Beysenbi, 22 Tamız 2019
Bilgenge marjan 3434 10 pikir 23 Säuir, 2017 sağat 21:37

«Pretenziya» degenimiz «dat» emes pe?

Akademik-jazuşı Ğ.Müsirepov öz kündeligine: «Qazaqta eñ kerekti eki tüsiniktiñ dälme-däl atauları joq: «Blagorodstvo», «Preten­ziya». Osınıñ özi tereñ bir oylauğa jol aşadı. Tüsiniktiñ atauı bolmauı neniñ belgisi? Özi de joqtıñ belgisi me? Olay bolmasa kerek! Jas el äzir jaqsı-jamandı tügel atap bola alğan joq» (Müsirepov Ğ. Twtqın qız. Al., Balausa. 1993 jıl.  430-bet), – dep jazğan eken.

Qazaqtıñ söz baylığın jete meñgergen klassik-jazuşı «bagorodstvo» sözine «aqsüyektilik», «ziyalılıq», «tektilik», «köşelilik», «asıldıq», «parasttılıq», «izgi niettilik», «qadir-qasiettilik» siyaqtı sözderdiñ birin, al «preten­ziya» sözine «küdik», «kümän», «şübä», «uäj», «qarsılıq» siyaqtı sözderdiñ birin balama etip aluğa bolatının bildi, biraq olardıñ birde-bireuiniñ älgi sözderdiñ däl mağınasın kez kelgen män-mätinde (kontekste) aşıp bere almaytının eskergen bolar. Sosın biz de özimizşe izdendik.

Qazirgi kezde qazaqta bwrın bolmağan-au degen keybir wğımdarğa qazaqşa atau izdestirip jürgender köp. Biraq solardıñ köpşiligi tilimizdiñ sözjasam jüyesinen onşa habardar emes siyaqtı. Äyteuir, bwrınnan bir wğımğa telingen sözge jañadan qosımşa jalğap jaña söz jasauğa nemese eki tübir sözdi biriktiru arqılı jaña ataular jasauğa ğana barıp, al tilimizdiñ jañadan söz tudırudağı basqa da amal-täsilderiniñ bar ekenin qaperden şığarıp alğanday.

«Zabolevaemost'», «smert­nost'», «rojdaemost'» sözderiniñ qazaqşası qalay boluı mümkin? Medicinalıq oqu qwralın jazıp jürgen bir ğalım-oqıtuşı kelip, «men bwlardı «auruşıldıq», «ölimşildik», «tuuşıldıq» dep audardım, sizder bwğan qalay qaraysızdar?», – degende, jöpeldemede ne aytarımızdı bilmey, «qwday-au, orısşa osı sözderdiñ bildiretin mağına-wğımdarı – tüsinikti, qazaqşası da bar sekildi ğoy, al mına audarmalar müldem qisınğa kelmey twr ğoy» dep oyğa qaldıq.. Aqır ayağında  bir tabılsa, M.Äuezovtiñ şığarmalarının  tabılar dep «Abay jolın» aqtardıq. Söytsek, söz zergeri M.Äuezov jañağı orısşa sözderdiñ qazaqşasın «auru-sırqau», «ölim-jitim», «ösip-önu» dep qos sözben bergen eken. Demek, jaña wğımğa sözderdi qosarlau arqılı atau beru – tilimizdiñ özindik bir erekşeligi.

Bwnday sözjasamdıq (slovoobrazovaniya) ädis orıs tilinde joq. Mümkin, Ğ.Müsirepov atamızdı oylandırğan «pretenziya» söziniñ qazaqşa balaması joğarıda atalğan sözderdiñ bireui de emes, «küdik-kümän» şığar dep oylanıp jüretinbiz. Söytsek, «pretenziya» söziniñ qazaqşa balaması atam qazaqtıñ tilinde bayağıdan bar eken.

Osı juırda ğana bir könegöz qariyanıñ auzınan «Bwl aytqanıma qanday datıñ bar?» degendi estip qalıp, osı «pretenziya» söziniñ qazaqşası «dat» emes pe eken degen oyğa qaldıq. Sözikterdiñ bärinde bwl sözdiñ parsı tilinen engenin körsetip, mağınası – «ädildik swrau, mwñ şağu» dep bergen (Qazaq tilindegi arab, parsı sözderiniñ tüsindirme sözdigi. Almatı: MTDI, 2014 jıl, 159-bet//Qazaq sözdigi. Almatı: «Däuir» baspası, 2013 jıl, 352-bet//Qazaqtıñ dästürli atauları. Almatı: «Arda+7», 2013, 126-bet).

Älbette, bizdiñ bwl uäjimizge «dat» keltiretinderdiñ boları  anıq.  Solay bolsa da, biz osı sözdi «ädildik swrau, mwñ şağu» degen mağınasımen qatar «pretenziya» söziniñ qazaqşası retinde de qoldansaq, qalay bolar eken!? Tipti eki mağınası da qatar bola bersin. Öytkeni qay tilde bolsın keyde bir atau birneşe wğımdı bildiredi.

Beybit Jälelwlı

Abai.kz

10 pikir