Särsenbi, 17 Şilde 2019
1924 0 pikir 16 Qañtar, 2017 sağat 10:57

DAÑĞOY ELDE KYNDE TOY, KYNDE DUMAN...

Sonımen özimizben dindes, tildes körşi elder işinde özgelerge alaböten elgezektigimizdi körsetetin ädetimizben Hristostıñ tuğan künine (Rojdestvo Hristovo) oray toylanatın Jaña Jıldı sonau qaraşa ayınan bastap (äsiree, telearnalarda) dübirge-dübir qosıp, dumandatıp şığarıp saldıq. Şığarıp saldıq degenimiz berjağı ğana, öytkeni, qazaqstandıq telearnalarda küpiniñ bitindey qwjınağan «jwldızdar» «Jaña jıl, qoş keldiñ», «Ayazata kelip qaldı» dep äli de ändetude.

Atam qazaqta «Arsızğa künde meyram» degen qanattı söz bar. Ol az bolsa, ğwlama şayır Äbubäkir Kerderi «Pendeniñ köbi armanda, aqımaqtıñ ğana mwñı joq» depti bir öleñinde. Bütin qazaqtı sonday dep atap künähar bolmayıq, biraq soñğı jiırma jıldıñ bederinde qazaqtıñ toy-dumanşıldığı şamadan tıs şığıp ketkeni ras. Bwl «toyıp sekiru me, toñıp sekiru me?» onı da bir Alla biledi. Biraq el basqaru isinde «halıqqa nan berip qoy da sosın kündiz-tüni oyın-toy ötkize ber» (narodu- hleb  i zrelişe) degen qitwrqı sayasat bar ekeni jäne ras. Bügingi qazaqtar bükil toy-tomalaq, mereke-meyramdı tügel adaqtap, telearnadan orısşa, ağılşınşa än salıp, «Bile, Qazaqstan!» dep bi bileudiñ nebir «naqtı qadamınan» ötip bolıp, endi şet elderdiñ, äsirese, katolik dinindegilerdiñ basqalardı mıltıqsız basıp alu üşin oylap tabılğan ötirik meyramdarın toylauğa köşti. Sonday meyramnıñ, meyram emes jas wrpağımızdı wlttıq sanasınan,  wlttıq ar-namısınan jwrday birnärsege aynaldıru üşin Qazaqstanğa äkelingen  zalımdıq dırdudıñ biri – «Valentin küni» de kelip qaldı. Şetel missionerleri onsız da ata-baba dästürinen alşaqtap ketken qazaq jastarınıñ sanasına onı «Mahabbat küni» degen atpen siñirip jiberdi. Bwl zalımdıq meyramğa Qazaqstannan basqa Özbekstan, Äzirbayjan, Türkimenstan, Täjikstan siyaqtı bizben tili, dini, salt-dästüri bir respublikalardıñ bärinde tıyım salınğan. Al ne mektebinde, ne universitetinde qazaqtıñ wlttıq tärbiesi, ata-baba salt-dästüri, wlttıq ar-wyatı turalı bir pän tügil bir sağat ötkizilmeytin Qazaqstanda orısşa, ağılşınşa söylep, solardıñ änin salıp, qimılınan adam şoşitın bilerin bilep, sonısın ülken jetistik dep biletin qazaq qız-jigitteri osı zımiyandıq meyramnıñ ulı buına bası aynalıp şığa keldi. Bası aynalmay qaytsin, bwl meyramnıñ şartı boyınşa qız ben jigit bwl küni oyına ne kelse sonı isteuine boladı. Odan artıq qanday malğwndıq bar?

Bir wlttı tilinen, dininen, wlttıq ar-wyatınan ayırıp, qwrtıp jiberudiñ eñ oñay täsiliniñ biri – osı zımiyan meyram! Terakt jasamaqşı bolğan eken dep äldebireulerdi wstap aludan qolı bosamaytın bilik mwndaylarğa keñ jol aşıp qoyğan. Jäne bir qızığı qazir terakt jasamaqşı dep wstalğandardıñ bäri tek qazaqtar ekeni de tüsiniksiz. Sonımen büginde äyel jınıstısı küyeuge timeytin, tise onı küyeuim, erim demey «naparnigim», «joldasım» deudi däreje köretin, bala tuudıñ ornına it pen mışıq asıraytın, sonısın «örkeniettilik» dep biletin, erkek-erkekke üylenetin, sonıñ bärin zañdastırğan elder endi osı hayuandıq qılıqtarınıñ bärin Qazaqstanğa emin-erkin taratuda. Qazaqstan biligi olarğa tıyım saluğa jüregi daualamaydı,  sondıqtan qazaqtardı osınıñ bärine «toleranttı», yağni, könbis boluğa şaqıradı. Bwl küni qazaq jastarınıñ jüris-twrısına, qılıqtarına qarap twrıp bwl  özi qazaqtıñ «wlttıq  meyramına» aynalğan ba dersiñ. Olar kieli Naurız toyın da bwlay toylamaydı. Al «qasapşığa – mal  qayğı, qara eşkige jan qayğı» degendey bazardı da – bazar, köşeni de – bazar  qıp qolına tüskenin tügel satıp jürgenderge bäribir, olar sol küni saudası jürip, bir qarıq bop qaladı.  Bazarlar men köşeler qanqızıl qıp boyağan qağazdan jasalğan jürekterge, «mahabbatım sensiñ», «bügingi tün bizdiki», «tañdı birge qarsı alayıq» degen elirtpe sözderi bar aşıq hattarğa tolı. Osıdan birneşe kün bwrın ğana «Rojdestvo Hristovonı» toylap stakan soğıstırıp, «S novım godom!» dep şuıldap, talay şölmekti toñqaytıp tastağan, ne üyde, ne mektepte, ne universitette wlttıq tärbie degen sözdi estip körmegen qız ben jigit sıñarayaq soqpaqtay tar trotuardıñ qaq ortasında eringe-erin jabısıp, bwl dünieni wmıtıp balqıp twradı. Olarğa «täyt» dep jatqan bir qazaq joq. Äşeyinde, teledidardan «Men jastarğa senemin» degen jattandı da jädigöy sözdi jüz qaytalaytın aqsaqal-sımaqtar men deputattardıñ birde-biri mına hayuandıqqa tıyım salayıq degenin bir estimeymiz. Onıñ ornına bwl küni Almatıdağı «Medeu» mwz aydınında, metronıñ keybir beketterinde aluan türli qondırğılar ornatılıp, endi bir alañqaylarda kümpildegen muzıka  oynap, ötken-ketkenderge «valentinka» pişinindegi kupondar taratılğanın da kördik. Tipti, ärtürli oyındar men jarıstar ötkiziledi. Qwşaqtasıp, süyisip,  jas säbiin töbesine qoyıp suretke tüsip jatqandar qanşama?!

Al «Mega», «Sputnik», «Ritc Palas» ataulı sauda, oyın-sauıq ortalıqtarındağı sän körsetilimderin, lotereya oyındarın ülestirilip jatqan bäygeler men sıylıqtardı  körgende qazaqı tilmen aytqanda «mınalardıñ äkesi tirilip kelgen şığar» deuge boladı. Qısqası, Täuelsizdiginiñ 25 jıldığın toylağan Qazaqstandağı Naurız meyramı mınanıñ qasında «jip esuge jaramaydı». Bile bilsek, Naurız meyramı Wlt Wlılığınıñ, Wlt Zañğarlığınıñ, degdarlığınıñ şırqau şıñı, äri ğalamzertteu (astronomiya) ğılımınıñ şamşırağı emes pe?!

Zañğar jazuşı M. Äuezov öziniñ ökşesin basıp kele jatqan jastarğa «Osı sender oy, ayttıq qoy, oy, jazdıq qoy, onı!» deysiñder. Ayta beru kerek, qaytalap aytıp otıru kerek. Töbeden tamşılağan su da künderdiñ küninde astındağı tastı tesip şığadı» deydi eken. Biz de wltımızdıñ wlttığına, wrpağımızdıñ sanasına zor apat äkeletin, berjağı Resey, arjağı batıstan kelip jatqan ruhani, mädeni keselderge tosqauıl qoyu kerektigi turalı aytıp ta, jazıp ta kelemiz. Şetel sayasatkerleri, filosoftarı men mädeniettanuşıları swrqiyalıqpen oylap tapqan otarlaudıñ jaña, zımiyan türi – globalizayanıñ yağni, jahandanudıñ bir salası «Valentin küni», «Tat'yana küni», «Hellouin» siyaqtı ruhani azğındatu meyramdarınıñ wrpağımızğa tigizer zalalı anau-mınau teraktiden de auır soğarı sözsiz. Osını jaqsı tüsingen mwsılman elderi men türkitektes elder öz wltın mwnday qasiretterden saqtaudıñ, wl-qızdarına wlttıq namıs pen wlttıq sananı, wlttıq tärbieni siñirudi qattı qolğa aluda. Al biz şe?

Biz yağni, Qazaq Eli täuelsizdik alğan 25 jıl işinde jas wrpağımızğa onı üyretudiñ ornına elimizge kelip jatqan qanday jat dästür, jat qılıq, jat ürdis ataulınıñ bärine «toleranttı bolıñdar» dep, genderlik sayasat, azamattıq neke siyaqtı wltımızğa öreskeldikterge  keñ jol aşıp qoydıq. Tipti, öz wltıñ turalı azıraq, özge wlttar turalı köbirek oyla, solarğa qamqorşı bol degenge şeyin bardıq. Orıstildi  aqındarımız ben orıstildi mädeniettanuşılarımız «obşeçeloveçeskoe mışleniede», «planetarnıy masştabta» oylap, solay söyle degen siyaqtı ersi sözderdi qwydı wl-qızdarımızdıñ qwlağına.

Ras, şığıstıñ kemeñger şayırlarınıñ biri Sağdidıñ (Saadi), «Adamzattıñ bärin süy bauırım dep» degeni bar. Biraq Sağdi osı küngi Sağadievşılap üş tilde söyle, ağılşınşa, orısşa öleñ aytıp, «ñ» dıbısı «n» dep, wlttıq dästüriñe, babañnıñ tärbiesine jat bükil meyram, merekeden qalma degen joq. Qazaq eşqanday «Valentin küni», «Tat'yana künisiz-aq» öz wl-qızdarınıñ bir-birimen tanıs-bilis, sırlas, mwñdas boluına, bir-birine ıntızar (ğaşıq) boluına kedergi jasamağan. Onıñ bärin tizip däleldep jatpay-aq oyın-toylarda qatar otırıp än salıp, äzil-qaljıñ aytuına, qız ben jigit aytısına rwqsat berip, «otırmaq», «aqsüyek», «altıbaqan tebu» siyaqtı ärtürli  oyın-sauıqtar wyımdastırıp otırğan. Biraq sonıñ bäri bügingi «Valentin», «Tat'yana» künderindegi siyaqtı qalıñ eldiñ közinşe bir-biriniñ auzına jelimşe jabısıp süyisu, küyeuge şıqpay-aq bala tuu, özge de ädepsiz qılıqtarsız-aq asqan sıpayı, biik mädeniettilik jolımen atqarılğan. Endeşe, eger mına almağayıp zamanda qazaq degen wltımıızdı aman saqtap qaludı oylasaq, Parlamenti, Ükimeti bar, basqa qoğamdıq wyımdarı bar bäri aqıldasıp wlttıq til, ata-dästür, wlttıq tärbie, wlttıq mädeniet, wlttıq meyram ataulınıñ basın qosıp bir Zañ qabıldaytın kez keldi.

Mırzan KENJEBAY 

Abai.kz

0 pikir