Jwma, 19 Şilde 2019
Arılu 5046 20 pikir 28 Naurız, 2017 sağat 16:05

Resey eşqaşan şın mänisindegi europalıq örkenietke ilesken emes

Biıl HH ğasır basındağı ülken sayasi oqiğalar –  Aqpan jäne Qazan töñkeristerine 100 jıl toladı. 1917 jılğı  revolyuciyalar tek  Reseyde ğana emes, bükil dünie jüzi tarihına ülken özgeris engizgen oqiğalar boldı.  Äsirese, qazaq halqı üşin bwl töñkeristiñ saldarı asa auır bolğanı mälim. Bügingi küngi eñ özekti problemalardıñ tüp-tamırın izdesek te sol kezeñge kelip tirelemiz. Osı orayda Qazan töñkerisi men sonıñ nätijesinde qwrılğan Keñes Odağınıñ qazaq üşin paydası men ziyanı qanday degen saualdar töñireginde belgili sayasattanuşı Rasul Jwmalımen swhbattasqan edik.   

             

 

  • Aqpan jäne Qazan töñkeristeri aldındağı Resey imperiyasında

 jäne oğan bağınıştı elderde qalıptasqan qoğamdıq-sayasi jağdayat qanday edi? Töñkeristiñ alğışarttarın qısqaşa qalay sipattauğa boladı?     

 

R.Jwmalı: Ol kezde Resey imperiyasınıñ  qwramına engen qazaq üşin bwl tarihta bwrın-soñdı bolıp körmegen näubettiñ bası edi.  Aldımen atalğan revolyuciyalardıñ negizgi sebepterine toqtalsaq.  Birinşiden, bwl patşalıq basqaru jüyesiniñ irip-şirigeni. Özin europalıq memleket sanağanımen Resey eşqaşan şın mänisindegi europalıq  örkenietke jatqan emes. XVIIİ-HİH ğasırda Francuz revolyuciyasınan keyin Europadağı wlttar birinen keyin biri burjuaziyalıq-liberaldıq qoğamğa ayaq basqanı belgili. Tipti keybirinde monarhiyalıq jüye saqtalsa da, onısı  formaldı konstituciyalıq deñgeymen şekteldi. Al absolyuttik monarhiya qalpında qalğan Reseyde bwnday qwlşınıs tek HH ğasırdıñ basında  bayqaldı. 1905 jılğı orıs revolyuciyası onıñ alğaşqı körinisi boldı.

Birinşi  düniejüzilik soğıs eldiñ sayasi, äleumettik jağdayın küyzeltti.   Ortalıq  basqaru jüyesi älsirep, halıq aldında abıroyınan  ayrıldı. Esesine alıp imperiyada san aluan sayasi küşter bilik üşin talasqa tüsip, arasında sayasi sahna törine bol'şevikter şıqtı.  Olardıñ kötergeni «Halıqqa nan, şarualarğa jer, jwmısşılarğa zavod pen   fabrikalar berilsin» degen populistik wran edi. Qalıñ bwqara bwğan aldandı. Şın mänisinde bilik basına kelgennen keyin kommunister bwl   uädesin orındau bılay twrsın, «qızıl terror» atalğan jendettik sayasatqa köşti. Bwrınğı elitalar jappay janşılıp-atıldı, aman qalğanı şetelge qaştı. Lenin men Stalin bastağan kommunistik diktatura Sovettik socialistik respublikalar odağınıñ qwrıluına äkeldi.

 

  • Qoğamdıq jüyedegi işki qayşılıqtardıñ asqınıp, eñ soñğı

şegine jetuine sırtqı sebepterdiñ saldarı qosılıp, Keñestik Odaq ıdırap tındı. Biraq bizdiñ aramızda sol däuirdi añsaytındar äli de   barşılıq. Olar Sovet ökimetiniñ jaqsılığın aytıp tauısa  almaytındar qatarınan. Degenmen, osı töñkeris qazaq halqına ne berdi? Joq älde bwl bütin bir wltqa - qazaqqa kelgen apat dep bağalau dwrıs pa?             

 

R.Jwmalı: Qazaq halqı üşin bwl oqiğalar bwrınğı patşalıq Resey zamanındağı otarşılıqtan beter ezgige aynaldı. Atap aytqanda KSRO qwramındağı 70  jıl boyında qazaq halqı öziniñ etnostıq sanınıñ teñ jartısınan    ayrıldı. Qoldan wyımdastırılğan osı genocidtiñ soqqısınan Qazaq äli  künge şeyin esin jiya almay keledi. Aytalıq, HH ğasırdıñ basında Orta  Aziyada qazaqtan äldeqayda az özbektiñ sanı büginde 32 millionnan    astı.  Al qazirgi qazaqtıñ sanı 12 millionğa jeter-jetpes. Jan türşigerlik körsetkiş. Alayda bwl qandı kommunistik zamannıñ bir ğana twsı.

Osı kezeñde qazaq ziyalıları tügeldey derlik quğın-sürginge  wşıradı. Nätijesinde 1980-jıldarğa qaray qazaq öz jerinde wlttıq  azşılıqqa aynaldı. Sandıq jağınan qwldıraudan halqımızdıñ sapalıq twrğıdan küyzelgeni asıp tüsti.  Jappay orıstandıru sayasatı nätijesinde qazaq mektepteri, mädeni, ğılımi oşaqtar jappay qısqartıldı. Bwl jağday  twtastay birneşe wrpaqtıñ ana tilinen, wlttıq bolmısınan ayrılıp,  mäñgürttenuine äkep soqtı. Ol indetten Täuelsizdik alğanımızğa 25 jıl  tolsa da arıla almay kele jatırmız.

Qazaq jeri  KSRO kezinde tolıqtay derlik asa ziyandı äskeri, yadrolıq, ğarıştıq poligonğa aynaldı. Osınday qatigezdikpen jürgizilgen  sınaqtardıñ qwrbanı kem degende 2 million adamdı qwraydı. Keñes  biliginiñ şaruaşılıq pen öndiristi ekstensivti jürgizui saldarınan qorşağan ortağa ölşeuge kelmeytin nwqsan keltirildi. Sonıñ saldarınan Qazaqstan jeri  büginde ekologiyalıq apat aymağı dep tanılıp otır.  Osınday qasiretti jağdaydardı tize berse tausılmaydı.

 

  • Keñes odağı twsındağı Qazaqstan tarihın tolıqqandı ğılımi

zerdeleu endi ğana bastaldı deydi tarihşılarımız. Öytkeni 70 jıldıq kazarmalıq jüye tarihi sanamızdı twmşalap, erkin oydı twtqında wstadı. Keñestik sayasi ideologiyanıñ qıspağı wlttıq tarih ğılımın tejedi. Tek Täuelsizdikten keyin ğana biz öz tarihımızğa, wlttıq dünietanımımızğa bet bwrdıq. Biraq türli sebeptermen Qazan revolyuciyasınıñ tarihi bağası äli berilmey keledi.  Jalpı Qazan töñkerisi tarihınan qanday tağılım aluğa tiispiz?   

 

R.Jwmalı: Egemen el bolğanımızğa şirek ğasır tolsa da KSRO zamanındağı şındıqtıñ äli de aşılmay kele jatqanı jasırın emes. Bügingi küni Alaş  ükimeti men ziyalıları, aşarşılıq, qazaqtıñ mal-mülkin tärkileu, mal  şaruaşılığımen aynalasıp otırğan eldi jerinen ayırıp, kolhozğa  mäjbürlep kirgizu, wlt janaşırlarınıñ jappay közin qwrtu, ekinşi  düniejüzilik soğıs kezindegi qılmıstar, Aral men Semey apatı, Jeltoqsan  qantögisi, tağı basqa köptegen oqiğalarğa sayasi bağa berilui bılay twrsın, olardı tipti aşıq talqılauğa qauqarsız ekendigimiz qınjıltadı. Qazaq eli  qanşama jıl söz jüzinde täuelsiz sanalğanımen, sayasi elitaları bwrınğı metropoliyağa jaltaqtauı, onıñ aldında seskenui, tipti orıs tilin däripteu  ädetinen şığa almay kele jatqanı is jüzinde täuelsiz ekenine kümän tuğızadı. Şın mänisinde otarsızdanu men qwldıq sana-sezimnen qwtılu  ürdisi Qazaqstanda jürgizilmegenin ayğaqtaydı. Öz kezeginde derbes te azat Wlt retinde qalıptasu atalğan şeşuşi isterdi orındamay mümkin emes şarua. Öz tarihımızdı zerttep bilmey, ädil bağasın bermey, onıñ işinde HH ğasırdağı KSRO men kommunisterdiñ qandı qılmıstarın äşkerelemey aldığa jıljuımız neğaybil.

 

  • Äñgimeñizge rahmet!

 

Swhbattasqan Dina Imambay

 

Abai.kz

20 pikir