Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5757. Qaytıs bolğandar — 41
Anıq 4871 16 pikir 24 Mamır, 2017 sağat 09:41

Körgenim özbek kinosı... Bizdikiniñ bäri ötirik

uzbekskiy fil'm na russkom yazıke smotret' onlayn besplatno

«Teñgedey öziñ bolğanmen, teñizdey körip tamsanam» dep tebirenipti Sarşolaq şayır özi tuğan Şalqar öñirindegi şap-şağın ğana Jomart köli turalı. Sol aytqanday qazaq kinosı turalı zäude bir jılı söz esti qalsaq ta jürektegi azdı-köpti toñ jibip, köñilimiz köl-kösir bola jazdap, balmağız bir küyge tüsetinimizdi nesin jasırayıq. Nege bwlay bolğanımızdı tüsindiru üşin alısqa barmay-aq äñgimeni qazaq kinosınıñ tarihatınan bastamasañ bolmaydı. Sondıqtan onı körşi özbek elinkeşeli-bügingi osı kino salasımen salıstırudan äri attamay-aq qoysaq ta bolatın siyaqtı.

Iä, änebir jılı Sarıağaşta boldım. Bir añğarğanım jergilikti qazaqtar özbek mädenietin keremettey qwrmetteydi eken. Solar ala-taqiyalı ağayındardıñ jwrt auzına ilikken önerpazdarınıñ (akter, artisteriniñ) qay-qaysısın da tüstep tanıp, qay kinoda, qanday rol'de oynağanına şeyin mayın tamızıp äñgimelep otırğanın körgende, äri qızıqtım, äri qızğandım. Qazekemniñ bäsekeşildigi şığar, äyteuir mwnda qaltalı qazaqtar qız wzatıp, kelin tüsirse, toyğa Taşkentten ärtis, kinoakterler şaqıru da ürdiske aynalğan. Özbek äşulä (öleñ) ayta bastasa boldı, qazaqtıñ jigit-jeleñ, qız-qırqındarınan bastap jasamıstarına deyin wrşıqtay üyirilip biley jöneledi. Jergilikti qazaqtardıñ auızeki söyleu ürdisterinde özbek ırğağı (intonaciyası) basım ekenin bwrın da añğaratınmın. Sonday-aq olar «Qazaqfil'mdikine» qarağanda «Özbekfil'm» kinostudiyası şığarğan ülkendi-kişili fil'mderge äues. Äues degen bergi jaqtağı söz, alda-jalda özbek kinosı bastalsa, işken asın jerge qoyadı.Nesine jasırayın, sondayda osı küngi qazaq teleserialdarın körgende osı biz qaşan kino tüsirudi üyrener ekenbiz dep özime-özim nalıp, jer şwqılağanım eske tüsedi.

Bwlar nege sonşa qwmartadı eken dep, DVD diskide satılsa, bir-eki kinosın özimmen bergi ala barğan komp'yuterge salıp tamaşalağım keldi. Satıladı eken. Satılmaq tügili kez kelgen jerde qaptap twr. Arzan. On-on eki kino jazılğan bir diski 4500—5000 özbek somınıñ töñireginde. Qazaq pwlına şaqqanda aynalası 450-500-aq teñge. Al sodan köre bastayın. Alğaşında tilin tolıq tüsine almay biraz qinaldım. Qayta kördim. Qayta tamaşaladım. Bir-eki künnen soñ sözbekşeni de üyrenip aldım. Den qoya bilseñ, qazaqşadan ayırmaşılığı da az eken. Sol bayağı düñgirşekke qayta barıp, tağı qanday kinoların bar? – dep swradım. Satuşı qız küledi. «Ağa, bärimiz de osılay äste-äste «özbek» bolğanbız»,–dep qoyadı.

Önerden azdı-köpti habarım bar. Biz körgen «Fatima men Zuhra», «Oyın», «Süyiniş», «Baqıt üşin million», «Egizder», «Jalğız», «Jwldızsız aspan» sekildi kinoları körermendi, qarapayım adamgerşilik qağidaların qarapayım ğana körinistermen jalpığa wğınıqtı etip nasihattau arqılı baurap aladı eken. Abay aytpaqşı, «Mwnda joq altın iek, sarı-ala qız». Bäri özbek halqınıñ ömirinen, wlttıq dästür-saltınan alınğan kädimgi tanıs jäytter. Söyte twra, eşkimdi jalıqtırmaydı, tipti tartımdı derliktey dünieler. Älbette, arzan külki, jasandı jılauıq körinister de barşılıq. Äytse de körermenderine, äsirese, äzil, qaljıñqwmar özbekterdiñ özderine qattı wnaytını körinip-aq twr. Bwl jerdegi maqsatımız özbek önerin, özbek kinosın nasihattau emes. Aytpağımız, äşeyinde Orta Aziyanıñ barısına aynalıp baramız dep kümpildep küpsinetin bizdiñ qazekeñ, qazaq kinosı älemdi bağındıra bastadı dep, jırtılıp, jarıla jazdaytın «Qazaqfil'm» basşıları osığan qalay qaraydı eken? Şınında da osı bizdiñ kino salasında solar aytqanday «Älemdi bağındıra bastağan» qanday-qanday dünielerimiz bar? Olar özbek kinosı bizdiñ bazarlardı jaulap alğanın bile me eken?

Aqiqatın aytsaq, adam sanasına kitapqa qarağanda mädeniet pen önerdiñ muzıka, kino siyaqtı salaları tikeley, jedel äser etetini ras. Al, qwlağı özbek muzıkasın, özbek äuezin tıñdauğa, közi özbek kinosın tamaşalauğa dağdılanıp ketken oñtüstiktiñ qazaqtarına özbekke büyregiñ bwradı, özbekşe aralastırıp söyleysiñder, dastarqandarıñ özbekşe jayıladı dep renju de orınsız. YAğni, bwl jaqta özbektiñ wlttıq ideologiyasınıñ nışandarı basım. Al biz özimizdi özimiz maqtağannan ğana aldımızğa jan salmaytınımız jäne ras. Bizdiñ şonjarlarğa, şonjarlar twrmaq auıl, audan, oblıs deñgeyindegi äkimder men solardıñ aynalasındapğı jandayşaptarğa qazaqtıñ wlttıq ideologiyasınan, wlttıq pedagogikasınan bügingi wrpaqtı ajıratıp tastadıq-au, jastarımız da, qarttarımız da orıstı ğana Qwdayınday köredi deseñ, sağan tekeközdene qaraydı. Endi birnärse deseñ «wlt arazdığın qozdıruşısıñ» dep wstatıp jiberuden tayınbaytını betine şığa keledi. «Nadan, beyşara-ay!»– deysiñ iştey.

Özbekter 25 jıldan beri qazekemşilep öytemiz de büytemiz, barıs ta, qasqır da bolamız dep kümpildegen joq, olardıñ kinogerleri de öz wltı üşin, öz wltınıñ dästür-saltınıñ mereyi üstem twruı üşin qızmet etumen keledi. Ärine, küni keşe dünieden ozğan Islam Karimovtı jek köretinder olarda da jeterlik boldı. Biraq, qwdayşılığın aytu kerek, ol turalı özbekterde «ol europaşıl, reseyşil, katolikşil, tilimizdi örkendetpedi» degen birauız söz joq. Sondıqtan da olar öz tilinde-aq täuelsiz wlttıq öner jasap keledi. Taşkentte orıstardıñ özi özbekşe söyleydi. Biz şe? Jer-jahanğa jar salğan «Köşpendilerimiz» ananday boldı. Söyte twra, «keremet jasadıq, bwl fil'm älemdik prokatqa şığatın boldı» dep saqalı äppaq ataqtı akterimiz jariyağa jar saldı. Gazettiñ birneşe nömirine qwlaş-qwlaş maqala jazadı. Tipti, fil'mniñ änebir twsın pälenşekemniñ aytuımen tüsirdik dep maqtanğanın da kördik. Olar sol sözine wyaludıñ ornına wlı jwmıs bitirgendey qanasına simay, äli de tasıp-tögiledi. Ärine, «Köşpendilerge» dep bölingen de alınğan mol aqşa tügeldey alayaqtarğa, kemtalap rejissuranıñ jemtigine aynaldı degenderdiñ sözine qwlaq asqan jan bolmadı. Ärine, onda bizdiñ şaruamız da joq. Tek, osı fil'mde «Jwldız tudı» degen wrandı sözdi estigende tiksinip qalğanım ras. Öytkeni, bwl Taurattan alınğan söz siyaqtı. Bükil fil'mnen osı küni qazaq arasındağı Islam dinine, mwsılmanşılıqqa iritki salmaqşı bolıp jürgen täñirşildik nanım-senimniñ (tengrizm) iisi añqıp twr. Bwl – keybireulerdiñ tapsırmasımen jasalğan isi boluı da mümkin-au degen oyğa kettik. Osı «Köşpendiler» fil'mi ayaqtalğanşa odan dombıranıñ dıñ etken bir dwrıs dausın estimedik.

Al 16-17 jas aralığındağı mıñ baladan qol jiıp el qorğağan, 93 jasında qaytıs bolğan äri bi, äri batır Sartay turalı «Jau jürek mıñ bala» fil'minde onı 16 jasında öltirgenimiz bılay twrsın odan ekiqabat bolıp qalğan qızdı oylap tauıp, oğan şañıraq kötertip masqara boldıq. Birinşiden, Sartay batır turalı mwrağattarda derek köp. Ol derekter fil'mge paydalanılmay dalada qaldı. Ekinşiden,  qazaq eşuaqıtta kiiz üy tigerde şañıraqtı äyel jınıstığa kötertpeydi. Olar tek uıq qadaydı. Al 16-ğa tolar tolmas qızdıñ üyinde otırıp ekiqabat bop qaluı o zamanda adam estimegen uaqiğa. Bwnı qay antatqır körlät fil'mge ne üşin engizgenin qaydam...Sonımen…

Sonımen, eger «Köşpendilerge» nemese «Jau jürek mıñ balağa» bwyırğan qıruar qarjınıñ şiregi ğana özbek ne qırğız kinoşılarınıñ qolına tüsse, qanday ğajap dünieler, wlttıq dünieler jasar edi dep küyinemin iştey. Iä, olardıñ qolın joqşılıq qısıp otır. Jasağan Iemiz qazaq jerine osınşa baylıq pen baq bergen eken. Sonıñ qadirin bilmey, kinonı bügingi wrpağımızda wmıtılıp qalğan wlttıq sananı oyatuğa jwmsamay, aqşa dese it körgen eşkiközdenip şığa keletin dertke duşar boldıq. Sondıqtan, endigäri birden aspandağı Aydı alamın dep, Gollivud bolamız dep şalabımızdı şayqamay-aq körşiles bauırlarımızğa külki bolmay-aq äueli özimizdiñ topırağımızdağı bügingi problemalardı, wlttıq mäselelerimizdi wlttıq tilimizdi, wlttıq tärbiemizdi söz etetin, oylandıratın äri qarapayım, äri arzan, wğınıqtı da tartımdı dünielerden bastauımız kerek şığar? Ätteñ, bwl orayda da «Qazaqfil'm» kinostudiyasın wlttıq dästürdi, wlttıq sananı jete biletin, äri bilimdi, äri taza qazaqı namısı, wlttıq namısı bar azamat basqarmay istiñ ilgeri basuı… Äy, qaydam?..

Aytpaqşı, sol «Köşpendilerdi» älgindey etip tüsirgenderdiñ ärqaysısı milliondağan qarjını qayda şaşqanına jauap berudiñ ornına qazir är teriniñ pwşpağın ilep jür. Bireui keyin Jastar teatrına bastıq boldı. Onıñ teatrğa ne qatısı barın biz bilmeymiz. Sonı tüsine almağan teatr wjımı da, körermen de ündegen joq sol kezde. Bayağıda önerge üş qaynasa sorpası qosılmaytın partiya häm keñes qızmetiniñ ortaqoldau qızmetkeri bir-aq künde Mädeniet ministri bolıp şığa kelgende qazekem osılay ünsiz qalğan. Esesine repeticiyanı «Trenirovkamen» şatıstıratın ministr kelgende wlarday şuladıq. Aytpaqşı, HÜ ğasırdağı bastı keyipkerleri osı küngi qazaqtardıñ söyleu stilimen söyleytin «Qazaq handığı» fil'mindegi öreskeldikter turalı äli eşkim jwmğan auzın aşpay otır. Nege?

Almatığa osınday äri-säri oymen qaytqan basım kele -sala kino turalı ärtürli basılımdardı qaraytın «auru» tauıp aldım. Sondağı oyım – bälkim, qatelesetin şığarmın, mümkin meniñ bilgenim qırıqtıñ biri ğana şığar degen küdik qoy, bayağı. Biraq, asa qatelese qoymağan sekildimin. Mwnıñ bäri bwrıs bolsa, töreligin jwrt aytsın! Jwrt ne der eken?

Mırzan KENJEBAY, aqın, QR Mädeniet qayratkeri

Abai.kz

 

16 pikir