Jwma, 13 Jeltoqsan 2019
Alasapıran 2920 0 pikir 29 Naurız, 2017 sağat 13:49

P.K.Uslar. Qazaq dalasındağı tört ay

(Jalğası. Bası mına siltemede: http://abai.kz/post/49234)

Sarjannıñ ölimi. Qasımnıñ amanatı

Abılay han  1781 jılı öldi. Osı uaqıttan däl elu jıl bwrın Kişi jüzdiñ hanı Äbilqayır barlıq ordalıqtardıñ atınan Reseydiñ bodanı boluğa ant berdi jäne Abılay han men Wlı jüzdi Reseyge bodan boluğa şaqırdı. Reseyge bodan bolsaq bizge orıstar qalmaqtardı joyatın äsker men zeñbirekter beredi dep ügittedi. Äbilqayır hannıñ öz atınan bergen uädesi boyınşa Reseydiñ sözinde twrmağanın körgen Abılay han, orıstarğa ant bermegendikten öz jüzin qalauınşa basqara berdi. Abılay ölgen soñ Orta jüzdi onıñ ülken balası Uäli basqardı. Uäli Abılayhanwlı Reseyge bodan boluğa ant bergen soñ orıs ökimeti onı han dep bekitti. Uälige äkesiniñ birde bir qasieti darımağan bolatın. Ol basqarğan kezdegi (1781-1821) uaqıtta hannıñ märtebesi halıqtıñ aldında barlıq märtebesin joğalttı. Uäli handı eşkim tıñdamadı, onıñ qolınan özimen birge köşip jürgen auıl adamdarın sottau men jazalau ğana keldi. Han öz aymağında tärtiptiñ saqtaluın eş oylamadı, bar atqarğanı ötken ketken keruenderden alım salıqtı jinaudı ğana bildi. Keybir kezde keruenderdiñ keruenbasılarınıñ özine sıylağan sıylıqtarına köñili tolmasa olardı tonap ta jiberetin. Orıs ökimetiniñ qoyğan talaptarın öziniñ täuelsiz qojayın ekendigine qol swğu dep sanadı. Marqwm bolğan patşanıñ şeşimimen, Uäli hannıñ tiri kezinde keybir qazaq rularına özderine basqa han saylap aluğa rwqsat berilgen bolatın.  Tañdau sol kezdegi eñ ataqtı qazaq familiyasınıñ  ökilderiniñ biri, seksen jastağı Bökeyge tüsip han saylandı. Süytip Orta jüzde bir uaqıtta, bir mezgilde eki han boldı. Ekeuiniñ de halıqqa ıqpalı öte az boldı. Bökey men Uäli, ekeui de birinen soñ biri ölgennen keyin, Orta jüzde han märtebesi joyıldı. Sebebi, han märtebesin iemdengen kisiler şın mäninde özderine tiesili qızmetterin – orıs ökimeti men ordalıqtardıñ arasında deldaldıqtı atqara  almadı.

1824 jılı Orta jüzdi basqaru jüyesi  jaña özgeriske wşıradı. Bwl özgeristerdiñ maqsatı boyınşa, bolaşaq uaqıtta dala halqın tınıştandırudıñ eñ täuir joldarı jasalmaqşı edi. Bwğan deyingi täjiribeler körsetkendey, Orta jüzdi basqarudı tek bir adamnıñ qolına tapsıru mümkin emes bolatın. Meyli, bolaşaq saylanğan hannıñ eldi basqaru darındılığı barlıq jağınan keremet bolıp ökimettiñ senimin aqtasa da, handı tek öz ortasınan wsınğan rulardıñ ğana qoldaytını, tek solardıñ ğana oğan bağınarı anıq edi. Basqa rulardıñ oğan bağınbaytındığı, tipti bağınu emes, bwrınğışa oğan qarsı dwşpandıq bağıtta is-qimıldar jasaytını aydan anıq. Qazaq dalasında basqa rularmen tügeldey dostıq qarım-qatınası bar birde bir rudı taba almaysıñ: ğasırlar boyında bir birine degen iştey arazdıq wmıtılmay olardıñ araların jiktep twradı. Aralarında payda bolğan kişkentay ğana jaña arazdıq bayağıdan beri wmıtılıp, işinde tığılıp jatqan oqiğanı qayta qozdıratın. Bwrınğı arazdıqtar wmıtılıp keter me edi, biraq toqtalmay kele jatqan, qayta jasalğan barımtalar jaña arazdıqqa jeleu boladı. Bwl halıqtıñ osı minezi  ölkeni qaytadan bölşektep basqaru qajettigin tudırdı. 1822 jılı Joğarı märtebeli basqaruşı jarlıq şığarıp sibirlik qazaqtar jaylı jaña jarğını bekitti. Jarlıq boyınşa qazaqtar birneşe okrugke bölinetin boldı. Är okrugti basqaru jeke prikazğa (jeke aymaqtı basqaratın mekemelerdi orıs memleketinde prikaz dep atağan, - S.J.) bekitildi, qazaqtar onı duan dep ataydı, duandı ağa swltan basqaradı. Ağa swltandı üş jılğa duannıñ qaramağına kiretin bolıstar saylaydı. Ärbir prikazdıñ öziniñ qazaqtan jäne orıstan zasedatel'deri  jäne tärtipke qaraytın äskeri otryadı bar. Bwl jarlıqtı jüzege asıru  1824 jılı eki okrugti – Kökşetau men Qarqaralı okrugterin aşudan bastaldı. Bwdan keyin birtindep tağı tört okrug (1844 jılı Kökpekti okrugi aşılğan soñ  Orta jüzde barlığı jeti okrug aşıldı, avt. eskertui) aşıldı. Barlıq okrugterdi basqaru Ombıda twratın Sibir qazaqtarınıñ bastığınıñ qolına berildi.

Jaña jarğınıñ engizilui keybir qazaq swltandarına wnamadı. Ia, şındığında jaña jarğı osı kezge deyin qalıptı jağday sanalatın, bükil halıqtıñ bolaşağına qauipti ziyandılığımen äser etip kelgen basbwzarlıqqa tiım saldı. Öz erkimen ömir sürip üyrengen basqa da jabayı taypalar siyaqtı, qazaqtar da şapqındıq pen qaraqşılıqtı wyat is dep sanamaydı, kerisinşe onı batırlıqqa . balaydı. Atın şığarıp, abıroyın arttıru maqsatında qazaqtıñ jas jigiti körşilerin üreylendirip, qorqıtıp jürui tiis, neğwrlım köbirek talau men tonauğa qatıssa, soğwrlım abıroyı men dañqı artıp, sıy qwrmetke bölenedi. Jaña jarğı mwnday batırlıqqa basqa twrmıstıq közben qaradı,  batırlarğa Şığıs Sibirge jer audaru nemese soldattıqqa jiberu qaupi tönip, olardıñ narazılığın tudırdı. Narazılardıñ basında Qasım Abılayhanwlı twrdı, onıñ şıqqan tegi jaylı joğarıda aytıp öttik (siltemeni qarañız: http://abai.kz/post/49234 - red.

1824 jıldan bastap ökimettiñ barlıq jarlıqtarına qarsı is-qimıldar bastaldı. Qasımnıñ ülken wlı Sarjan qasına jinağan batırlarğa bas bolıp keruenderdi tonap, ökimettiñ aytqanın orındap jatqan qazaqtardıñ malın barımtalay bastadı. Sarjannıñ şaykasın orıs kazak otryadı dalada quıp jetip eki-üş karteşpen oq atıp bıtıratıp quıp tarattı. Sarjan birneşe jılğa tınıştalıp 1830 jılı  Reseyge bodan boluğa ant berdi de, bir jıldan keyin Qoqan hanınıñ qol astına,  Taşkentke ketip qaldı. Taşkentte Qoqan hanınıñ qwsbegisi, Taşkent qalasın basqarıp otırğan Laşkermen öte jaqın qarım-qatınas qwrdı. Bwl qwsbegi Qoqanda atı şığıp twrğan kisi edi. Aytularına qarağanda, Laşker şıqqan tegi boyınşa parsılıq, jas kezinde türikmender twtqınğa tüsirip, birneşe ret qoldan qolğa satılğan, aziyalıq twtqındıqtıñ barlıq azabı men qiyametin körgen, ömiriniñ jartısı auır jwmıspen ötken adam. Neşe türli  jazalaudıñ barlığın basınan keşken ol  bir küni Qoqan hanınıñ közine tüsip qaladı, oğan erekşe qwlşılığımen wnağan bolsa kerek, birneşe jıldan keyin han Laşkerdi qaramağındağı birinşi sanattağı şeneunik därejesine köteredi. Laşkerge Qoqannıñ eñ bastı qalası – Taşkentti basqarudı tapsıradı, ol özine berilgen şeksiz bilikke qojayın boladı. Laşkerdiñ hanmen qarım-qatınası mınağan sayatın bolğan – jılına eki ret hanğa barıp öte qımbat sıylıqtar beredi, özin qorlaytın ärtürli saltanattar jasap hanğa bağınıştı ekenin däleldeydi.  Han odan basqa eşteñeni talap ta etpegen; sondıqtan ol jaña Sardanapalğa wqsap añğa şığıp, şarap işip, äyelder garemi siyaqtı raqattardıñ ortasında läzzatqa batıp jürdi, halqın basqarudı, qamın jasaudı  oylağan joq. Qwsbeginiñ halıqtı alday alatın  da aqılı bar bolatın. İskerligi de boldı, sauda mäselesin qamqorına aldı, tipti özinşe ädil boluğa tırıstı. Ğayıptan kelgen baq qwsınıñ basına qonğanına köñili tolmay, odan da joğarı qiyalğa – äsirese jaulap aluşınıñ dañqı eliktirdi.  Künde tañerteñ Taşkent bazarına barıp aşıq aspannıñ astında sot qwrıp, ayıptılardı jazaladı, arasında Reseydiñ Nijegorod qalasına järmeñkege barıp jürgen köpesterdi äñgimege tartatın edi. Köpester de qu ğoy, onıñ älsiz jağın bayqap ötirik maqtap Laşkerdi Reseymen soğısuğa, Reseyden Qazaq dalasın tartıp aludı kökeyine qondırdı. Mine, osınday adamğa äkesi men ağa-inilerin alıp kelgen Sarjandı qwsbegi qwşaq jayıp qarsı aldı.

Bir jıldan soñ, yağni 1832 jılı qwsbegi öreskel mazmwnda hat jazıp onı qazaq dalasına taratıp, onda olardı käpir orıstarğa qarsı köteriluge şaqırdı. Artınşa qwsbegi men Sarjan Orta jüzdiñ auıldarına keldi, qastarında qoldarına ilikken är türli qaru wstağan ülken qolı bar. Olardıñ tonauşılığın toqtatu maqsatında general Vel'yaminov kazaktardan qwralğan otryadtı jwmsadı. Kazaktar alğaşqı kezdesude-aq taşkenttik jekswrındardı quıp jiberdi, Sarısu özeniniñ boyında qwsbegi salğan eki bekinisin qolğa tüsirdi. El işinde bet-bedeli bar birneşe taşkenttikti twtqınğa alıp, Ombığa jetkizip, abaqtığa  japtı. Olar ömirlerimen oyşa qoştasıp, orıs jeñimpazdarı qanday jolmen öltiredi eken dep kütip otırğanda, general Vel'yaminov Wlı Märtebeli  imperatordıñ atınan 22 tamızda keşirim jasap,  elderine qaytuğa rwqsat berdi. Köpke deyin taşkenttikter  mwnday raqımşılıqqa sene almadı, olardıñ tüsiniginşe, istegen isteri  mwnday ayauşılıqqa säykes emes edi.

Bizdiñ ükimettiñ bwl jwmsaqtığı qwsbegige jañadan dwşpandıq is-äreketter jasauğa ıntalandıru sıyınday äser etti.  1834 jılı qwsbegi qasına Qasımnıñ balaların ertip Orta jüzdiñ aymağına ekinşi ret kelip, tağı da jolındağı qazaq bolıstarın tonay bastadı. Dalanı taşkenttikterden tazartu üşin olarğa qarsı general-mayor Bronevskiy bastağan qol jwmsaldı. Otryadtıñ jolğa şıqqanın estigen zamatta qwsbegi Taşkentine zıtıp ketti. Biraq Wlıtau tauında bekinis salıp onı qorğauğa mıñ taşkenttikti jäne birneşe zeñbirekti qaldırıp ketipti. General Bronevskiy bekinisti, zeñbirekteri men adamdarın  eş qinalmay alıp, wstalğan taşkenttikterdi bekinisti nığaytuğa jwmısqa saladı da, qazu jwmıstar bitken soñ bärin de qayırımdılıq jasap qaytarıp jiberedi. Bwl sätsizdikterden keyin qwsbegi Qazaq dalasın Reseyden bölip alamın degen armanınan bas tartuğa mäjbür boladı, biraq jauıngerlik qızbalığın qoymadı. Ol 1836 jılı Wlı jüzdiñ ölkesine jorıqqa şığadı, ol jaqta orıstar joq, sondıqtan bwl jorığım sätti boladı dep oylağan edi. Şınında da orıstardı kezdestirgen joq, biraq bwl jorığı da sätti bolmadı, qwsbegi bwl sätsizdigin qasında ärqaşan erip jürgen Sarjannıñ satqındığı dep bar päleni soğan audardı. Taşkenttiñ basşısına osı bir küdikti kümän tuğan künnen bastap Sarjannıñ tağdırı şeşilgen bolatın. Qwsbegi kegin işine jinap, üyine qaytıp kelgenşe bildirmedi. Sebebi basım köpşiligi qazaqtardan twratın otryadta Sarjandı qoldauşılar köp bolatın. Qwsbegi Sarjanğa jılı meyirbandıq bildiruin toqtatpadı, jwbı jazılmadı, aqılın tıñdap otırdı, küzde ekeui Taşkentke bwrınğı dostar esebinde oraldı. Birşama uaqıt ötken soñ qwsbegi Sarjandı keşki asqa şaqırıp, dastarhan basında dostıq äñgimeni kürt tıyğan qwsbegi oğan «sen satqınsıñ» dep ayıp tağıp, sol üşin öler şağıñ keldi dep habarlaydı. Jasalğan belgi boyınşa jendetter kirip kelip Sarjandı, inisi Esengeldini jäne ülken wlı Erjandı  şauıp öltiredi. Sarjannıñ inisi Kenesarını zındanğa saladı. Abılay hannıñ wlı Qasım şal ol kezde öz auılımen jäne wldarımen Wlı Torğay özeniniñ boyında köşip jürgen bolatın. Köp wzamay Qoqan hanı özi jaqsı köretin Laşkerdiñ öz betinşe Qazaq dalasına jorıq jasauı Reseydiñ Qoqannan kek aluına äkep soğadı dep qorqıp, Laşkerdi ornınan alıp tastap, onıñ ornına YUldaş moldanı datqa etip tağayındaydı.

Sarjandı öltirip odan öz kegin alğan qwsbegi Laşkerdiñ bwl äreketi bükil Taşkent üşin tiimsiz saldardı tuğızdı. Taşkenttiñ töñireginde köptegen qazaq bolıstarınıñ twrğındarı köşip-qonıp jüretin. Olar basqaruşığa qomaqtı zeket töleytin, bwl zeket Taşkenttiñ basqaruşısınıñ qazınasın toltıratın tabıstıñ bastı böligi edi. Taşkenttik qazaqtar ataqtı Abılay hannıñ wrpağı sanalatın Qasım hannıñ otbasına öte jaqın bolatın. Sondıqtan da Sarjannıñ ölimi olardı qattı dürliktirdi. Olardı bir jağınan tınıştandıru, ekinşi jağınan olardıñ köşip ketip qaluın toqtatu maqsatında Taşkenttiñ jaña datqası Qasımmen dostasuğa bel bayladı. Bwl maqsatta ol Kenesarı Qasımwlın zındannan bosatıp, mol sıylıqtar tartu etip äkesine jiberedi jäne äkesine dostıq dwğay sälem joldap, eki wlı men nemeresiniñ ölimi üşin ötem töleytinin habarlaydı. Taşkenttiñ eñ ataqtı adamdarınıñ birin Kenesarınıñ qasına qosıp Qasım Abılayhanwlınan jauap äkeludi tapsıradı.

Sarjan – Qasımnıñ süyikti balası edi. Balasınıñ ölgeni jaylı qayğılı habardı estigen şal ömirden torığıp ketti. Qasındağılar bwl qayğını şal kötere almas dep oyladı. Endi tiri kezinde körmespin degen Kenesarınıñ aman kelgenine jwbanğan bolsa kerek. Taşkentten kelgen kisige «balalarım men nemeremniñ ölimine kinäli dep qwsbegi Laşkerdi sanaytındığın» aytqan, kek qaytaruğa kärimin, Qwdaydıñ özi  jazıqsızdardıñ qanın tökken qwsbegi Laşkerge jazasın berip Qoqan hanınıñ meyiriminen taydırdı. Tağı qosarım, «Taşkentke oralıp jaña basqaruşımen dostıq şartqa otıruğa dayınmın, märtebesin kötermeleu üşin qalanıñ ardaqtı adamdarı Şu özeniniñ boyınan aldınan şığıp kütip alsın» dep habar qaytaradı.

Sol zamatta taşkendik elşi YUldaş moldağa dostasu jönindegi quanıştı habardı alıp ketedi de, bwl kezde Qasım hannıñ auıldarı Taşkent bağıtında köşin Şu özenine qaray tüzeydi.  YUldaş datqa şaldıñ ötinişin orındauğa köp oylanbaydı, aziyalıq etiket boyınşa, saltanattı kezdesuler men şığarıp salu dästüri boyınşa mwnday salt-dästür ejelden qalıptasqan jağday bolıp sanaladı. Şu özeni Taşkentten 200 şaqırım jerde, qonaqtıñ atı neğwrlım jer jarğan sayın soğwrlım alıstan kütip, alısqa şığarıp saladı. Taşkentten şıqqan 40 adam Şuğa attanıp sol jerde Qasımdı kezdestiredi. Şal olardı jaqsı qarsı aladı; balaları men nemeresiniñ ölimine öksip jılap aladı, biraq bwrınğı aytqan sözin, Laşker qwsbegi Taşkentten ketirilgen soñ onıñ odan basqa bwl qalada dwşpanı joq ekenin tağı aytadı. Dañğaza sän-saltanatqa tolı dastarhan ası, bir birlerine aytqan maqtau jäne qwttıqtau sözder tögilip toy tün ortasına deyin jalğasıp, bir kezde taşkenttikter wzaq jol men dumandı dastarhannan äbden şarşap demaluğa jatıp birden qattı wyqığa ketedi. Tigilgen kiiz üylerdi öli tınıştıq basadı, tek Qasım ğana wyıqtamağan. Tün ortasında ol töleñgitiniñ (qarulı nöker) qwlağına birnärse dep sıbırladı. Birneşe minuttardan keyin jaqın jerdegi  qamıstıñ arasınan bir top qarulı kisiler şığıp, artınşa jandarı ışqınğan taşkenttikterdiñ jan ayqayı qarat tündi qaqa jaradı. Qazaqtardıñ aybaltası qonaqtardıñ tätti wyqısın bwzıp olardı qaytadan wyıqtauğa, endi mäñgi wyqığa attandıradı. Olardıñ tek bireuin ğana tiri qaldıradı. Qasım onı  qwlağı men mwrnın kestirip  Taşkentke qaytaradı da: «Ayta bar basqaruşıña, men öz balalarım men nemeremniñ ölimi üşin taşkenttikterden kek aludı toqtatpaymın, kek aludı wrpağıma tapsırıp ketemin» deydi. Osılay dep asığıs türde  auıldarın Taşkentten jıraq soltüstik jaqqa köşirip alıp ketedi.

Mine, osılay Qasımdardıñ otbasın Taşkenttiñ basqaruşısımen baylanıstırğan barlıq qatınastar üzildi. Kelesi 1837 jılı Kenesarı Qasımwlı Kişi jüzdiñ işinen ülken äsker jinap, Sibir vedomstvosına bağınatın qazaq dalasına şabuıl jasadı. Qazaq swltandarınıñ köpşiligimen tuısqandıq baylanıstarın paydalanıp ol öz jağına birneşe bolıstı qarata bildi.  Biraq oğan qarsı jiberilgen otryadtardan birneşe auır soqqı körip jeñilgen soñ sodırlar öz okrugterine qaytuğa mäjbür boldı,  olarğa märtebeli patşamız keşirim jasadı. Biraq, Kenesarı inilerimen birge dalanıñ alıs aymaqtarında bwrınğı qaraqşılıq qızmetin jasay berdi. Onıñ jan-jaqqa jibergen sodırların wstau üşin, beybit halıqtı tonaudan qorğau maqsatında qazaq dalasına är jazda kazaktardıñ otryadtarı jiberilip twrdı. Osınday otryadtıñ birine men 184.. jılı qosılıp saparğa şıqtım.

Aqmola oblısı, Bwqar ämirligi, Qazaq dalası, Qıtay Joñğariyası, Qıtay Türkistanı, Qoqan handığı, Semipalatinsk oblısı, Hiua handığı, 18-ğasır, 1801-1825, 1826-1850, Qarqaralı, Ombı, Petropavl, Semipalatinsk (Semey), Taşkent, Äkimşilik basqarması, barımta (alaman), qaraqşılıq, soğıstar (Türkistan jorığı, köterilister (bülikter) bülikşilik, qalalar (bekinister), Qazaqstannıñ tarihı, Özbekstannıñ tarihı, qazaqtar, ölim jazası, azaptaular, monğoldar, batıs qalmaqtarı, qwldar, ata-meken jazbaları, parsılar, Aq patşanıñ qol astında, basqaruşılar, ädil sot, orıstar, Uslar Petr Karloviç.

(Jalğası bar)

Orıs tilinen audarğan Sağat Jüsip

Abai.kz 

0 pikir