Särsenbi, 23 Qazan 2019
4012 0 pikir 19 Qañtar, 2017 sağat 11:12

QIZDAR SUICIDINAN ÄLEMDE ALĞAŞQI YŞTİKKE KİRDİK. NE SEBEPTİ?

  1. Wrpaqtı qorğau – ol memleket bolaşağı üşin küres.

HV ğasırda Genuyanıñ saudagerleri Qıpşaq dalasınan balalardı satıp alıp Qara teñizdegi Feodosiya t.b. porttar arqılı Jerorta teñizi aymağındağı Europa men Afrika elderine satudı toqtatpağasın, el bolaşağın oylağan Altın Ordanıñ hanı Jänibek olarğa är türli amaldardı qoldanğanmen, ol nätije bermedi. Sodan keyin ol, Feodosiyanıñ bazarına obadan ölgen adamnıñ beyitin aparıp tastatadı. Aqşağa qwnıqqan saudagerler oğan da qaramay jwmıstarın istey bergenimen, oba auıruı aldımen qalağa, odan keyin qaşqan saudagerlermen auırudı Europanıñ porttı qalaları arqılı tügel qwrlıqqa taratadı. Kezinde Europa halqınıñ 40% jalmağan bubon obası käri qwrlıqqa osılay taraydı. Jänibek han Genuyanıñ saudagerlerin qıpşaq dalasınan balalardı satıp alıp, qwldıqqa satuın osı amalmen toqtata aldı jäne ol qazirgi däuirdegi tarihta alğaşqı qoldanğan bakteriologiyalıq qaru boldı.

XVII-XIX ğasırlardı Angliya älemniñ tükpir-tükpirinde otarlau sayasatın jürgizgen kezde kämeletke tolğan jigiterdiñ barlığın 20-25 jılğa äskerge aladı. Olar 40-45 jasta äskerden bosap kelgesin 18-20 jastağı qızdarğa üylenedi. Ömirdiñ aşı-twşısın körgen äkeniñ röli wrpaq tärbiesin jaña satığa köterip, wlttıñ sanasın özgertti. Sol kezderde ağılşın wltı älemge Bekon, N'yuton, Şekspir, Şelli, Kits, Bayron, Darvin t.b. ğılım men tehnika, ädebiet pen önerde revolyuciya jasap, adamzattıñ dünietanımın özgertken danışpandardı siladı. Bwl ağılşındardıñ wlt retinde damuınıñ qaytalanbas jarqın kezderi boldı.

Sol kezden bastap Batısta kämeletke tolğan jastardı öz künderin özi köru üşin otbasınan şığarıp jiberu dästüri qalıptastı. Ol jastar 28-35 jasqa deyin oqıp, jwmısın istep, jeke basınıñ twrmısın tüzeydi, yağni öz küşimen ayaqtanadı. Sodan keyin, özine senimdi, wrpağın tärbieleuge dayın bolğan kezde sem'ya qwruğa kirisedi. Ömirdiñ aşı-twşısın körgen onday otbasında ajırasu sirek boladı. Bwl, ömirlik täjiribeden örkenietti qoğamda qalıptasqan dästür.

Al, qazaqtıñ otbasındağı tärbie boyınşa bala negizinen ata-ana öle-ölgenşe sonıñ moynında. Kämeletke tolsa oğan aldımen avtokölik pen üy satıp äperu kerek... Osınday «bodannan tuğan qwldan, nemese odan tuğan jetesiz wldan» sem'yağa, qoğamğa, elge ziyanınan basqa qanday payda boluı mümkin?! Ol, Abay aytqan: «Jalqaular, jatıp işer aram tamaq, Ondaylar bolmaydı ma elge salmaq...» degeni emes pe?

Tärbiesi tüzelmegen qoğamnıñ özi «qarağayğa qarsı bitken bwtaq ...» siyaqtı boladı. Öz eñbegimen künin köruge jaramay ösken wrpaq wrı-qarı, jezökşelik, sıbaylas jemqorlıq t.b. beyim boladı. Şının aytu kerek, qazaq qazir wl-qızdarın tärbieley almaytın jağdayğa keldi. Sebebi, wlttıq wstanımı joq, minezsiz halıq – ol tobır. Qoydan juas minezin maqtan twtıp, talantı men tasın ayıra almaytın qoğamda Erden göri köleñkeden qorqatın erkekti tañdap, arudıñ ornına arsızdardı däripteytin qoğamda bolaşaq bolmaydı. Ol qwl boluğa jaralğan eldiñ tirligi. Osınday ötpeli kezeñde naqtı wlttıq wstanımı joq osınday qoğamnıñ biligi de mädenietsiz, wrı-qarı men teksiz qañğıbastar boladı. Olar elde reforma jasap, memlekettik instituttardı damıtudıñ ornına eldi, jerdi satuğa beyim keledi. Sebebi, onıñ qolınan basqa eşteñe kelmeydi. Onday masıldar men mäñgürtterdi ösirgen eldiñ bolaşağı da bwlıñğır.

Mıñdağan jıldar boyı aralda basqalarmen aralaspay twrğan japon halqında inbridingtiñ (tuıstıq jınıstıq qatınas) kesirinen kemtar säbiler düniege köp kelip, ol wlttıq näubatqa aynaldı. Bwl mäseleni şeşu üşin imperator XVII ğ. arnayı qaulı şığarıp, onda barlıq qız-kelinşekterge arqalarına körpeşe baylap jüru jüktelip, şetten kelgen saudagerler men matrostar jınıstıq qatınasqa şaqırsa qarsılasqandarğa ölim jazasın kesudi bwyırdı. Sol bwyrıq 70 jıl boyı wlttıñ densaulığı tüzelgenşe küşinde boldı. Bwl, Wlt pen wrpaq mäselesin tüpkilikti oylağan jäne ol üşin barlıq qadamğa baruğa dayın eldiñ memlekettik wstanımı.

Osıdan birneşe jıl bwrın bedeldi halıqaralıq jornalda, «Japon halqınıñ basqalardan erekşeligi nede?» degen taqırıpta ğılımi maqala jariyalandı. Onı bireuler teñiz önimderin köp paydalanatında t.b. aytadı. Al, jañağı maqalada basqa halıqtarmen ärtürli belgilerdi salıstıra kelip, japon halqınıñ wlılığınıñ erekşeligi, olardıñ äyelderiniñ jınıs organdarınıñ aynalasındağı «suretiniñ erekşeliginde» degen qorıtındığa keledi. Bwl intellektual'dı wlttıñ erekşeligi miında emes, kindikten tömen boluı köpşilikti tañ qaldırğanmen, ğılımi dälel sonday?! Bwl maqalanı oqığannan keyin japon halqı da bolaşaq wrpağınıñ ösuine alañdap otırğanın köremiz.

Izrail' memleketi älemdegi barlıq evreylerge qamqorşı (qılmıskerlerge de) bolsa, Katarda, sol eldegi wlttıñ ökilderinen bala düniege kelse qosımşa qarjılay kömek beriletini zañmen bekitilgen.

Reseydiñ özinde düniege kelgen balağa beretin memlekettiñ kömegi Qazaqstannan 8-10 ese artıq. Demografiyadağı osınday oñ sayasattıñ negizinde Resey halqınıñ sanınıñ ösu mäselesin şeşti. Al, qazaqtıñ bir mäselesiniñ de ayağına deyin şeşilmeui «mäñgilik sozılmalı auıruğa aynaldı».

XIH ğ. basında Gete, «50 jas, ol jastıqtıñ soñı, eseyudiñ aldı» dep, sol jasta sanalı ömirdiñ bastalatının aytsa, sol ğasırdıñ ayağında 42 jastağı Abay, «qartaydıq, qayğı oyladıq, wyqı sergek» dep, sol jasta ömirdiñ ayaqtaluğa jaqındağanın aytadı. Bwl eki el, eki mädeniet ökilderiniñ ömirge degen ärtürli közqarası men dünietanımın körsetedi. Qazirgi nemis halqınıñ ortaşa ömir wzaqtığı 81-83 jasta bolsa, qazaqtiki 65-67 jasta (Abaydıñ kezinde 30 jasqa jetpeytin edi). Osındayda, «bwl qazaq basqalarday adamşa ömir sürudiñ özin qajet qılmaydı-au» degen oy keledi. Öziniñ jäne wrpağınıñ yağni bolaşağınıñ tağdırına nemqwraylı qaraytın halıqta bolaşaq bola ma?! Ol tilin, jerin, memleketin qalay qorğap, qanday wlt boladı?!

Japoniyanıñ eki korall araldarında twratın äyelderdiñ 80 jasqa deyin bala tuuınıñ sebebin zerttegen ğalımdar, olar taza su işkendikten (korall baldırları taza suda ösedi) organizmderiniñ taza ekenin däleldedi. Bizdiñ medicina äyelderge 35 jastan keyin tuğan balalarda ärtürli auırulardıñ köp bolatının eskertedi. Qazaqstan halqınıñ 40%-ğa juığı ğana as sumen qamtamasız etilgen. QR densaulıq ministrliginiñ deregi boyınşa Qızılorda oblısı, Qazalı audanı twrğındarınıñ 32% auıru bolsa, Aral aymağı ana men bala öliminen älemde aldıñğı orındarda. Onıñ negizgi sebebi, as sudıñ lastığınan nemese twzdılığınan.

Qazaqstandağı erler 20-25 jastan bastap prostata (adenoma) auırularımen, 40 jasta 35-45%, 55-60 jasta alpıs payızdan astamı  auıradı. Erlerdiñ ortaşa 70% osı auırudan öledi. Qızdar men äyelder arasında da jınıs auıruları sonday deñgeyde.

Batıs öñirdegi mwnaylı bes oblıstıñ auıl twrğındarı tuberkulezben auırudan älemde alğaşqı jiırmalıqqa kiredi. Kedey elderge tän bwl auırudan Batıs elderi HH ğasırdıñ ortasında arılğandıqtan, ol elderde onı emdeytin maman da qalğan joq.

El twrğındarınıñ 40%-dan astamında yod jetispeydi, auıratındardıñ törtten birine qoyılatın diagnoz dwrıs bolmağandıqtan, em de dwrıs emes... Osınıñ bäri ömirlik mañızdı reproduktivtik jäne basqa organdardıñ merziminen bwrın isten şığıp, adamdı auru ne mügedek qıladı. Onıñ negizgi sebebi, balanı jas kezde gigiena men jınıstıq qatınasqa tärbielemeu, memleket tarapınan medicinağa tiisti köñil bölinbeui jäne sonıñ äserinen bolatın ärtürli aurularğa alıp keletin bereketsiz jınıstıq qatınastardan boladı.

Adam gigienası men jınıstıq qatınasqa jastardı uaqıtında tärbieleudiñ ornına, tiım salu – ol mädenietsizdiktiñ, nemese köp jağdayda taypalıq deñgeydegi jabayılıqtıñ belgisi. Samoli t.b. elderdegi arab taypalarında üş jasar qızdıñ jınıs organın tigip tastaytın «dästürge» ötken ğasırdıñ 90-şı jıldarı BWW-nıñ aralasuımen tiım salındı.

Bolaşaq wrpaqtı ösirip, tärbieleytin qızdardıñ belgili böligi, onıñ işinde keybir studentterdiñ jezökşelikti käsip qılıp, sonımen kün körip jürgenderi de jasırın emes. Onday arsız qoğamda moral' men tolıqqandı sem'yanıñ ornın SPID, gonoreya t.b. auırular auıstıruda?!

Sondıqtan biz, qazaqtardıñ arasında ömirdiñ emes, ölimniñ statistikasın jürgizuge mäjbürmiz. Bwnday statistikamen halıq besiktiñ ornına tabıt jasaytını belgili.

Jınıstıq qatınastı «qwdaylardıñ deñgeyine» şığarğan Ündistanğa qarap otırıp qazaq halqındağı mahabbat wğımına da toqtalğan jön. Mahabbat wğımına qazirgi medicina men psihologiya ğılımdarı «şezofrineyanıñ bir türi» degen anıqtama berip jür. Al, biz mahabbattıñ ülgisi dep jürgen Qız Jibektiñ öz erkimen suğa ketip ölui suicidtiñ bir türi emes pe?! Birinşiden, onday keleñsiz äreketti eşbir din qwptamaydı, ekinşiden qazaq jastarı, onıñ işinde 13-18 jas arasındağı qızdardıñ suicidınan älemde alğaşqı üştikke kiredi. Bwnıñ artında, bir jağınan «qızğa qırıq jerden tiım» salu, ekinşi jağınan bolaşaq ömirge tärbieniñ kemdigi twrğan joq pa?!

Semey, Kapustin YAr men Azğır poligondarında 40 jıl boyı bolğan 500-dan astam atom bombasınıñ zardabınan bolğan, sol öñirlerdegi suicidtiñ sanı ortaşa respublikalıq deñgeyden 12-16 ese köp ekeni belgili. Al, joğarıdağı jasöspirimder arasındağı suicid, – ol sebepteri äli tolıq anıqtalmağan (ol bwrınnan kele jatqan boluı mümkin), jan-jaqtı zertteudi talap etetin wlttıq dert.

Sebebi, osıdan 16 ğasır bwrınğı Qozı men Bayan, Tölegen men Qız Jibek (HVIğ.), Wlbike, Eñlik, Mäulen (Dal'dıñ «Şığıstıñ swluındağı»), Şwğa, Qamar, Wljan ... yağni ömirden alınğan barlıq mahabbat dastandarı arulardıñ ölimderimen ayaqtaladı. Bwl ne, zañdılıq pa?! QR Genderlik sayasat böliminiñ soñğı deregi boyınşa 2014-2015 jıldarı birazı ölimge äkelgen, otbasında qız-kelinşekterdi zorlau 40%-ğa ösken. Bwl, bolaşağı joq, azğın qoğamnıñ ayuandıq tirligi, bağı men sorın ayıra almağan qoğamnıñ qasireti emes pe?! 

Sonımen qatar, halqımızda «jeti atağa deyin qız alıp, qız berispeu» degen salt bar. Birinşiden, qazaqtıñ 70%-ğa juığı jeti atasın bilmese, ekinşiden, osı şarttarğa keri yağni nemere qarındastarınan bastap üylene beretin evrey halqınıñ biznes pen ğılım...memleketin damıtu men wltına qamqorlıq t.b. mäselelerdegi bäsekelestigi qazaqtan 20-30 ese joğarı twrsa, nemese özbekterdiñ ösui qazaqtan 3-4 ese joğarı twrsa, wlttıñ ösimin tejeytin onday arhaikalıq şekteudiñ  qazaqtı bodan qıludı armandaytın elderden basqa eşkimge keregi joq?!

Demografiya sayasatındağı kelesi mäsele – ol qazirgi Ükimetten oralmandarğa beriletin kvotanıñ azdığı men olardıñ elge oraluınıñ jüyeli iske aspauı. Oralmandarğa beriletin jıldıq kvota on bes - jiırma mıñnan aspaydı. Bwl salada Ükimet HİH ğ. Resey men Ukrainadan Qazaqstanğa ögiz arbamen millionnan astam qaraşekpendilerdi äkelgen gubernator Kolpakovskiydiñ istegenin atqara almay otır. Osı uaqıtqa deyin kelgen oralmandardıñ sanı elge mwnay-gaz kompaniyalarınıñ şaqıruımen Qıtay, Filipin, Indoneziya, arab elderi jäne t.b. jerlerden kelip jatqandardan äldeqayda az eken. Şetten keletinderdiñ ortaşa aylıq tabısı bizdiñ mamandardan 6-10 ese artıq. Sonda bizdiñ Ükimet kimniñ müddesin qorğap, kemge qızmet isteude? Bwl, eldi azdırıp, jerdi tozdıratın tirlik emes pe?

Asan qayğı babamızdıñ, “...at mindim dep şalqayma, qaraylağın artıña, jayaulağan jalpığa” degen ösietin biletin tekti wrpaq öz bauırın osınday keleñsiz jağdayda qaldırmauı kerek edi.

Prezidenttiñ «Intellektual'dıq Wlt-2020» bağdarlamasın iske asıru maqsatında jäne Wlttıñ aldındağı birinşi mindet, onıñ sanın ösiru bolıp twrğan jağdayda memlekettiñ strategiyası osı mäselelerdi şeşuge jwmıldırılıp, demografiyalıq sayasatta tömendegidey kezek küttirmes şaralardı iske asıru kerek (6):

- düniege kelgen är balağa qazınadan  5,0-7,0 mıñ AQŞ doll. köleminde bir jolğı memlekettik järdemaqı beru;

-  bala kämelet jasqa tolğanşa ortaşa aylıq tabıstıñ deñgeyinde ay sayınğı järdemaqı beru;

- üş jäne odan da köp bala tärbielegen anağa balaları kämeletke tolğanğa deyin ortaşa bir aylıq, bes balağa 1,5 aylıq, jeti balağa eki aylıq tabıstıñ köleminde kömek töleu;

- tört jäne odan da köp bala tärbielegen analardı memlekettik orden, medal'darmen marapattau jäne olardıñ därejesine baylanıstı analarğa körsetetin därigerlik kömekte, päter aluda jeñildikter jasaudı zañdastıru; - “Batır Ananıñ” därejesin “Qazaqstan Eñbek Erimen” teñestiru;

- köp balalı otbasılarğa äleumettik jäne salıq jeñildikterin jasau;

- köp balalı otbasınan şıqqan balalarğa joğarğı oqu orındarına tüsu, jwmısqa ornalasu, jas mamandarğa päter aluda jeñildikter jasau;

- wlttıñ gendik qorına ziyan tigizip otırğan abort jasauğa zañmen tiım salu;

- äyelder men qızdardıñ auır jäne densaulıqqa ziyandı jwmıstardan bosatıp, olardıñ jeñil jwmıspen qamtamasız etu;

- qazaqta «qız on üşte otau iesi» deydi jäne biz soltüstik emes, şığıs halqı bolğandıqtan qızdardıñ 16 jastan otbasın qwruın zañdastıru;

- Qazaq qoğamında jetim-jesir bolmağan. «Jeti jarğı» siyaqtı dala zañdarındağı ämeñgerlik t.b. zamanğa say progressivti jaqtarın zañdastıru;

- Ükimet tarapınan tastandı bala bolmaudıñ aldın-ala şaraların qabıldap, ana men säbidi memleket qamqorlığına alu;

- Elde ondağan jıldar boyı 330-350 mıñ otızdan asqan qız-kelinşekter twrmıs qwrmay qaluda. Qazaqstan Islam örkenietine jatatın el bolğandıqtan, osı dindegi er men äyeldiñ sem'yadağı araqatınası, ananı qwrmetteu, wrpaq tärbiesi, köp äyel alu t.b. ömirşeñ wstanımdarına qoğamda oñ közqaras qalıptastırıp, tärbie qwralına aynaldıru qajet. Damığan zayırlı elderdiñ barlığındağı ar (nravstvennost') men moral' dinge negizdelse, bizde sayasi etiket («Sayasi etikettiñ qauiptiligi, onda satuşı da satıp aluşı da aldanadı» K. Marks) ne ateizmge şırmalğan. Zayırlılıq ol qoğamnıñ forması, al mazmwnı-ol dinge negizdeledi. Mısalı, qazirgi älemdik narıqtağı qosımşa payda tabudıñ özi de protestanttıq wstanımğa negizdelgen. Islamda qosımşa payda tabu degen joq. Qazaq memleketiniñ negizi de Malayziya, Indoneziya elderi siyaqtı Islamnıñ wstanımdarına negizdelgende ol örkenietke qadam basadı. Äzirge «tar jolda, tayğaq keşude»;

- Wlttıq qordıñ belgili böligi, qoğamnıñ twraqtı damuın qamtamasız etip, demografiyalıq sayasattı iske asıratın “Demografiyalıq qorğa” böludi zañdastıru.

Memleket tarapınan osınday şaralardı jüyeli türde jasau halıqtıñ twraqtı ösimin qamtamasız etedi.

Qazaqstannıñ jer kölemi jağınan älemde toğızınşı orında bolğanımen, halqınıñ sanı jöninen alğaşqı jüz eldiñ soñında. Eldiñ geosayasi jağdayı men ondağı twrğındardıñ köp wlttılığın eskersek, onıñ qorğanıs qabiletin küşeytip, twraqtı damuı üşin, halıq sanı jaqın uaqıtta kem degende 20-23 millionğa, 2050-şi jıldarı 35-40, ğasırdıñ ayağında 65-70 mln-ğa jetu kerek. Bwl mindetti orındau memlekettiñ basımdı bağdarlaması bolıp tabıladı.

Ötken ğasırdıñ 60-şı jıldarı Franciyanıñ prezidenti, general De Gol', «Franciya halqınıñ sanı 50 millionğa jetse armanım bolmas edi» degen. Bwl Euroodaq qwrılmay twrğandağı Europadağı memlekettiñ täuelsizdigin qamtamasız etetin demografiyalıq ahualı. Al, HHİ ğasırda Aziya elderi halqınıñ sanı 80-90 millionnan kem bolsa, olardıñ täuelsizdigin saqtap qaluı ekitalay.

Janwzaq Äkim

/Jalğası bar./

Abai.kz

0 pikir