalı HRW-tıñ Europa jäne Ortalıq Aziya boyınşa direktorı H'yu Uil'yamson 10 qañtarda taratqan mälimdemesinde aytqan bolatın. Qazaqstan biligi käsipodaq wyımın jabumen «artqa qaray qauipti qadam jasadı», – deydi Uil'yamson.

Söytip, Qazaqstan täuelsiz käsipodaqtarı konfederaciyasın mañğıstaulıq mwnayşılar aştıq akciyası arqılı aman alıp qala almadı.

ENDİGİ EREUİL QALAY BOLADI?

Qazaqstan täuelsiz käsipodaqtarı konfederaciyası 2016 jılğı jeltoqsannan bastap Halıqaralıq käsipodaqtar konfederaciyasınıñ (HKK) teñ qwqıqtı müşesi. Bilik tağayındağan Äbilğazı Qwsayınov basqaratın tağı bir qazaqstandıq birlestik – Qazaqstan käsipodaqtarı federaciyası da osı halıqaralıq wyımğa 2015 jıldan beri müşe eken. Biraq bwl käsipodaq wyımınıñ erekşeligi täuelsiz käsipodaqtar konfederaciyası tap bolğan kedergilerge wşıramaptı, ortalıq keñsesi Astana qalasında aman-esen jwmıs istep jatır.

Eske salsaq, Qazaqstan täuelsiz käsipodaqtarı konfederaciyası 2016 jılğı aqpannıñ 12-si küni qwrılğan. Konfederaciyanı tirkeu procesi 10 ayğa sozılğan. 2014 jılğı şildede käsipodaqtar turalı jaña zañ küşine engennen keyin, Larisa Har'kova basqarğan Qazaqstannıñ täuelsiz käsipodaqtarı konfederaciyası qwrılğanımen, qwzırlı organdar oğan zañdı jwmıs isteytin wyım märtebesin beruden bas tartqan.

2017 jılğı qañtardıñ 4-i küni Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ mamandandırılğan ekonomikalıq sotı (is zañdı twlğa tirkelgen jäne Larisa Har'kovanıñ twrğılıqtı ornı boyınşa qaralğan) täuelsiz käsipodaqtar konfederaciyasın joyu turalı şeşim şığarğan.

Osılayşa, äleumettik ädiletsizdikke tap bolğandardıñ qwqın qorğaytın qoğamdıq wyımnıñ mäselesi sayasi mänge aynaldı. Jergilikti jerdegilerdiñ äleumettik mäselesi sayasatqa aynalıp ketpesin dep, bastarın ala qaşqanımen, mwnay – älemdik arenadağı ülken sayasattıñ qwralı ekeni belgili. Mañğıstaudıñ mwnayı da osı älemdik üderisten şet qalmaytını anıq.

Jeka-dara biliktiñ basqaruındağı memleket üşin batıs öñirdegi «alaqanday» Mañğıstaudağı mwnayşını uısınan şığarmau – asa qiın şarua emestigi tağı bir şındıq. Könbese – oqqa baylap, sottay salu täjiribesi jeterlik. Osındayda qanı keppegen, jarası jazılmağan Jañaözen qasireti – bilikke de, qoğamğa da sabaq bolmadı-au degen ökiniş boydı bileydi.

Jaña jıl bastalısımen aştıq jariyalağan jwmısşılardıñ birqatarı auruhanağa tüsti. Al Aqtauğa prezident Nazarbaevtı şaqırıp, jağdaydı öz közimen körip ketedi degen ereuilşilerdiñ ümitteri aqtalmadı.

Osıdan altı jıl bwrın da mwnayşılardıñ narazılığı segiz ayğa wlasıp, ereuilşiler qanı tögilgen qaqtığıstan keyin abır-sabır basılğan soñ, prezident Nazarbaev Jañaözenge kelip, «eşteñe estimegenin», «eşteñe körmegenin» aytıp, sütten aq, sudan taza bolğan edi.

Sonda Nazarbaev bılay degen edi: «Osımen mınanday swmdıqtı toqtatıñdar. Masqara bolmayıq. Solay boldı eken dep, men Mañğıstau jwrtına köñilimdi özgertpeymin. Qazaq eldiñ qay tükpirinde jürse de – meniñ qazağım. Mañğıstau – 362 äulieniñ jeri, qasietti jer. Solardıñ aruağına kül şaşpañdar. Olardıñ qaharına qalmañdar. Wyat boladı...».

Prezidenttiñ sol «wyat boladısın» biliktik BAQ osı jolı tağı da qaytaladı. «Qazaqstan» wlttıq telernasınıñ Aqtaudağı bölimşesi jäne KTK telearnasınan şığatın «Portret nedeli» bağdarlaması «mwnayşılardıñ aştıq jariyalauına sırtqı küşter ıqpal etti» degen sarında söylep, birneşe jüz jwmısşınıñ narazılığın arandatuşılardıñ aydap saluı retinde körsetuge tırıstı.

Biraq biliktegiler Jañaözen qasiretinen sabaq almağan siyaqtı. Oğan osı – mañğıstaulıq jwmısşılardıñ soñğı ereuili dälel bolsa kerek. Prezident tağı da «eşteñe estimegen», «eşteñeni bilmegen» küyde kezekti ret auzın buıp qaldı.

Degenmen, äleumettik talappen köterilgen jwmısşılar ereuiline qatıstı «auız buu» ädisi bwdan bılay nätije bermeytin siyaqtı. Aşınğan jwmısşılar bwl jolı bir ğana äleumettik talappen jeñiske jetpeytinderin, memlekettik bilik aldına sayasi talap qoymayınşa jäne onıñ orındaluın tabandı türde talap etpeyinşe, elde qalıptasqan qatıgez jağday özgermeytinine köz jetkizdi. Täuelsiz käsipodaq lideri Ämin Eleusinov pen käsipodaqtıñ eñbek inspektorı Nwrbek Qoşaqbaevtı Astanağa äkelip sottaudıñ astarında sayasi sipat joq dep aytuğa kelmeydi. Aqorda jergilikti jerdiñ sotına da, prokurorına da senbeytin bolğan sıñaylı, biliktiñ därmensiz äreketi osını meñzeytin siyaqtı.

Osıdan keyin Mañğıstau mwnayşıları men jwmısşılar qauımı endi köterilse, Aqordanıñ aldına elge özgeris engizu jöninde sayasi talap qoyumen ğana alañğa şığatındarın sezinip ketti.

Bet qattalıp jatqanda

Qañtardıñ 23-küni Mañğıstau oblıstıq «Aqtau» täuelsiz käsipodaqtar konfederaciyasınıñ keñsesinde jinalıs ötip, «Oil ConstructionCompany» (OSS) käsipodağınıñ lideri Ämin Eleusinov pen oblıstıq filial käsipodağınıñ törağası Nwrbek Qoşaqbaevtıñ eki ay qamauğa alınuına baylanıstı aldağı uaqıtta atqarılatın jwmıs josparları talqılandı. Qazaqstannıñ täuelsiz käsipodaqtar konfederaciyası Üylestiru keñesiniñ wsınısı boyınşa, OSS eñbek wjımınıñ atınan qamalğandardıñ müddesin qorğauğa «Aqtau» men «Jañartu» käsipodaqtarınıñ qayratkeri Mwhtar Ümbetov senimdi ökil bolıp saylandı.

Baqıtgül MÄKİMBAY,

«D»

«Obşestvennaya poziciya»

(proekt «DAT» №3 (367) ot 26 yanvarya 2017 g. 

0 pikir