Düysenbi, 23 Qırküyek 2019
«Soqır» Femida 3517 14 pikir 2 Mausım, 2017 sağat 14:53

Vatikanğa barıp qaytsaq qaytedi?

Jaqında belgili qoğam jäne memleket qayratkeri bolğan, el basqarğan Nwrtas Oñdasınovtıñ özi turalı jazğandarınıñ işinen mına bir joldardı köşirip aldım:

Birinşiden – qiın kezderde (1938-1951) el basqardım, biraq eşkimniñ janı men qanı moynımda joq. Arım taza!

Ekinşiden – eşkimnen para alğan emespin. Qolım taza!

Üşinşiden – eşkimdi de ruğa, jüzge bölgen emespin. Jüzim taza!

Peyişte nwrıñ şalqığır asıl azamattıñ özi turalı ant suın işip twrğanda aytılar aqiqat sözderin osı küngi äkim-qaralardan bastap bügingi biliktiñ şırqau şıñına şıqqan dökeylerdiñ eşqaysısı ayta aladı dep oylaysız? Ayta almaydı, aytsa solardıñ işindegi eñ imansızı aytadı.

Nwr-ağamızdıñ (...Nwrtas Oñdasınovtı aytıp twrmın, oybay!) bwl sözderin esime alıp otırğanıma jäne bir sebep bar: Osıdan biraz bwrın (28.04.2017) «Qazaq ädebieti» gazetine «Mağan jolap neñ bar edi, qwlınım?!» degen älde maqala, älde janjalnama (äyteuir jurnalistikanıñ eş janrına jatqızu oñayğa tüspeytin) jariyalandı. Meni Qobılandınıñ qolınan qaza tapqan Aqjol bige teñedi me, älde men bäle quğan adammın, mağan nege jolaysıñ dedi me qaydam äyteuir, jazğan düniesine ataqtı jırdağı «Qaraqıpşaq Qobılandıda» degen sözdi «mağan jolap» dep özgertipti. Osı janjalmanı oqıp bolğasın şınında da azdı-köpti pikir aytsañ eşnärseniñ parıq-parasatına tüsinbey, jatıp kep tulaytın osındaylarğa jolap nem bar edi, dep özime-özim renjigenim de ras. Janjalnama avtorı K.Panzabekovke meniñ maqalamda bir kezde obkomdı basqarğan Asanbay Asqarovtıñ atın atağanım nege wnamay qalğanı da tüsinikti. Al Qonaevqa arnap, B. Momışwlına arnap jüzdegen öleñ jazdım dep maqtanu şın aqın adamnıñ sözi emes degen pikirimmen Köpbosın degen aytqan eken dep qayta almaymın. Osı Köpbosın Panzabek A.Asqarovtı köptegen qala, audan, auılda köşe, mektepterge atı berilgen, qalıñ qazaq alaqanğa sap ardaqtaytın adam deydi. Büginde köşe men mektepke kimniñ atı berilmey jatır, biraq A. Asqarov degenniñ özi basqarıp twrğan jıldarı Şımkent oblısınıñ qazaqtarınıñ arasına dulat, qoñırat degen qos sına qağıp, bir aymaqtıñ qazağın ekige jarıp ketkenin sol mañaydıñ twrğındarı äli zar ilep aytadı ğoy deymin iştey. Köpbosın Panzabek degen ağatayım üşin A.Asqarovtıñ qayta-qayta Lenin ordenin alğanı da Allatağalanıñ meyirim-şapağatınan kem emes siyaqtı. Al so zamanda Kreml'de otırğandar öz wltına, onıñ işinde qazaqqa qıruar jaqsılıq jasağan adamğa bes qaytara Lenin ordenin bermeydi. Köpbosınekemniñ mwnısı Stalindi maqtauğa söz tappay «qinalğan Jambıl jeri osınıñ» keri siyaqtı eken,! –Apır-au, qazaqtı qınaday qırğan Goloşekinniñ de Kreml'den almağan ordeni joq edi ğoy,-deymin  tağı da.

Bolmaytının bilseñ de jaza jeñil, Aytqızbastı aytqızar nala köñil» dep edim özim bir öleñimde. Köpbosın kökem Balğabek Qıdırbekwlına, onıñ «Tüp-twqiyan...» kitabına nege jarmasasıñ dep aytpastı aytqızğalı otır. Äytpese, sol Balğabek Qıdırbekwlınıñ «Tüp-twqiyannan özime şeyin» dep atalatın, ne estelik, ne esse, ne roman, ne basqa deuge kelmeytin, bası men ayağı tügil ortası da joq, aq  qağaz bayğwstıñ betine ayausız salğan şimayı turalı ne aytılmadı?! Tipti, ondağı jazılğandardıñ köbi ötirik ekeni de, onı Qazbek  bek Tauasarwlı emes osı özimizdiñ zamandastıñ biri oydan jazıp şıqqanı, bwl kitaptıñ bügingi söz saptauımen (stilimen) jazılğanınan-aq körinip twrğanı talay ret baspasözde jazıldı da. «Eger sen Balğabektey belgili qayratker, körnekti jazuşı bolsañ, Qwdayı tamaq berer eñ» deydi Köpbosekeñ. Öz basım marqwm Balğabek Qıdırbekwlınıñ keremet belgili qayratker boldı degendi estigen emespin. Bolsa kompartiyanıñ soyılın soğıp söyleytin redaktor bolğanın ğana bilemin. Al öz basım B.Qıdırbekwlı siyaqtı jazuşı bolğanşa Şalqarıma barıp teplovozdıñ qaramayın sürtkenim dwrıstau bolatın şığar degen de oyğa ketip otırmın. Köpbosın kökemniñ mına sözderin oqıp otırıp. Jurnalistikağa siñirgen eñbegine keler bolsaq, B.Qıdırbekwlı ağamızdıñ wzaq jıldıq tärbiesi men täjiribesinen ötken «Egemen Qazaqstan» gazeti 1986 jılğı jeltoqsan köterilisine qatısqanı üşin qazaq qız-jigitteri sottalıp, atu jazasına bwyırılıp jatqanda sonıñ bärin «Ädil jaza» degen (älde «Ädil sot») aydarmen jelpildetip berip otırğanın qalıñ qazaq biledi. Ol kisiniñ satirası da osı Köpbosın Panzabek ağamdikiniñ o jaq, bw jağı ğana bolatın. Panzabekov ağamız birnärseni öte ras aytqan: Men ol kisige mına Jazuşılar Odağınıñ basşısı Nwrlan Orazalinniñ osında otırğanına 20 jıldan asıp baradı. Au, ädebiettegi azuı altı qarıs Ğabeñ, Säbeñ, İliyastar da 3-4 jıldan artıq otırğan joq edi ğoy. Al Nwrlan Orazalin osığan qatıstı talay-talay auır sözderdi estidi. Qanşama maqalalar jazıldı, sonıñ bireuine de selt etetin emes. Mine, bir top jazuşı tağı hat jazıp jatırmız degenimde ekiwştılau jauap berip ketkeni bar. Sonı aytıp otırğan Köpekeñniñ maqalasın «Qazaq ädebieti» baspağanda kim basadı.

Al «Tüp-twqiyandağı» Tauasarwlınıñ birese Mekkede, birese Vatikanda neğıp jürgenin bilmeytinim ras. Biraq qazir Qwdayğa şükir Äue jolı deysiz be, temirjol deysiz be, ne köp jol qatınası köp. Jäne Qazaqstan älemniñ barlıq elderimen tatu-tätti qarım-qatınasta. Tarihımızdı  tügendep jatırmız deymiz. Bwdan da jamanımda toyğa barğanmın degendey, sonau 1990 jıldarı äli de işer as, kier kiimge jarımay otırğanda da belgili jazuşı, ğalım Q.Salğarindi Qıtayğa wzaq uaqıtqa issaparğa jiberip tarihımızdıñ twmandı twstarına säule tüsirtip alğanbız. Endeşe, meniñ Qazbek bi Tausarwlı Vatikanda bolğanına keltirgen kümänim seyiltu üşin Vatikanğa bir-eki zertteuşi ğalımdı jiberip, ol kisiniñ sonda bolğanın rastap aluğa Qazaqstannıñ qarjısı jetetin şığar dep oylaymın. Tipti, änebir jolı Astanağa Rim papası kelip, wl-qızdarımızğa sonıñ sausaqtarın süygizip jatqanda da  «Siz Qazbek bek Tauasarwlı turalı birnärse estip körip pe ediñiz?» dep swrau da esimizge kelmegen eken (papanıñ özi de Tauasarwlı turalı birnärse bilse ayta qoyuı kerek edi, öytpedi). Qalay bayqamağanımdı qaydam, jaqında bir aqın azamat «Erinbeseñ aşıp qara onda wyğır dep atalatın ülken bir wlttıñ atına aytılmağan twrpayı söz qalmağan»-dedi. «Qoyşı, sol «Tüp-twqiyanıñdı qolıma wstauğa jirenemin. Onı aytasıñ-au, osı bir Köpbosın degen ağatayımnıñ özinşe meni qatırdım dep oylaytın är närseniñ basın şalğan şatpağına jauap jazuğa da erinemin. Qwday-au, düniede eñ bolmasa ne aqındığı, ne jurnalistigi, ne basqa bir närsesi  öziñmen deñgeyles adammen daulasqanğa ne jetsin»-dedim de osı maqalama nükte qoydım.

Mırzan KENJEBAY, aqın

Abai.kz

14 pikir