Senbi, 15 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 102287. Jazılğandar — 80716. Qaytıs bolğandar — 1269
Kökmwnar 3962 9 pikir 7 Säuir, 2017 sağat 11:29

  P.K.Uslar. Qazaq dalasındağı tört ay

(Jalğası. Bası mına siltemelerde http://abai.kz/post/49234;

http://abai.kz/post/50361)

Qasaphananı wnatqan qazaq swltanı men basqalar turalı...

Siz ömiriñizde şekaradan ötip körgen bolsañız, ärine sol uaqıttağı sätti wmıtpaysız, kedennen ötip isteriñizdi orındağan soñ,  ekipaj köteriñki köñilmen sizdi bwrın körmegen alısqa ala jöneledi. Siz kirip kele jatqan eldiñ auası miıñızğa apiınday äser etip ğajap mastıq sezimge toltıradı. Ötken ömiriñizdegi uayım men qayğı bolaşaq quanıştıñ ümitimen keuip ketken jañbırday joğaladı. Tağdırımız bizge qarızdar dep sanap,  jetektegen wşqır ümit boyınşa aldımızda bizge dayındalğan tölemder bizdi kütip otır dep qiyaldaymız. Atamekenin eşuaqıtta tastap ketpegen adamdardıñ özderi jaña jıldı qarsı alğan kezde bwl sezimdi jeñil tüsinedi, sebebi ärbir jaña jıldan jarqırağan ümit kütip twrğanday sezemiz. Qanşama ret ümitimiz orındalmasa da, sabırlı baqıtımız ben küter baqıtımız geografiyalıq beldeulerge, jıldıñ cifrlarına baylanıstı emes dep  qanşa ret eskertse de, biz onımen kelispey jarq etken ümitimizdi  bügingi süreñ ömirimizge auıstırmaymız.

Mağan tüsindiruge qiın bolar, biraq alğaşqı sätte Qazaq dalasına kirgen kezimde ol mağan jaqsı äsermen köñilimde qaldı. Meni köptegen orasan  qiındıqtar men ärtürli mwqtajdıqtarğa tolı wzaq merzimdi sapar kütip twrğan edi. Bwl saparım köp bolğanda eki-üş mañızdı emes estelikterden basqa eşteñe bere qoymas, olardı bir künderi dostıq äñgime üstinde, mazdağan peştiñ aldında derevnyadağı körşime aytıp beremin dep oylaytınmın. Söz joq, däl osılay  anıq boladı degen oyıma, eşqanday negizge süyenbegen  bir sezim boyımdı   baurap, bolaşaqtıñ ädemi  kartinasımen köz aldıma keldi. Meni belgisiz jwmbaqtarımen özine tartıp otırğan ölke; tüsinikteri bizdiñ tüsinigimizden erekşe, özgeşe qabıldaytın  adamdar, bizdiñ kündelikti ömirimizdegi jağdaylardan erekşelenetin oqiğalar.... Erekşe qızıqşılıqpen  aldımdağı wlan baytaq dalanıñ kök kilemi men kökşil aspannıñ tüyisken jerine jwtınıp alğa qaraymın.

Aytuğa tiispin,  Petropavldan kele jatqan adamdı dala nazdı sılqımnıñ minezimen qabıldaydı. Wlanğayır şalğındı dala Esildi boylap barlıq bağıtta kilemdey jayılıp jatır. Sirek kezdesetin şoq toğaylar jerdi ädemi suretimen türlendirip twr, keñ dalanı tasalamaydı, keñistiktiñ köz jetpeytin wzındığına kedergi jasamaydı, dalanı alğaş ret körgen adamdı keñistik  erekşe sezimmen qiyaldatadı.  Joldıñ eki jağında sansız jılqı tabındarı erkimen jayılıp jür. Kazaktar şöp şauıp jatır, jazğı aspannıñ künimen  olardıñ şalğılarınıñ jarqılı nayzağaydıñ jarqılına wqsaydı.   Sabırlı minez ben küş quatın beretin osı suretterdi körip jaqsı äserlenesiñ.

Meniñ tarantasım tep-tegis jolmen jıldam jürip keledi, jol degenim jasıl şöptegi säl ğana bayqalıp twrğan eki sızıq qana. Kün tasasına kirgen soñ masalardıñ qara bwltı  qan sorıp toy jasamaq bolıp üstime tüyildi.  Olarğa qarsı saqtanatın qaru – qıl tor. Onsız jazğıtwrı Sibirde nemese Qazaq dalasında sayahat şegu mümkin emes. Pelımda, Berezovta jäne tundra qorşağan basqa jerlerde qısqa merzimdi jaz ayında milliardtağan qan sorğış masalar şığadı, ol jaqtıñ twrğındarı bizdiñ jaqtıñ bal araşıları bal alu üşin omartağa barğan kezdegidey bir minutqa da qıl torların şeşpeydi. Eger Sibirdiñ soltüstiginde birneşe apta ömir sürip körseñiz, adamnıñ betin köre almaysız. Polyar aymağınıñ swlularınıñ osı bir  jändikterden qorqatındığı sonşalıq, olardıñ sılqımdığı aydalada qaladı

Tün qarañğılığı meniñ közime japqan qara tordan bolar,  tez tüskendey bolıp körindi.  Jan-jağım tıp-tınış. Daladan salqın samaldıñ lebi soqtı, anda-sanda kezdesetin şoq toğaylardıñ ağaştarınıñ japıraqtarı men lebiniñ sıbdırı azayıp sirek estiletin boldı. Esil özeni joldıñ oñ jağında qalıp alıstay berdi. Qiyalğa tolı körinister birinen soñ biri auısıp wyqı men sergektiktiñ arasında maujırap otırmın, bir kezde ittiñ ürgeni oyatıp jiberdi; attar toqtadı, aşı tütinniñ ortasında ekenmin. Bireu qasıma kelip «Kim kele jatqan?» dep swraq qoyıp qağaz körsetudi talap etti. Basıma jamılğan qıl tordı almaq boldım. Petropavldan 40 şaqırım jerdegi Qaratomar beketine kelippiz. Birazğa deyin eşteñe körmey, jauap bere almay otırdım: tütin közimdi jep, jötel dauısımdı jwtıp söyletpedi.  Masalardan qwtılu üşin daladağı bekette twrğan kazaktar tezek pen ılğal şöpti qosıp twtatıp tütindeydi. Beket nağız bıqsıma tütindemege aynaladı. Birneşe minuttan keyin tütinge üyrendim, qarañğılıqtıñ arjağınan alasa boylı kazarma men tört bwrıştı ayır müyizdi bekinispen qorşalğan wzın atqoranı kördim.

Sibir vedomstvosına bağınatın Qazaq dalasında ornalasqan prikazdardıñ aralıqtarındağı poşta qatınası jaqsı wyımdastırılğan. Kazaktıñ beketteri stansa esebinde sanaladı, olar bir birinen şabındıq pen sudıñ ıñğayına, dalalıq äskeri payımdarğa beyimdelip 30-40 şaqırımda ornalasqan. Ärbir beket jeñil bekinispen qorşalğan, bekinis biik emes üyilgen topıraqtan jasalğan nemese ayırmüyiz qabırğa retinde soğılğan; işinde twratın kazaktardıñ sanı 10-nan 20-ğa deyin özgerip twradı. Derbes twrğan bwl bekinisterdiñ qorğanıs jaraqtarınıñ azdığına qaramastan äli künge deyin bwl bekinisterdi qazaqtardıñ alğan kezderi bolğan emes.  1839 jılı  Kenesarı Qasımov eki mıñ qolımen Kökşetaudan 35 şaqırım jerdegi işinde 18 ğana qorğauşısı bar Han beketine kelgen bolatın. Sodırlar eş payda taba almay keyin qayttı. Sibir kazaktarınıñ jigittigi men erjürektigi  qazaqtarğa erekşe moral'dıq twrğıda äser etkenin maqal siyaqtı ülgi etip aytuğa bolar, qazaqtardıñ batırlığı birjaqtı ğana, oq däri qwsap  lap etedi de joq boladı. Solay desek te, beketterde qızmet etudiñ qauiptigi men qiınşılıqtarı köp. Jılqılar bwl jaqta jıl boyınıñ köpşiliginde tebindep qorektenedi, sondıqtan olardı bekinisterden jıraq jerge aparıp bağuğa tura keledi. Eger kazaktar säl ğana beyqamdıq jasap attarınan köz jazıp qalsa, barımtaşılardıñ toptarı sol zamatta bir tabındı aydap ketedi. Jüyrik at mingen bir batır tabınnıñ şetine kelip qiqu salsa bitti, tabın sol zamatta onıñ soñınan erip lezde ğayıp bop ketedi. Bwrınğı kezderi mwnday jağdaylar jii bolıp twratın, qazir kazak oficerleriniñ qırağı küzetiniñ arqasında mwnday jağdaylardı estimey kelemiz.

Şöl dalada twrıp jatqan osı kazaktardıñ ömirimen jaqınıraq tanısu meni öte qızıqtırğan edi. Dala küzetiniñ qızmetine olardı eki jılğa jiberedi, merzimi bitken soñ stanicasına oralğan kazaktar basınan keşken qiındıqtar men qauipti qızmetten soñ demalıp jaña erlikterge dayındaladı. Qauip degeniñ kazaktıñ jigitine tük te emes;  otbası men ağayınsız oqşau ömiri sağınışpen ötken bolar edi. Äsirese, qıs kezinde daladağı ömir birkelki zerigumen ötken bolar edi. Şeksiz tausılmaytın wlanğayır qarlı aydalada twrğan jalğız üy; borandı künderi esikten mwrnıñdı sırtqa şığara almaysıñ, aş qasqırlardıñ wluı, anda-sanda qazınalıq jwmısımen jol-jönekey soğıp ketetin ötkinşi jolauşı – mine osı ğana,  özin özi eriksiz oqşaulağan sopıdan eş ayırmaşılığı joq ömir. Bwğan qaramastan, keşki mazdağan ottıñ janında alısta qalğan tuğan jerdi, auıstıratın kezekşiñdi asığa kütip, qorqordı şegip otırıp, bekettegi qızıl sözdiñ şeberi äñgimeşil dosınıñ aytqan qiyal sezimdi şarıqtatatın ertegilerin tıñdau uaqıttı qısqartadı, wzaq qıs äyteuir osılay ötedi.

Qaratomar beketinde qasıma küzetke tolıq qarulanğan tört kazak berildi. Olar mingen tarantasımnıñ eki jağında ayanbay şauıp otırğandıqtan mwnday küzet jürisimizdi bayaulatqan joq. Gruziyağa barğandardıñ barlığı  Ekaterinogradtan säti tüsip atqarğan jwmısın, şıdamdılıqtıñ erekşe ülgisi dep maqtanadı!  Men Petropavldan 140 şaqırım şıqqan soñ qatıp wyıqtap qalıppın. Jer betiniñ kelbetiniñ erekşe özgerip ketui sonşama tañqaldırdı. Dala tügelimen qiyal jetpeytin pişindi ärtürli şoqılarğa tolıp ketipti, olardı tabiğat jasamağan,  alpauıt bireudiñ ğajayıptı şığarmaşılığımen jasalğan deuge bolar. Az ğana qiyalıñdı qosıp körseñ, olardı ärtürli hayuannıñ nemese Novoresey ölkesinde köp kezdestiretin albastı pişindi tas müsin dep qalasıñ. Alıstan bir birimen jalğasıp jatqan, kişkentay özenşiktiñ ağısına wqsağan, biraq tamaşa özenniñ jağasına say kelmeytin üzik-üzik jartastardıñ tizbegin kördim. «Azat» beketine kelgende bwl jartastar şığıp twrğan müyis siyaqtı bolıp, jatqan asa bir januarğa wqsaydı. Tübir sözi oyınşıqtan   «assad» dep bastalatın arabşa arıstan degen mağına beretin bekettiñ atauı oyıma kele berdi. Jalpı aytqanda, daladağı jer betiniñ bwdırlığı erekşe sipatta, bwl erekşelikti  Ksilanderdiñ «Terrain-Lehre» erekşe maqalası etip jariyalauğa twrarlıq, ärine eger ğalım kapitan bir künderi Orta jüzdiñ jerine sapar şekken bolsa.

Tañerteñgi sağat on birge ketken şamada Kökşetauğa jettim, qazaq-türik sözinde «kögildir tau» degen mağınanı bildiredi. Bwl mekeme (prikaz) joğarıda aytqanımday, 1824 jılı Qarqaralımen bir mezgilde aşılğan, ekeui de daladağı ejelgi qonıs sanaladı. Jiırma jıldıq ömirinde Kökşetau güldengen jerge aynaldı, Tobıl guberniyasınıñ uezdik qalalarınan kem tüspeu üşin tek şirkeu ğana jetispey twr. Köşeleri tip-tik, üyleri arhitekturalıq erejelerdi birşama saqtap salınğan, eki-üş dükenderi onşa talğampaz emes ötkinşi jürginderge qajet etkenderin aparıp beruge dayın. Kökşetaudıñ körinisi keremet. Biik tauı birneşe bölek twrğan şoq toğaylarmen ädemi örnektelgen; äjeptäir ülken köli bar, odan köp balıq wstalınadı, tağı bir erekşeligi, jan-jağı mol şabındıqqa tolıp twr. Kök jiektiñ şetinde «Azattağı» tañ qaldırğan birneşe ğajap türindegi şoqı töbeler kökşildenedi. Qonıstıñ janında birneşe qazaqtıñ kiiz üylerin bayqadım. Olardıñ qojayındarı jeke jwmıstarımen Kökşetauğa kelgen, päter izdep maşaqattanbau üşin üylerin ala kelipti.  Dalanıñ erkin taza auasın biraz uaqıt jwtsañ, bölmelik ömirden jiirkenesiñ. Qazaqtar bizdiñ salqın aualı bölmemizge kirgenniñ özinde jağdayı ketip sudan şığarılğan balıqtay sezinedi.  Bölmelerimizdiñ töbesine qauippen qaraydı, töbege salınğan böreneler qwlap ketetindey körinedi, köpke deyin osı qauipteri boylarınan kete qoymaydı.

Ataqtı Abılay hannıñ wrpaqtarınıñ biri, Kökşetau okruginiñ ağa swltanı Äbilqayır Ğabbasovpen tanıstım. Tür kelbeti öte jağımdı, pişini türik-monğoldıqtan göri qavkazdıqqa jaqın. Mañğazdığı, adammen söylesu mänerindegi keybir sırbazdığı oqığan osmandıqtıñ därejesine say. Keşke qaray Kökşetauğa öz jwmıstarımen kelgen on qazaq mağan kelip ketti. Bäri de kelisti kiim kigen, sänqoy bipaz deuge twradı. Şapandarınıñ wnatatın tüsteri – qızıl jäne aşıq-jasıl. Keybir nağız äsempazdarı, dalanıñ barıstarı desek te bolar, özderin qarapayım sıpayılarmız dep sanaytındarı ala-qwla jibekpen kestelengen şapandar men şalbarlardı kiedi. Bwl kiimderine bwtalar men qwstardıñ beynesi salınadı, ädeyi me, emes pe bilmedim, mwnday äsempazdıñ üstindegi beynelerdiñ oğaş körinetini sonşalıq, olarğa külkisiz qarau mümkin emes. Qımbattı qonaqtar birinen soñ biri  qolımdı qısıp, sosın eş rwqsat swramay-aq edenge otıra ketti. Äñgimemiz tilmaş arqılı örbidi, biraq onsız da bärin tüsinip otırdım, sebebi qazaqtıñ tili men birşama biletin kavkazdıq türik tilimen wqsas. Osı äñgimeniñ bir jäyti meniñ oyımda jaqsı saqtalıptı, osığan qarap qazaqtardıñ estetikalıq bilimi jaylı tüsinik alarsızdar. Qonaqtarımnıñ biri bwrın Peterburgte bolğan eken, mine osı kisi äñgimesinde astananıñ keremettigin, astanadan alğan äserin ayttı.  Ondağı teatr men masqaradtarda, patşa sarayındağı balda jäne t.b. jerlerde bolıptı. Qalay oylaysız, Peterburgte oğan neniñ wnağanın bilesiz be? Dwrıs, eşuaqıtta taba almaysız. Peterburgte ziyalı dep sanalatın swltanğa – qasaphana wnaptı! Qasaphananıñ säulettiligin aytıp otırğan joq, bilesiz be! Toqtausız jağdayda maldı soyıp jatqan körinisten läzzat alıptı.... Bäri jaqsı, biraq onıñ oyınşa, qasaphanada ol körgen keremetepen eşteñeni salıstıruğa bolmaydı.

Qazaqtardıñ tür kelbetinde onşa minezdik belgiler joq deuge boladı. Onıñ negizgi sebebi qazaqtardıñ körşi halıqtarmen tığız baylanısında jatır. Qazaqtıñ swlu qızdarın qatal dep qarauğa nemese körşi halıqtardı jek köru minezi boylarına siñip qalğan deuge bolmaydı. Qazaqtıñ keybir täuir kelbetti pişindileri kavkazdıq tatarlarğa (olardıñ arasında swlu emester öte sirek) wqsaydı. Köp jağdaylarda bet süyeginiñ şığıñqı boluı, közderiniñ qısıñqılığı üyrenbegen közge wnamsız äser beredi. Sonımen birge eşqanday mağınası joq älpetter de köp kezdesti. Eger qazandıq tatarlardı körseñiz, mwnday älpettiler jaylı tüsinigiñiz qalıptasqan bolar edi. Bet pişini döñgelek; tolğan ayday, qastarı äreñ seziledi, mwrını japsırılğan, betiniñ tüsi egipet mumiyalarınday qoñır. Qazaqtardıñ boyları ortaşa, alasadan göri biikteuleri köp. Barlığınıñ da dene bitimderi erekşe mıqtı. Likurg äljuaz tuğan balalardı Tayget tauınan laqtıruğa bwyırğan, dalalıq qatal tärbieni osı spartandıq tärbiemen salıstıruğa bolar. Aşıq aspannıñ astında anasınıñ sütin emgen, besigin qarlı boran basıp ölmey aman qalğan qazaqtıñ balası suıq tiyuden qorıqpaydı. Biraq ayta ketuim kerek, emşek emetin balalardıñ işinde ölim jağdayı öte jii kezdesedi.

Kökşetaudıñ jergilikti biligi aldağı  ekspediciyağa senimdi jolbasşılardı izdeu qamımen jürdi. Qazaqtar soñğı kezderi Kenesarığa qarsı küresip jürgen otandastarınıñ otryadtarına jolbasşı boluğa  ıqlastı  bolıp jür. Mwnday odaqtastardan keletin payda onşa köp emes. Erjürektigi onşa bolmağandıqtan jäne naşar qarulanğandığınan olar bwl iske onşa paydalanılmaydı, negizinen alğanda sodırlardan tartıp alınğan malğa qaraydı,  beketterdiñ mañında jürip  dwşpannıñ izderi joq pa dep qarauıldaydı. Äytse de, jolbasşı boluğa  jaraytın qazaqtar otryadqa qajet-aq: onsız otryadtıñ jwmısı tabıssız. Jalındağan jas kezinde dalanıñ tört bwrışın olay da, bwlay da kezip, asau bası neşe türli oqiğanı bastan keşip aman qalğan, bası men denesi tırtıqqa tolı qartayğan barımtaşılar jolbastauşılıqqa keletin. Ärbir şatqal  ömirindegi erekşe   bastan keşken şıtırmandı oqiğanı esine tüsiredi. Bir şatqaldıñ eteginde eñbektep  wyıqtap jatqan auılğa jaqındap adamı köp pe, az ba, jılqısı men qoyınıñ qay jaqta jayılıp jürgenin añdıp jatsa, ekinşi bir jerde wzaq tünde ayaq-qolı baylaulı jatqan kezderin eske tüsiredi. Tañ atqasın jigitter kelip wrıp-soğuı mümkin, sondıqtan qalay qaşıp ketudi oylap jatqan jeri....Bastarınan keşken qauip-qaterler qazaqtardıñ mnemonikalıq (qajet närselerdi jadında saqtap qalu) qasietin jaqsı jağınan körsetedi.  Daladağı topografiyalıq mayda-şüydelerdiñ özi osı bir qajımaytın oqiğa izdeuşilerdiñ jadında wmıtılmay saqtalıp qaladı. Äñgimelerin tıñday otırıp olardıñ daladağı şoqı men molalar, özen men köldiñ qayırlı nemese tereñ jerin, aşı nemese twşı qwdıqtardı, ärtürli mol nemese orta şöpti, şöpsiz  jayılımdardıñ tizimderin qalay jadında saqtaytındarına tañ qalasıñ. Şaruasına mığım eñ qamqor pomeşiktiñ özi qaramağındağı birneşe desyatina jerin bile bermeydi,  wlanğayır dalanıñ oy-şwqırın biletin osı batırlarğa teñ kelmes.

Kökşetauda mağan eki jolbasşını, olarğa senim artuğa boladı dep wsındı. Bireui Töleş degen, jası jetpis beste, alasa boylı, beti qırtıstanğan, bükireygen şäugim şal, janarı söngen közderinde eşqanday sezim men oydı bayqamadım. Birinşi körgenimde atqa minip jüre alatındığına senbedim. Baratın jer jaylı birneşe swraq qoyıp edim, qausağan şalım özgerip sala berdi. Üstinen otız jıldı laqtırıp tastağanday, tilmäş şaldıñ tez söylegen bılşıldarın mağan ilesip audaruğa ülgire almadı. Äñgimeniñ jäy örbigenine köñili tolmağan şıdamsız şal stoldan bordı alıp men swrağan öñirdiñ kartasın edenge sala bastadı. Atın maqtap, satuğa saudalap otırğan eti tiri  wşqalaq sığanğa wqsap ketti ol. Biraq, Töleş äñgimesinde özi aytqanday qarttıqtıñ auırtpalığın köterip jür eken. Wyqısı qaşatın bolıptı, wyıqtay almaydı, jas jigittermen wzaq jolğa şıqqanda  serikterimen jii wrısıp qaladı eken, sebebi olarğa wyqı bermeydi. Oğan qosa, naşar köretin bolıptı, eki şaqırımnan jılqınıñ tüsin äreñ ajıratamın deydi. Töleş birneşe ret Kenesarınıñ qolına tüsip är jolı Kenesarı onıñ jonınan taspa tilip öltirmekşi bolğan eken, biraq aylaker şal, twtqın kezinde ölermen haldegi şalğa aynalıp jendetter özi öleyin dep twrğan appaq saqaldı şaldı öltiruge qoldarı batpaptı. Töleş te jäy adam emes qoy, olarğa oylanuğa köp uaqıt ta bere bermeydi, säl ğana qätesin mült jibermey paydalanıp qaşıp ketedi, jäy qaşıp ketpeydi, tabındağı eñ jaqsı atın minip qaşadı eken.

Ekinşi jolbasşınıñ atı Atığay, Aqmola swltanı Qoñırqwlja (sirä, Qoñırqoja bolsa kerek, S.J.) Qwdaymendinniñ töleñgiti. Atığay – orta jastağı kelisti pişindi, bet pişinderi ädemi adam eken, türine qarap şalımdı, zerek ekenin añğaruğa boladı. Ol jaylı bir anekdottı aytıp bereyin. Qarqaralınıñ swltanı Twrsın Şıñğısov köpten beri bwzıqtıqtarı üşin Atığayğa tisin qayrap talay jıldan beri toqtausız jolın tosıp jüredi eken. Talay ret bolğan sätsizdikterden keyin aqır soñında bir küni wstap alıptı. Tüngi qamauğa mıqtap baylağanı sonşalıq, qozğala da almaptı. Küzetke qoyılğan qazaqtar ädettegişe tünge deyin ğana wyıqtamay, sosın wyqığa ketedi. Jerde jatqan Atığaydan eki qadım jerde  ot janıp jelmen soqqan ottıñ şoğı Atığayğa soğıp twradı. Bir sätte  bir tal şoq Atığaydı esirkep qolın baylağan jipke tüsipti; jip twtanıp bıqsi bastaydı, quanğan twtqın bar küşimen onı ürley bastaydı. Birneşe minuttan soñ jiptiñ biri  jartılay küyip üzilgen soñ bar küşin salıp jipti üzip jiberedi. Endi qolı birşama bosap, otqa eñbektep barıp denesin şırmağan jipti adam şıdamaytın otqa denesin tösep jipterdi küydiredi. Biruaqıtta bosanadı.  Endi auıldıñ adamdarı oyanğanşa tezirek qaşıp ketui kerek. Biraq, Atığay onday adam emes. Twrsınnıñ kegin qaynatıp  mazaqtap ketpek boladı. Kündiz ol swltannıñ äyelderiniñ birin bayqap, äyeldiñ oğan jarq etken közin toqtatıp mwñlı janarımen swqtanıp qarağanın bayqağan edi. Atığay äyel jatqan kiiz üyge bet aladı. Sezimtal kelinşekke öziniñ kelu sebebin Atığaydıñ qalay tüsindirgenin bilmeymin, biraq kelinşek graf Nulindi qatal qarsı alğan Natal'ya Pavlovnaday bolmaptı. Tañ aldında swltannıñ äyelimen qoştasıp üydiñ janında jayılıp jürgen jılqıdan eki täuir attı jetektep birine mingen Atığay kelesi üyde basqa äyelimen jatqan swltandı oyatıp aman-saulıq tilep qoştasıp şauıp ketedi. Tañ qalıp közin aşqan swltannıñ aşu-ızasınıñ qalay qaynağanın körseñiz!  Bükil auıldı oyatadı, barlıq töleñgitterin quğınğa jiberedi. Odan ne payda, Atığay aman-esen üyine jetip swltannan alıp kelgen attarın maqtap auzınan tastamaydı desedi. Swltannıñ auılında bireu onı qattı sağınıp jürse kerek, sirä bwl auıldıñ ösek-ayañı bolar.

Kökşetaudan Atbasarğa deyingi jol birkelki, eş özgermeydi. Sudıñ, şabındıq şöptiñ molşılığı bwl keñistikti adamdarmen toltıruğa mümkindik beredi. Atbasar beketiniñ basqa beketterden biraz ayırmaşılığı bar; mwnda otbasımen kazak oficeri twradı. Bekettiñ janında birneşe bağanalınıñ kiiz üyleri tigilgen. Olarğa bekettiñ kazaktarınıñ qanatınıñ astında ärtürli jırtqıştardıñ şabuılınan qorğanu wnaptı. Bwl bağanalılıqtar köşpeli ömirden tügeldey bas tartqan. Üy soğıp almasa da, birneşe jıl boyı tigilgen kiiz üyleri bir ornında qozğalmay twr. Atbasardan keyin jol tağı da Esildiñ jağasına şığadı.

Dalalıq jerge sayahatım meni mezi qıla  bastadı. 500 şaqırımday jürdim, este qalatınday eşteñe körgenim joq. Poştanıñ jolımen jürudiñ Reseydiñ ülken joldarımen jüruden eş ayırması joq. Qasımdağı kazaktardıñ konvoyı jäne tep-tegis şöldi qwlazığan dalamen kele jatqanıñ ğana bir guberniyalıq qaladan ekinşi qalağa kele jatqanıña wqsamaydı.

Jarqayıñ-Ağaş bekinisinde sayahat jasau ädisim tipti özgerdi. Endi äri qaray beketter joq, Wlıtau taularına baru üşin, (barlıq otryad sol jerge jinalğan), azıq-tülik köligin ertip kele jatqan 50 kazaktan twratın partiyanı alıp alğa jürip kettim. Jarqayıñ-Ağaştan keyin orıstıñ basqaruınıñ sırttay eşbir äseri bayqalmaytın nağız dala bastaladı..

(Jalğası bar)

Orıs tilinen audarğan – Sağat Jüsip

Abai.kz

 

9 pikir