Düysenbi, 21 Qazan 2019
Alaşorda 8371 6 pikir 30 Naurız, 2017 sağat 00:03

A.Baytwrsınovtıñ Leninge jazğan hatı

V.I.Lenin joldasqa

Qırğız (bwdan äri – qazaq) revkomı qwrılğan uaqıttan beri 10 ay ötti. Revkomnıñ on aylıq jwmısınıñ qorıtındısın şığara kelgende, ol öziniñ eşteñe tındırmağanın aytuğa tura keledi. Revkom jwmısı berekeli bolmauın köptegen sebeptermen tüsindiruge boladı, biraq negizgi sebep ekeu:

1) Qazaq ölkesin basqaruğa qoyılğan Ortalıqtıñ ökilinde ayqın közqaras bolğan joq. Mwnıñ sebebi Qazaq ölkesiniñ äleumettik jağdaylarınıñ öz erekşelikterine baylanıstı ortalıqtıñ özinde «Resey halıqtarı qwqıqtarınıñ deklaraciyası» men R.K.P. bağdarlamasındağı principti (qağidalı) nwsqaularınan basqa qazaq mäselesi jöninde ayqın közqaras bolmauı;

2) Ortalıqtıñ ökili men halıq arasında özara senim joqtığımen tüsindiruge boladı.

Patşa ükimeti twsında wlttıq ezgi körip, qwldıqqa tüsken qazaqtardan artıq bwratanalar bolğan joq şığar. Wlttıq ezgi wlttıq sezim tuğızbay twra almaydı. Ezilgen wlttıñ boyında ezuşilerge qarsı jiirkeniş jäne öşpendilik sezimi ünemi dami bermese de, senbeuşilik seziminen basqa sezim oyana qoymaydı. Qazaqtardı ğasırlar boyı tonap, ezgige salıp kelgen orıs wltınıñ proletariatı özin patşa şeneunikteriniñ ornın basıp, ezilgen halıqtardıñ moynına minip alğısı keletin qwldıqqa saluşı jaña mırzalar emes, qayta olardı azat etuşi retinde is jüzinde däleldep, körsetuge tiis. Solay bola twrsa da, jergilikti kommunist joldastar qazaqtardı eşnärse tüsinbeydi dep oylaydı, qwytırqı sayasatqa salıp, eñbekşi qazaq halqına olardıñ twrmısın keñester negizinde qwruına tuısqandıq kömek körsetudi wsınbay, qayta olarğa är türli qulıqpen öz üstemdigin tanıtıp otır.

Özderin internacionalist-kommunister dep ataumen ğana orıstar patşa ükimetiniñ ayla-şarğılı sayasatımen ğasırlar boyı tanıs orıs emes wlttardıñ senimin oyata almaydı. Qazaqtarda «Sarı orıstıñ bäri orıs» degen mätel bar… Qazaq halqın aldaytın ümit artılğan ayla-şarğılı sayasat sırttay jıltırağandıqtan basqa eleuli eşnärsege jete almaydı. Patşa ükimetiniñ san ğasırlıq ezgisine iştey öşpendilikpen jäne jiirkenişpen, ünsiz öz narazılığın belgili bir türde körsetetin jağday tuğanşa ğana sozıluı mümkin.

Orıs proletariatı üşin qazaqtar jöninde ekiniñ birin tañdauı ğana qaldı: ne bilep-tösteuşi jağdayına ie bolıp jäne barlıq jerde patşa gubernatorları men general-gubernatorlarınıñ ornına jaña diktatorlar tağayındap, öz üstemdigin küştep tañıp bağındıru, ne qazaqtıñ eñbekşi halqınıñ senimine ie bolu. Birinşi jol ayqın da tüsinikti: onı qazaqtar is jüzinde kördi, är türli bilep-tösteuşi patşalar jetkilikti därejede özderin körsetti. Al, ekinşi jol birşama qiın jäne birsıpıra tüsindirudi kerek etedi. Onıñ esesine, birinşisin tañdağan jağdayda qanday da bolsın keñestik qwrılıs sätsiz boluı mümkin, al, ekinşisin tañdağan jağdayda jaña qwrılıstıñ irgetası berik negizge qalanatın boladı.

Mäsele mınada: qazaqtar arasında halqı tolıq senetin, jäne jaza bolıp jañılsa da, jeke basınıñ igilikteri men paydasın közdep, öz halqın eşqaşanda sanalı türde satıp ketpeytin ziyalılardıñ belgili bir böligi bar.

Qazaqtardıñ senimine ie bolğısı keletin orıs proletariatı üşin eñ töte jol osı ziyalılar arqılı ötedi. Biraq bwl üşin osı ziyalılarğa Keñes ükimeti senim körsetui kerek. Qazaqqa qatıstı barlıq qiındıq keşegi qazaqtardıñ özin ezuşilerge senim bildire almaytınında, al Keñes ükimeti tiisinşe, keşegi qarsılastarına äli de senim bildire almay otır.

Qazaqtardıñ közqarasın özgertu jäne olardı kerisinşe, ilandıru üşin kommunister özderin wltqa bölmeytin, älsizderdi ezuşiler emes, kerisinşe, ezilgenderdi azat etuşiler ekenin däleldep, körsetuge tiis. Bwl üşin, birinşiden, şet aymaqtarda suday taza internacionalister joq nemese mülde az. Özderin internacionalister dep atauşılardıñ köbi şın mäninde wltşıldar, imperialister; ekinşiden, bwğan qazirgi jağdaylar say kelmeydi: respublikadağı önerkäsip dağdarısı saldarınan Ortalıqtıñ alğaşqı kezde halıqtan köbirek alıp, oğan azıraq beruine tura kelip otır. Mwnı qazaqtar dwrıs tüsinbeui mümkin, öytkeni olar patşa ükimeti bizdi tonap kelgen edi, keñes ükimeti de naq solay istep otır dep oylaydı. Söytip, istiñ praktikalıq jağınan taldağanda, eki jaqtan da senbestik bolmay qoymaydı; al eger teoriyalıq jağınan qarasaq, senbestikke orın bolmauı tiis.

Şınına kelgende, qazaq halqı tarapınan senimsizdik orın almauı tiis bolatın sebebi, endi ükimet basında qazaqtardı talap-tonap, ezgige salıp kelgen wltşıl-imperialister otırğan joq, qayta älsiz halıqtardı küştilerden ezgige azat etu maqsatın közdeytin internacionalist-kommunister otır; naq sol siyaqtı Keñes ükimeti tarapınan ziyalı qazaqtarğa senimsizdik orın almauı tiis. Sebebi, eger revolyuciya (töñkeris)kezinde ziyalılar bol'şevikterge ermegen bolsa, olardıñ öz halqın azat etuge qarsı bolğandığınan emes, qayta, halıqtıñ töñkeriske dayındalmağanı saldarınan, maqsatqa beybit jolmen jetudi oylap, täuekelge bel baylay almağandığı edi, yağni halıqtı azat etu jolın tañdauda qatelesken bolatın. Endi, dwrıs jol tabılıp, teoriyalıq jağınan ğana emes, is jüzinde de däleldengen kezde, öz halqın azat etudi şın jürekten tileytin tileytin qazaq ziyalıları internacionaldan basqa özgeşe jol tañday almaydı. Eger osınday ziyalı qazaqtar bolsa, olar kommunister emes, adal wltşıldar bolğanımen, Keñes ükimetiniñ olarğa tolıq senuine boladı, öytkeni olar halqın şın süyedi, halıq müddeleri olardı Keñes ükimetine jaqındasuğa mäjbür etedi.

Sonımen, özara senimge qol jetkizudiñ eki jolı bar: olardıñ biri – kommunister qazaq halqın talap-tonap, ezgige salıp kelgen imperialister emes ekenin qazaqtarğa is jüzinde däleldep körsetu. Bwl wzaq jol. Al ekinşi jol – neğwrlım oñay jäne tez jetetin jol. Bwdan halıq bwqarasınıñ qisındı qorıtındı jasauğa şaması kelmeydi, al Keñes ükimetiniñ basında twrğan adamdarğa oñay. Nelikten? Özara senimge alğaşqı qadamdı Keñes ükimeti jasauı kerek. Eki jaqtan da senim bolmayınşa, Qazaq ölkesinde jwmıstıñ jolğa qoyıluı mümkin emes, mwnı Qazaq revkomınıñ (töñkeris komissariatı) 10 aydağı ömiri körsetti. Qazaqtardıñ neni qalaytını jäne olardan Keñes ükimetiniñ ne tileytini jönindegi negizgi mäsele äli de beymälim bolıp qalıp otır, mwnıñ özi jergilikti jerlerde tüsinbeuşilik tuğızuda.

Al, qazaqtardıñ neni qalaytını belgili äri olar äbden tabiği närse.

Imperializmniñ san ğasırlıq ezgisinde bolıp kelgen halıq eñ aldımen osı ezgiden azattıq aludı oylaydı. Qazaqtardan nelikten özin-özi bileuge wmtılatını, Keñes ükimetiniñ qazaqtardıñ neni tileytini äzirşe bizge ayqın emes jäne künnen künge barğan sayın bwlıñğır bolıp baradı.

Revkom qwrğan kezde bizdiñ ärqaysısımız, revkom turalı ereje äzirleuge qatısqan qazaqtardıñ ärqaysısı, Qazaq ölkesin basqaru jöninde qwrılıp otırğan erekşe organ avtonomiyanıñ tabaldırığı ekenine sengenbiz. Revkomnıñ bar ekenin ğana biletin, biraq ondağı istiñ jayımen tanıs emes adamdardıñ bäri osı kezge deyin solay dep oylaydı. Revkomda jwmıs istegen bizdiñ bärimiz oylap, onıñ nege qajet ekendigine köz jetkize almadıq. Özderin kommunister dep ataytındardıñ bäri kommunister emes bwqara halıqqa tüsiniksiz jarğıların tıqpalap jatır, al Qazaq revkom müşeleri Krılovtıñ «Aqqu, şortan häm şayan» degen mısalınıñ kerin keltirude.

Keñes ükimetiniñ basında twrğan adamdardıñ san milliondıq wlttıñ tağdırın mazaq etip, onı oyınğa aynaldırudı oylamaytının; patşalıq sayasattıñ wltşıldıq pen imperialistik sayasat wstanğanın; bwratanalar dep atalğan basqa halıqtar jöninde orıstarğa oyına kelgendi isteuge mümkindik berilgenin; bwratanalarğa eşqanday qwq berilmegenin; qılmıs jasadı dep ayıptalğan bwratanalardıñ jetkiliksiz negizsiz qatañ jazalanğanın dausız fakt (dälel) dep moyındaytınına biz kämil senemiz. Mwnı moyındağan soñ, orıs halqınıñ ğasırlar boyı osı ruhta, yağni bwratanalarğa şeksiz üstemdik etu ruhında tärbielengeni de dausız fakt retinde moyındaluğa tiis dep oylaymın.

…Qazirgi uaqıtta kez kelgen adam özin kommunist dep ataydı. Olarğa üñilip qaramayınşa, keremettiñ küşimen bäri kommunisterge aynalğan eken dep oylaysıñ. Biraq, keremet tek ertegilerde boladı, al şın düniede onday bolmaydı. Sondıqtan, köptegen adamdardıñ oyında kommunizm ideyası jarnamadan äri aspaydı. Demek, Reseyde kommunister köp, biraq nağız ideyalıq kommunister öte az, onıñ üstine olar şet aymaqtarda az nemese mülde joq bolıp şığadı.

Soğan baylanıstı mınalar qajet tärizdi:

1) Qazaq ölkesin basqaruğa atı ğana kommunist emes, nağız ideyalıq kommunister men halıq senimine ie bolğan wlt ziyalılarınan şıqqan, sınnan ötken ideyalıq qızmetkerler qoyılsın. Nağız kommunister men qazaqtardan şıqqan ideyalıq qızmetkerler, soñğıları kommunister bolmasa da, bir-birimen tüsinisedi jäne iske közqarası ortaq bolğandıqtan, qazaqtardan şıqqan şalağay kommunisterge qarağanda, tezirek til tabısa aladı;

2) Halqı aralas audandarda ükimet organdarınıñ bärinde ezilgen wlttardıñ ökilderi keminde 2/3 böligi boluğa tiis;

3) Qazaq ölkesiniñ şaruaşılıq-ekonomikalıq mekemelerin basqaru türli şaruaşılıq salası boyınşa basqa guberniyalarğa nemese oblıstarğa eşqanday da bölinbey jäne bağındırılmay qazaqtardıñ qolında boluğa tiis;

4) Qazaq kommunisteri men revolyuciyaşıl ziyalılardıñ bükil sayasi-mädeni jwmısı keñestik socialistik şaruaşılıq sayasatına negizdeluge tiis;

5) Qazaqstandı biriktiretin, Orınbor qalasınan basqarılatın äskeri okrug qwrılsın;

6) Qalalardağı garnizondar mindetti türde qazaqtardan bolsın;

7) Qazaq ölkesiniñ şekarası jöninde tömende atalğandarınan basqa eşqanday da özgeristerge jol berilmeui tiis…

Qazaq äskeri-revolyuciyalıq Komiteti men BOAQ müşesi A. Baytwrsınov.

1920 jılğı 7 mamır, Mäskeu qalası.

Ahmet Baytwrsınwlı. Altı tomdıq şığarmalar jinağı. Vİ tom

Orıs tilinen audarğan Zarqın Tayşıbay, M. Qozıbaev atındağı SQMU professorı, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri.

zheruiyq.kz

6 pikir