Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101848. Jazılğandar — 78633. Qaytıs bolğandar — 1269
Mäyekti 9210 0 pikir 24 Aqpan, 2015 sağat 11:14

QAZAQ DÜNIETANIMINDAĞI ISLAM

Qazaq jastarına dwrıs ruhani tärbie beruine, olardıñ bağıttı dwrıs tañdauına, sonday-aq dinniñ tek sırtqı şarttarın ğana emes, ruhani kemeldik qağidaların, adamgerşilik qwndılıqtarın meñgeruine jäne olarğa özge dini ağımdardıñ ziyandılığın tüsindiru jwmıstarına baylanıstı qoğam bolıp atsalısuımız kerek. Öytkeni, jastar - elimizdiñ bolaşaq tiregi.

Qazirgi tañda Elbasınıñ dini sayasatın jüzege asıru, jastar arasında dästürli dini tanımdı qalıptastıru, qazaq jerine islam dininiñ kelui jäne onıñ qalıptasu erekşelikterin tüsindiru jwmıstarın jañğırtuımız kerek. Islam dininiñ qazaq jerine kelip ornalasuı da özi tarihi kezeñderden twradı:

  • 751 jılı Talas şayqası dep atalatın soğısta arabtardıñ  türkiler men qaraqıtaylar äskerin talqandauı;

  • 999-1212 jıldarı Qarahanidter handığı 200 jılday qazaq jerindegi Islam memleketiniñ boluı.

  • 1312 jılı Altın Ordanıñ Islamdı qabıldauı: 1. Islamdı qabıldağan alğaşqı Altın Orda hanı – Berke (1257-1266). Ol Batu hannıñ inisi edi. Jaña han jas kezinen mwsılmandıqtı qabıldadı. Ol han bolğan kezde Islamdı memlekettik din retinde jariyaladı. Äytse de, wlı dalanıñ köşpendi halqı mwsılmandıqqa tek Özbek han (1312-1342) twsında tolıqtay ötti. 2. Özbek han men onıñ wlı äz Jänibek hannıñ (1342-1357) twsı Altın Ordanıñ körkeyip, güldenuiniñ eñ joğarğı satısı bolıp sanaladı. Özbek han Islamdı ekinşi ret Altın Orda imperiyasınıñ memlekettik dini dep jariyaladı. Ol öz patşalığınıñ aumağında meşitter men medreselerdi köptep saldırdı.

  • 1460 jıldarı qwrılğan Qazaq handığı öziniñ 400 jıldıq tarihında qazaq halqınıñ boyına mwsılman dinin berik ornattı. Demek, ata-babalarımızdıñ jürip ötken jolı islammen baylanısın eşqaşan da üzgen emes, tipti islam dästürlerinsiz qazaq mädenietin elestetu de mümkin emes.

Qazirgi uaqıtta elimizdegi din mäselesiniñ kün tärtibinde twruına bir ğana sebep bar. Ol senim men tanımğa baylanıstı. Senim Islamda bir, ol barlıq älemdegi mwsılmandarğa ortaq. YAğni, Alla bir, qwran şın, payğambar haq. Al, tanımğa kelsek ärbir mwsılman adam bolsın halıq bolsın öziniñ wlttıq dünietanımdıq közqarastarımen tanidı. Bizdiñ ata-babalarımız da osı ädisterdi qoldanğan.

Osı dästürli dini tanım degende, bwl - qazaq halqınıñ ğasırlar boyı öziniñ bolmısına say qalıptastırğan ruhani qwndılıq. Onıñ özeginde Islam dini jatır. Öytkeni, din - halıqtıñ mädeni, ruhani bolmısı men ädet-ğwrıp, salt-dästürin qalıptastıratın negizgi qaynar közi.

Jalpı dinge qatıstı tört mäsele bar: dini tanım, dini sana, bwlardı qamtamasız etetin dini senim men dini täjiribe. Osı törteui de qazaqta bar. Bizdiñ dini tanımımız fiqhta Äbu Hanifa mäzhabına, dini senimde Maturidi aqidasına jäne dini täjiribede YAsaui häl iliminiñ qabattarına negizdelgen. Osı negiz bizdiñ oylau jüyemizden, dünietanımdıq qabattarımızdan, ädet ğwrpımızdan, salt dästürimizden köruge boladı. 

YAsauidiñ häl ilimi degenimiz - adam turalı ilim, adamnıñ ar-ojdanı, jeke twlğanıñ öz jandüniesine üñilip, öz boyınıñ minin tüzetetin ar ilimin qalıptastıruımen erekşelendi. Sonday-aq, adamnıñ kemeldikke jetui teoriyalıq (şariğat) jäne praktikalıq (tariqat) tanımmen ölşenip qana qoymay, onı basınan ötkerip, öziniñ häli arqılı ruhında sezinip, ol üşin adamnıñ Jaratuşığa mahabbat arqılı jetuige mindetti. Qoğamdağı moral'dıq-etikalıq normalardıñ bwzıluı – imannıñ älsizdigi men näpsiniñ üstemdiginiñ körinisi, al onı qalpına keltirudiñ negizgi jolı – mahabbat. “Ğaşıqsızdardıñ imanı da, janı da joq, olar–hayuan” degen YAsaui adamdı tikeley ruhani qwndılıqtarımen tärbieleu arqılı iman nwrımen aqiqatqa jeteleu kerektigin uağızdaydı.

Ökinişke qaray, qazirgi tañda Islam dinin, qwndılıqtarın nasihattauda köptegen metodologiyalıq qayşılıqtar bolğandıqtan köpşilik arasında dindi tüsinu qiınğa soğuda. Äsirese jastar arasında dästürli dini tanımınan auıtqıp, dindi dästürden alşaqtap, öz tarihın men mädenietin teristeu «bidğat», «şirk» degen sözderdi jii estimiz. Dini tanımdı anıqtaytındar - ärine, jastar. Jastar dinge bet bwrıp jatsa, onda memleket tarapınan keri ağımdardıñ jetegine ketpeuiniñ aldın alıp, dwrıs jäne tiisti bağıt-bağdar beru kerek. Bwl tek jastar emes, twtas wlttıñ probleması dep qarağan jön.

Şäkärim atamızdıñ sözimen aytqanda: «Jaman täpsir jayılıp jer jüzine, din dese twra qaştı esti azamat» keypinde qalmauımız kerek.

Elbası N.Ä.Nazarbaev öz söziñde: «Qazaq dalasında islam dinin ornıqtırğandardıñ biri – danışpan babamız Ahmet YAsaui osı jağdaylardı eskere otırıp, türki jwrtındağı islam dästürlerin qalıptastırdı. Osı dästürmen, mineki, ata-babalarımız ğasırlar boyı özderiniñ wlttıq sana-sezimderin qalıptastırıp keledi» - dey kele, halıqtıñ mädenieti qay bağıtta damitının ayqındaytın – osı dini tanım men dini täjiribesi. Eger de kez kelgen halıq öziniñ dästürli dini tanım men dini täjiribe negizderinen ajıraytın bolsa, onda ol halıq öziniñ ruhani mädeni bolmısınan ajıraydı. Din men dästür ündeskende ğana din damıp, dästür bayidı.

Türik ğalımı, professor Ismayıl Jaqwttıñ: “Qoja Ahmet YAsaui bolmağanda, bügingi türkilerdiñ nendey dinge ie bolıp, qanday sopılıq joldıñ izbasarı bolatındığın elestetudiñ özi qiın”, – dep jazğanınday, sopılıq iliminiñ arqasında türkiler bir tariqattıñ jolına negizdeldi.

Qazaq halqınıñ mwsılmandıq dini tüsinigi şeşendik sözderi, dini-dastandarı, maqal-mätelderi, keşegi jıraular poeziyası men bi-şeşenderdiñ naqıl sözderiniñ mazmwnına da köz jügirtsek, ärine, ayat-hadisterge barıp tireletinine jäne ruhani qwndılıqtarımen negizdeluine kuä bolamız. Qazaq dalasında qissaşıldıq dästür tamır jayıp, Keñes ökimeti ornağanğa deyin qazaqtardıñ intellektualdıq tanımına qattı ıqpal etip keldi. Ğalım Alma Qıraubaeva qissalarğa «Qazaq renessansınıñ qaynarı» degen bağa bergen. Mäselen, Altın Orda kezeñinde arab, parsı mädenietiniñ tasqını türkiniñ töl dästürin, mentalitetin aytarlıqtay älsiretti. Bwl kezde türki tili şettetilip, «poeziya tek parsı tilinde jazıladı», «ğılım tek arab tilinde orındaladı» degen pikir qalıptastı. Sol däuirde eñ alğaş Äli esimdi aqın «Jüsip – Zıliha» qissasın türki tilinde jırlaydı. Oğan basqa şayırlar ün qosıp, payğambarlar qissasın ana tilinde jırlaudı dästürge aynaldırdı. Sodan bastap, joyıluğa şaq qalğan türki tili jandanıp, körkem söz janrı qayta örleydi. Jalpı qissalar – adamdı din dogmasına wrınudan saqtaytın birden-bir ruhani immunitet.

Türik halıqtarı ruhani mädenietiniñ qalıptasu, damu tarihınıñ körnekti twlğaları Mahmwd Qaşqaridıñ “Diuani lwğat at-türk”, Jüsip Balasağwnnıñ “Qwttı bilik”, Ahmet YAsauidiñ “Diuani hikmet”, Süleymen Baqırğanidıñ “Aqır zaman kitabı”, Ahmet Yugnekidiñ “Aqiqat sıyı”, Burhanuddin Rabğwzidıñ “Qissasul änbiya”, Seyf Saraydıñ “Gulistan bit-türki” siyaqtı Qarahandıqtar biligi men Altın Orda twsında düniege kelgen jädigerlerdiñ şığarmaları sonıñ jarqın däleli. Bwl şığarmalar qazaq poeziyasınıñ islamdıq-estetikalıq negizderi sanaladı. Islam tarihına baylanıstı jırlanğan jır-dastandar wlttıq ädebietimizdiñ nağız halıq tabiğatın tanıtatın mañızdı şığarmalar bolıp tabıladı.

B.Äzibaevanıñ pikiri boyınşa “Birinşisi, Islam dinin taratuşılardıñ is jüzindegi (meşit, medrese) ügit-nasihat jürgizui arqılı jüzege assa, ekinşisi — aqınjandı dala twrğındarınıñ jan-jüregine tasqa basılğan jır sözdermen (dini dastandar) äser etu arqılı orındalğan tärizdi” senim eki jol arqılı halıqtıñ kökeyine qonıp otırdı. Äsirese, soñğı “jol” qazaqtıñ imanınıñ küşeyuine qattı äser etti. Sebebi, bwl atalmış dini dastandar, qissa, jıraulıq dästüri qazaqtıñ ruhani swranısın qanağattandırıp qana qoymay, sonımen birge sırttan kelgen dini missionerlerge, ruhani ekspansiyağa da qarsı tosqın bola bildi. Alayda, Keñes ökimeti kezeñindegi qazaq ziyalılardıñ dini-ruhani mändegi tuındıları jarıq körmey jäne ruhani mwraların joyu, qwrtu qatigezdikpen iske asırılğan. Degenmen de, qazaq dünietanımındağı islamdı tüp-tamırın joya almadı, sol üşin wlttıq dünietanımdı saqtap qalu üşin qayta jandandıru qajet.

San ğasırlar boyı halıq kökireginde jattalıp, bizdiñ däuirimizge deyin jetip qazaq topırağında qalıptasqan jıraulıq dästürdiñ ülken eki mektebi bolğan. Olar HV ğ. bastap, HH ğ. deyin Mañğıstau öñirinde «Til tañbalı Adaydıñ aqındarı» (Abıl Tileuwlı, Qalniyaz Şopıqwlı, Nwrım Şırşığwlwlı,  t.b.) jäne Sır boyındağı «Sır süleyleri» (Asan, Bwhar, Qarasaqal Erimbet, Şal aqın, Şalkiiz, Mäşhür Jüsip, Kerderi Äbubäkir, t.b.) qazaq halqınıñ mwsılmandıq dünietanımın taratqan twlğaları. Dästürli dinniñ negizgi qağidaların aşıp körsetetin Qwran ayattarı men Hz. Payğambardıñ hadis qwpiyalarınan sır şertetin, äri tanımdıq twrğıda jazılğan eñbekter de jetkilikti. Halqımızdıñ ruhani mwrası dastandar men jırlar dini qwndılıqtardıñ dalalıq filosofiya men wlttıq tärbieniñ negizine aynalıp, wlt müddesine qızmet etti. Hz. Payğambardıñ (s.a.s.) “Din – nasihat” degen qağidasın eske alsaq, onda qazaq aqındarı bwl ösietti öz deñgeyinde orındağan.

Sonımen, Islam dini negizinde payda bolğan sopılıq Vİİİ ğasırda ömirge kele otırıp, qazirge deyin qazaq poeziyasına özindik äserin tigizip keledi. Sır boyındağı aqın-jıraularınıñ sopılıq poeziyasına äseri bolğan. Sondıqtan olardıñ jır-dastandarında sopılıq sarındar körinis berip otırğan. Sopılıq poeziyanı ayta ketu - bizdiñ qazaq ädebiettanu ğılımı üşin de mäni bar. Sebebi, ortağasırdağı ädebiettiñ ülken bağıtı - sopılıq poeziya bolıp esepteledi.

Qazaq dalasında payda bolğan sopılıq ädebiet degenimiz adamzattıñ dünietanımın tärbieleu, Allağa degen ğaşıqtıq jäne işki-sezimdi jırlau. Mwnda şarttı türde beriletin sopılıq tirkester men simvoldar (näpis, zikir, şariğat, tariqat, aqiqat, mağrifat, mağşwq, pirmwğan, swhbat, fänäfilla jäne t.b.) kezdeskenimen de, terminder wşıraspaydı, äri sopılıq jolğa ügittemeydi. Osı negizgi tirkester men simvoldıq ataulardıñ şığarma işinde körinis berui - sopılıq ädebiettiñ alğışartı deuge boladı. Sonday-aq, şığarma mazmwnı jağınan aytılar negizgi oy astarlanıp, twspaldanıp beriledi. Onı allegoriya, metafora, teñeu siyaqtı ädebi termindermen baylanıstıruğa negiz bar. Kez kelgen aqındardıñ oyları barınşa jwmbaqtala tüsedi. Mısalı, Şäkärim qajınıñ tüsiniginde, Haqtı köru üşin pende zikirge mas bolıp, jürekti tazalau kerek:

Körem deseñ Jarımdı, mas bol, jürek tazala.

Örtep jiber barıñdı, Qarsı wmtıl qazağa. Şäkärim qajı bwl öleñinde Jaratuşını - Jar dep alğan. Al, YAsaui onı köbinese Haq atauımen bergen.

Haq jamalin kuray desañ fana bolğıl,

Fana bolıp, haq jamalan kurdim man-a.

 Sonday-aq Äbubäkir Kerderiniñ tömendegi öleñ joldarınan bayqay alamız:

Sopılıq degen auır jol,

Pendege zarar etpegen,

Wstap jürseñ täuir jol

Sopılıqtı izdeseñ

Dünie quıp ketpegen...

Oqığan köp ğalım bol.

Allağa ğaşıq dos bolğan,

Atqan oqqa tözgendey,

Şaytanmenen qas bolğan,

Qara tastan qalıñ bol, - degen eken. Osığan wqsas öleñ tarmaqtarı birneşe aqın-jırau şığarmalarında kezdesedi. Ärine, jıraularınıñ barlığı birdey sopılıq jolda bolğan, pirge qol berip, zikir salğan dep ayta almaymız. Biraqta olardıñ jır-dastandarında sopılıq sarındar körinisi bayqaladı. Qasietti Qwrannıñ «Nisa» süresi 103-ayatında «Namazdarıñdı ötegennen keyin Allanı twrıp ta, otırıp ta, jantayıp ta eske alındar (zikir etiñder)» osınday ayattarğa baylanıstı aqın-jırau Aqtan Kereywlı:

Şariğat şamın jandırğan,

Kälämğa köñil qandırğan.

Jamağat jiğan alqalap,

Salauat aytqan Allalap.

Zikirmen zarlap tün qatıp,

Näpsisin şapqan baltalap.

Şaytandı sespen qaşırğan,

Kökirek közi aşılğan, - dep qazaq halqınıñ dini tanımı sopılıq arqılı qalıptasqandığı belgili. Demek, sopılıq tanımdı joqqa şığaru degen söz, bükil qazaq halqınıñ dünietanımın, tarihın, mädenietin jäne dini täjiribesin joqqa şığarumen teñ boladı. «Sır süleyleri» dep atalatın sır boyı aqın-jıraularınıñ biri bolğan Qarasaqal Erimbettiñ:

Äueli swra, tilim medet Haqtan.

Talaylar medet tilep järdem tapqan

Sen kimge Haqtan özge siınasıñ,

Halıq etken bwl älemdi bar men joqtan,dep jırlağan. Qazaq poeziyasında şığıstıq sarındağı aqın-jıraulardıñ işinde Sır öñiri jıraularınıñ alatın ornına köptegen zertteuşiler de joğarı bağa bergen.

Mäselen, A.Baytwrsınwlı pikir boyınşa: «Qazaqtıñ öleñdi sözdi süyetin minezin bilip, dindi halıqqa moldalar öleñmen üyretken. Din şarttarın, şariğat bwyrıqtarın öleñdi hikaya, öleñdi äñgime türinde aytıp, halıqtıñ qwlağına siñirip, köñilderine qondırğan»,

M.Äuezovtıñ: «Ol zamandağı swlu-sımbattı öner, öleñ, jır tügelimen qwday jolına istegen minäjat siyaqtı jürek qanın ağızğan öleñmen, küñirengen bäyitpen jaratqan iesine dwğa oqitın. Ol kezdegi aqındıq öneriniñ özi de qwdayğa istegen qwlşılıq bolatın. Jaqın künşığısta ädebiet öneriniñ bir wzaq däuiri osı bäyitpen ötedi. Bwnıñ mısalı, Fizuli, Qoja Hafiz, Mağari, Qoja Ahmet YAssaui, Sopı Allayar», «Qazaq ortasına Islam dininiñ tarauına köbinese qazaqtıñ aqındıqtı süyui sebep boldı degen dwrıs pikir. Elge ne jayılsa da, ädebiet ölşeuiniñ birine tüsken soñ ğana jayılatın bolğan. Öleñsiz, äñgimesiz, swlu sözsiz kelgen qwrğaq ügit bolsa ondaydı el tıñdamağan da wqpağan, ıqılas qoymaytın bolğan. Sondıqtan mwsılmanşılıq din de qazaq eliniñ tabiğatına, ıñğayına qaray wyısıp kelgen»,

Özbek ğalımı H.Karomatovtıñ: «Islam dinin qabıldağan halıqtardıñ tarihı özgergenimen de, Qwrannıñ mätini özgermegen. Qwran teksi mezgil jäne mekenmen ündes jürip, är halıq damuınıñ belgili bir kezeñderinde odan ünemdi paydalanıp otırğan äri qwrani dünielerdi ädebi şığarmalarğa alıp kelgen. Sonday, wlttıq ädebiettiñ Qwran mätinimen sintezi nätijesinde körkem jäne dini-didaktikalıq şığarmalar jaratılğan», - dep jazğanında qazaq dalasında payda bolğan dini qissa-dastandardı meñzegen.

Qazaq ädebieti tarihınıñ X-Xİ ğasırlardağı kezeñi «Islam däuirindegi ädebiet» dep atalınadı. Bwl kezeñdegi qazaq ädebieti tarihın qwraytın aqındardıñ mwraları türik halıqtarına ortaq bolğanımen, bizdiñ töl ädebietimizdiñ keyingi damuına jalğasqan islamdıq dünietanımnıñ negizderi sol kezeñde qalıptastı. Islami ädebietti jüyeleude ğalımdar törtke bölip qarastırğan: dästürli islami ädebiet, islami astar alğan ädebiet, sopılıq ädebiet jäne sopılıq astar alğan ädebiet.

Mäselen, Hz. Payğambardıñ (s.ğ.s) «Qwldıñ jüregi tüzelmeyinşe, imanı tüzelmek emes. Al tili tüzelmeyinşe, jüregi tüzelmeydi» ösietterine say, qazaq ziyalılardıñ boyıñdağı mwsılmanşılıq parızdarın tilimen de, jüregimen de nasihattağanın bayqauğa qiın emes. Mwsılmanşılıqtıñ abzalı jürektegi imannıñ dünie tirşiliginde körinis tabuında ekendigin jaqsı tüsingendikten Äbubäkir Kerderi:

«Mwsılmanşılıq kimde joq

Tilde barda, dilde joq» - dep, ar tazalığına negizdelgen imani ilimine adal bolğan. Demek, adamnıñ işki jan-düniesi sırtqı dünieniñ negizi jäne sırtqı deneniñ äreketiniñ qozğauşı küşi bolıp tabıladı. Jaratuşınıñ negizgi talaptarı – bilim üyrenip, ömirdiñ ruhani jäne materialdıq zañdılıqtarın igeru, sonıñ negizinde öziñdi jetildire otırıp, aqiqattı tanıp bilu. Abay atamızdıñ aytqanınday: "Jürektiñ közi aşılsa, Haqtıqtıñ tüser säulesi. Iştegi kirdi qaşırsa, adamnıñ hikmet keudesi",- degendey osınıñ bärin orındauda bilimdilikti, sabırlıqtı, eñbeksüygiştikti qamtamasız etip jäne qoğamğa qızmet etudi talap etedi.

Qoğamdağı jat ağımdardıñ ideologiyasına qarsı «Udı u qaytaradı» degendey, aldın alu jwmıstarınıñ eñ belsendi, äri ıqpaldısı – dästürli ruhani qwndılıqtardı jañğırtu kerek. Jan tazalığına, ar tazalığına negizdelgen, sırtqı körinistegi emes, jürektegi imandı qasiet twtqan wlttıq ruhani qwndılıqtarımızğa oralu, olardı keñinen nasihattau arqılı jat ağımdardıñ ideologiyasına tosqauıl qoyuğa boladı.

Qazirgi tañda jastarımızdıñ jadında dästürli dini sana men wlttıq ideologiyanıñ qalıptasuına, dini tanım men ğılımi tanım arasındağı üylesimdilik pen tepe-tendikti jañğırtuına baylanıstı kün tärtibindegi özekti mäseleniñ biri.

Bahtiyar ALPISBAEV,

Taraz memlekettik pedagogikalıq institutı

«Dintanu ortalığınıñ» bas mamanı, dintanuşı.

Abay.kz

0 pikir