Beysenbi, 2 Säuir 2020
4666 0 pikir 20 Qañtar, 2017 sağat 12:58

SEMEY QAYTADAN OBLIS BOLA MA?

1996 jılı respublika ekonomikasınıñ qiın-qıstau kezinde şığıstağı eki oblıs biriktirildi. Sol öñirdegi segiz selolıq audan jabılıp, körşiles audandarğa qosıldı. Bwl reformalardıñ avtorı Ä.Qajıgeldin bolatın. Ol prem'er-ministr kezinde Qazaqstandı iri-iri bes aymaqqa bölu josparın jasap, elbasına wsınıptı. Sol wsınıs boyınşa Pavlodar, Şığıs Qazaqstan, Semey oblıstarı qosılıp, Şığıs Qazaqstan aymağı qwrılmaqşı eken. Ortalığı – Semey dep belgilengen körinedi.

Mwnıñ bäri qarjı jetispeuşiliginen tuındağan uaqıtşa şaralar ekendigin Äkejan Qajıgeldinniñ özi 1996 jılı Semeyge kelgen bir saparında aşıq aytqan. Biraq keyin, 1997 jılı Semey men Şığıs Qazaqstan oblıstarı qosılıp tındı. Oğan sol kezdegi Öskemende bolğan separatistik közqarastar da qattı äser etti.

Qazir Öskemen qalasında elu payızdan astam qazaqtar twradı. Basşılardıñ köbisi – qazaqtar. Oblıstağı eki millionnan astam halıqtıñ jetpis payızdayın büginde qazaqtar qwraydı. Öskemenniñ aynalasındağı Wlan, Glubokoe, Şemonaiha audandarınan bwrın jergilikti halıqtı sirek kezdestirsek, qazir mwndağı halıqtıñ jartısınan astamı öz qandastarımız. Basşılıq qızmetterdegi qazaqtardıñ sanı toqsan payızğa jetti. Bwrındarı Öskemen, Ridder qalalarınıñ basşılığında qazaqtar joqtıñ qası edi. Qazir bwl qalalardı qazaq jigitteri wtımdı basqarıp otır. Mwnı aytıp otırğan sebebimiz – Şığıs Qazaqstan ortalığın qazaqılandıru kerek degen maqsat jemisin berdi.

2003 jılı prezident N.Nazarbaev Semeyge kelgen saparında Semey oblısın qayta qalpına keltiru isi öz kezeginde pisip-jetilgende jüzege asadı degen. Osı jağday büginde pisip-jetildi me? Bwğan birjaqtı pikir aytu äli erte. Sebebi Semey oblıs bolu üşin, onıñ byudjettik qorı kem degende 20 mlrd teñge boluı tiis. Sonda ğana oblıs öz künin özi köre aladı.

Qazirgi kezde qalada resmi tirkelgen jeke käsipker qatarı jıl sayın ösip keledi. 300 mıñnıñ üstinde twrğını bar Semey qalasınıñ jeke byudjetine 13 mlrd teñgeden astam qarjı tüsip otır. Osı qarjını bwdan äri köbeytudiñ qanday joldarı bar? Onıñ jolı – Semey maşina qwrılıs, SemAz, bılğarı-meh, et kombinatı, t.b. käsiporındardıñ öndiristik quatın eki esege arttıru bolıp tabıladı.

Bwl käsiporındardıñ tauar öndirisi artqan jağdayda ärqaysısı jergilikti byudjetke kem degende 1 mlrd teñge qwya aladı.

Sonımen birge «Qarajıra», «Baqırşıq» sekildi ken orındarınıñ salıq mäselesin Semeyge qaratsa, byudjetke qosımşa tağı 1 mlrd qarjı tüser edi. Semeydegi cement, silikat, bılğarı öñdeu zauıttarı da äzirge barlıq mümkindikterin aşa qoyğan joq. Bwlardıñ ärqaysısı respublika deñgeyindegi öndirister. Osınday mümkindikteri bar wjımdarğa – «Rolyut», «Qazaqkabel'», Semey wn-qwrama jem kombinattarın jatqızuğa boladı. Tek soñğı kezderde Semeydegi keybir firmalardı Almatınıñ qaltalı azamattarı satıp alıp, salıq töleu ornın Almatığa, Astanağa auıstırıp jibergen. Sonıñ saldarınan milliardtağan qarjı basqa oblıstardıñ byudjetine qızmet etude.

Al eger Semey keme jöndeu zauıtı iske qosılsa, jağday müldem özgerer edi. Semeydiñ irgesindegi Şul'ba GES-inde Ertis özenimen keme jüretin jasandı toğan (şlyuz) aşılğannan beri Ertis keme qızmetiniñ isi alğa basqalı twr. Kezinde bwl keme qızmetine 200-ge juıq irili-uaqtı kemeler qarağan eken. Qazir sodan jiırma şaqtı ğana qalıptı.

Ombı keme qızmetine jalğa berilgen qırıqtan astam kemelerimizdi qaytarıp aluımız şart. Bükil Ertis boyındağı kölik qatınası Semey keme qızmetine bağındırılsa, milliardtağan qarjı aynalımğa tüsip, respublika byudjetin molaytatını sözsiz.

Biraq bwl – arman, Semey qalası – oblıs ortalığı märtebesine ie bolğanda ğana jüzege asırıladı. Eger Semey oblısı qayta qwrıla qalğanda, onıñ 8-9 ğana audanı bolğanı abzal. Atap aytqanda, Semey oblısına – Boroduliha, Besqarağay, bwrınğı Jañasemey, Şar («Baqırşıq» ken ornı bar), Abay, Degeleñ (bwrınğı Abıralı) audandarımen qosa, Öskemenniñ – Şemonaiha, Pavlodardıñ – Lebyaji, May audandarı da kirgeni dwrıs dep oylaymız. Lebyajiniñ kirui – «Semey ormanı» memlekettik mekemesi men keme qızmetiniñ qwrıluına baylanıstı bolsa, May audanı – Kurçatov qalasına baylanıstı. Sebebi Kurçatov – sol öñirdiñ keşendi damuına ıqpal etetin ortalıq. Sonımen qosa Kurçatovqa – Şağan, Bödene siyaqtı eldi mekenderdi de qaratsa, halıqtıñ äleumettik jağdayı birşama tüzeler edi. Al bwrın Semey oblısı qwramında bolğan Aqsuat, Kökpekti, Jarma, Ayagöz, Ürjar audandarı Şığıs Qazaqstan oblısınıñ qwramında qala bergeni olardıñ ekonomikasına tiimdi.

Semeydiñ janındağı Jañasemey audanınıñ mümkindigi öte joğarı. Onıñ ortalığına – Şul'ba kenti swranıp-aq twr. Sonday-aq Abıralı audanında altın öndiretin «Meyzek» ken ornı bar. Biraq äli tolıq igerilmegen. Eger osı eki audan tolığımen jwmıs istese, oblıstıñ ahualı birden köteriledi. Semey oblıs bolsa, Jarma audanı Şar audanınan bölinedi. Öskemen — Şar temir jolı bar. Bwl – audanmen qosa, oblıstıñ byudjetine de milliondağan qarjı qwyıladı degen söz. Al Şemonaiha audanınıñ Semeyge qaratıluı – süt, astıq önimderin öñdeytin öndiristerdi damıtuğa jol aşadı. Semey oblısınıñ bwrınğı audandarın tügeldey qayta özine qosqanımen, onı oblıs byudjeti kötere almaydı.

Endi mäseleniñ mänisine moral'dıq twrğıdan köz salsaq, Şığıs Qazaqstan oblısı Semeyden 1932 jılı 10 naurızda bölinip, jeke otau qwrğan. Ol negizinen tüsti, auır metallurgiyanı damıtu üşin jasalğan qadam bolatın. Keñestik ekonomika osını qajetsindi. Al 1938 jıldıñ 15 qañtarında Semeyden Pavlodar oblısı bölinip şıqtı. Bwl ekeui de 1868 jılğı 14 qazandağı patşa jarlığı boyınşa qwrılğan Semey guberniyasınıñ uezderi ğana edi. Söytken Semey oblısı 1997 jılı taratılıp, halqı jaña jwmıs izdeuge mäjbür boldı.

Ärbir qazaq Semey öñirin qasietti topıraq, wlılar mekeni, osı öñirdiñ mädeni-ruhani ortalığı dep biledi. Endeşe sol qasietti jerdiñ qadirin oylap, Semey oblısın qayta qalpına keltirsek, qanday tamaşa bolar edi! Oğan endigi uaqıt jetken sekildi. Bwdan äri soza beruge bolmas.

Süyeubay Bayqadiwlı,

jurnalist,

Semey qalası

 «Obşestvennaya poziciya»

(proekt «DAT» №2 (366) ot 19 yanvarya 2017 g. 

0 pikir