Pyshaq pen qanjar 

Pyshaqtyng jalghyz jýzi bar. Sondyqtan ol kesuge beyim. Qanjardyng eki jýzi bar. Sondyqtan ol tesuge beyim.

Endeshe pyshaqty ýide saqta, qanjardy qynda saqta. 

Az  emes

Súmdyq, masqara, soyqan degen jaghymsyz sózderdi keyde jaghymdy maghynada qoldanamyz. Mәselen, keremet toydy soyqan toy, tamasha qyzyqty masqara qyzyq deymiz.

Elde bolyp jatqan keybir oqighalar turaly sol sózderdi qoldanatyn bolsaq súmdyghymyz da, masqaramyz da, soyqanymyz da az emes. 

Et turaghysh

Aramyzda elding jayyn ashyp aitar jan kóp pe? Myna júrtty biylik qayda bastaydy? Qarap túrsam Parlament  et turaghysh sekildi kesek etti úsaq qylyp turap-turap tastaydy.

Adambyz ghoy sýiek, etten jaralghan, basshylardyng kóbinese ýni óktem.  Et pen mayy aralasyp túrsyn dep barlyq etti ajyratar sýiekten. 

Úyat 

Malynnan qymbat, mýlikten qymbat, jaqynnan qymbat ne nәrse? Sening keudenning ishindegi jýrekte túrghan úyalap, aqshadan qymbat, mansaptan qymbat, barshadan qymbat ol – úyat!

Qayshylyq

Sovet Odaghy túsynda Kommunistik partiyanyng atyna kir keltirgen kisi bolsa eng aldymen partiya qatarynan shygharylatyn, sodan keyin qyzmetinen bosatylatyn.  Qazirgi uaqytta partiya qataryndv bolghan sheneunik pe, deputat pa, jemqorlyq aiybymen ústalghan bolsa partiyagha sóz kelmeydi, óitkeni sottalghandar jeke túlghalar. Sottaytyndar da sol partiyanyng mýsheleri. 

Kimning dәuiri?

Leonid Brejnev bas bolghan kommunistik partiya Sovet Odaghyn basqaryp túrghanda  qalyng el sol kezendi ataghy әlemge jayylghan әnshi Alla Pugachevanyng dәuiri dep ataghan bolatyn.

Býgingi qazaq elin «Amanat» partiyasyna bas bolghan Qasym-Jomart Toqaev biylep otyrghan mezgildi qazaq atyn әlemge jayghan Dimash Qúdaybergen dәuiri dep aitsa da jarasatyn sekildi.

Júldyzdy kórgende

Portretterden tósine tórt júldyz taqqan Brejnev pen ýsh júldyz taqqan Qonaevty kórgende sol kisilerge bir júldyzyn ghana qaldyryp, qalghandaryn sol júldyzgha layyqty kisilerge bermedi me degen oy keledi. Keybir әskeriyler men poliyseylerding iyqtaghy pagondaryn kórgende de  sony oilaymyn. 

Eski oida

Jiyrma toghyzynshy qazan bayaghy Komsomoldyng tughan kýni eken. Áleumettik jelide búrynghy komsomoldar, qazirgi kommunister bir birin qúttyqtap jatyr. «Komsomoldan ajyramaymyn!» («Ne rasstanusi s Komsomolom!»)  degen әn de aitylyp jatyr. Kommunister men komsomoldyng qyzyghyn kórgender bizding aramyzda da az emes eken. Birazy Jana Qazaqstan qúramyz dep jar salyp jýr. Biraq eski oidan shygha alatyn týri kórinbeydi. 

Kim artyq?

Balyqty qarmaqpen ústaghan balyqshynyng balyqtardy aumen aulaghandardan quanyshy on ese artyq. Qasqyrlardy tikúshaqpen quyp jýrip atyp alghan anshylardan jerde jýrip qasqyrdy atyp alghan  anshynyng qanaghat sezimi әldeqayda artyq.

Áldekimning sýiemelimen mansaby jogharylaghan qyzmetkerden sonday mansapqa óz betimen jetken kisining mәrtebesi artyq. 

Kim bolsang da...

Qayraty mol jas bolsang da, qalyng elge bas bolsang da júmsaratyn kezing keler qatyp qalghan tas bolsang da.

Qayyspaytyn pil bolsang da, mayyspaytyn dýr bolsang da, jalbarynar kýning keler kim bolsang da... 

Paydasy joq

Ýide túrmysqa jaramaytyn, biraq, laqtyryp tastaugha qimaytyn búiymdar bolady. Sonyng bәrin qoqysqa tastaghan dúrys.

Qoghamda da sonday jaylar jii úshyrasady. Laqtyratyn mansap iyeleri bar. Olardyng halyqqa esh paydasy joq. 

Sózining jany bar...

Abay: «Osy men ózim  –  qazaqpyn. Qazaqty jaqsy kórem be, jek kórem be? Eger jaqsy kórsem, qylyqtaryn qostasam kerek edi» – dep jazdy. Shәkәrim: «Partiya qughan ónkey qyrt» – dedi.

Ahmet Baytúrsynúly: «Ózinde ghylym joq, óner joq, kәsip joq júrtynda ózge ghylymdy, ónerli, kәsipshil júrtqa malaylyqqa jaldanghannan basqa qolynan keleri joq» – dedi.

Mirjaqyp: «Qasqyr quyp ýrikken qoyday yghuly... Su jýrek bop sorly qazaq búghuly» – dedi. Maghjan da sorly qazaq dedi.

Olardyng qay-qaysysy da búl sózderdi kýiingennen aitty. Biz de kýiinemiz. Ne deymiz?! 

Bolady

Tayday tulaghan balyghy bar ózenning qoyday shulaghan baqasy da bolady. Aqqular jýzgen kólding qazy men ýiregi de bolady. Kiyik jortqan qúla týzding týlkisi men qasqyry da bolady. 

Qoldan basqa ne keledi?! 

«Jyndyhanada kez kelgen kisi Parlamenttegi sekildi oiyna kelgendi aita beredi». Cheh jazushysy Yaroslav Gashek osylay degen eken.

Biz bolsaq kóshede oiymyzgha kelgendi aita alamyz ba? Aytsaq, ústap әketui mýmkin.

Ýide ghana aitamyz. Aytamyz da qoyamyz. Qoldan basqa ne keledi?!

Sýlik

Bala kezimizde balyq aulaugha barghanda su týbinde jatqan tastyng astynan sýlikterdi tauyp alyp, qarmaqqa qadaushy edik. Balyq jaqsy qabatyn.

Qazir halyq qanyn soratyn sýlik sekildiler kóbeyip ketti. Olargha da bizding bala kezimizdegi әdisti qoldanugha bolar edi. Sonda sýlik te joq bolady balyq jegen adam da toq bolady.

Qyryq qol

Keybir jemirler qyryqayaqqa úqsaydy. Qyryqayaqta qyryq ayaq bolsa, әlgi jemirlerding alyp jatqanyna qarasang denesinde eki qol emes, qyryq qol bar sekildi. 

Bar

Mosarty bar elding Salieriyi  bar.

Abayy bar elding Orazbayy bar.

Pushkiyni bar elding Dantesi bar.

Aqyldysy bar elding jarymesi de bar.

Alda jәne artta

Ómirding qarama-qayshylyghy tolyp jatyr. Konsertte kórermenderding edәuir bóligi aldynghy oryndardy qalaydy. Kinoda bozbala men boyjetken artqy oryngha jayghasqandy jón kóredi. Vagonda ýstingi oryngha shyghamyn dep eshkim talaspaydy, kerisinshe astynghy oryndy únatady. Soghysta aldynghy shepke jaujýrekter shyghady. 

Belgili 

Kiyimining arqasyna iri әriptermen «Polisiya» dep jazyp alghan ishki ister qyzmetkerlerin kórgende kýlkim keledi. Olardyng aldynan qarasang da, is-qimyldaryn kórseng de poliisiya ekeni onsyz da belgili.

Qorghaushy ma, jaulaushy ma?

Reseyding bir eldi mekeninde «Otan qorghaushylargha» dep atalghan eskertkish ornatylypty. Onda soghysta qaza tapqan jauyngerlerding aty-jónderi jazylypty.

Birneshe adam Aughan jerinde, taghy birnesheui Sheshen elinde, otyzgha juyghy Ukrainada qaza tauypty.

Sonda búlar qanday Otandy qorghaghan degen saual tuady. «Basqa eldi jaulaushylar» dese de bolady eken.

Qimaymyn

Keybir kisilerding auzynan: «Sovet Odaghyn qimaymyn» – degen sózderdi estip qalamyn. Iya, mening de qimaytyn kezderim az emes. Biraq, Sovet Odaghyn emes, sol  kezde ótken balalyq shaghymdy, jastyq shaghymdy qimaymyn. Sondyqtan da Sovet eli kezinde tughandardy syilaymyn. Alayda, kem-ketigi bolsa da qazirgi erkin elim únaydy.

Kirme sózder

Qazaq tili eng bay til deymiz. Oghan kýmәn joq. Alayda kóshege shyqsang jat sózder órip jýr. Ortalyqty siti, saudany market dep jazyp qoyghan.

Ol az deseniz diktorlardyng sózine qúlaq salynyz. Piar dey me, feyk dey me, kayf dey ma, hayp dey me, spiyker dey me, pasiyent dey me, kliyent dey me, әiteuir, eresekter týsinbeytin, balanyng basyn qatyratyn kirme sózder tolyp ketti.

Kirme sózder tabany kir ayaq kiyim sekildi. Olardy qazaqtyng aq otauyna enetin bosaghadan attatpaghan dúrys. 

Shamasy joq

Dәrini ishken syrqattan kóri sol dәrini satqan kisining paydasy kóp. Ota jasatqan nauqastan kóri ota jasaghan dәrigerding paydasy kóp.

Auyrsang – jýz myng beresin, ota jasatsang – million beresin. Qoghamnyng múny búzar shamasy joq.

Últtyng órkendeui

Últymnyng órkendeui keleshekte balalargha baylanysty, emes tek eresekte.

Ózgere me?

Qattygha tez ýirene me júmsaqty sezgen dene, shýkirlik qóp bolsa da ómiring ózgere me?

Kesek 

Kommuna, komandiyr, komendant, kompromat degen «kom» degen ýsh әripten bastau alatyn sózderding ar jaghynan kommunist degen sózding qúlaghy qyltiyp shyghyp túratyn sekildi. Kom degen orys sózi kesek  (kusok) degen maghynada qoldanylady. Osy kesekten qorlyq kórgenimiz ótirik emes. 

Qúrghaq uәde

Qúrghaq uәde әdemi qaghazgha oralghan tәtti kәmpit sekildi. Auyzgha týskenshe senu qiyn. 

Salystyru

Sovet Odaghy kezinde ómir sýrgen keybir túrghyndar ýndi shayyn saghynady. Keybireuleri orys araghyn saghynady. Qazir shaydyng da, araqtyng da týr-týri tabylady. Olardy salystyryp ne qylady?

Ómir ótip barady

Orystyng «Vsya jizni vperedi» (Bar ómiring alda túr)  deytin tanymal әni bar. Sol әnning ishinde «Nadeysya y jdiy!» (Ýmit ýzbe, kýte ber!) degen joldar bar. Bizding moldalardyng «Sabyr qyl, tәuba de!» degen sózderimen ýndes. Áriyne, sabyr týbi sary altyn. Tәubadan artyq ne bar? Alayda, ómir ótip barady ghoy.

Birdey emes

Búl jalghanda soghys bolady, auru bolady, apattar bolady. Biraq ólgender turaly әrtýrli aitylady. Dýnie saldy, mert boldy, ómirden ótti, ghúmyry ýzildi, baqigha ketti dep te aitady.

Qaytys bolu men qaza tabu sinonim emes, pendelerding qalay ólgenin bildiretin sózder. Keybir jurnalister osy sózderdi dúrys qoldanbaydy.

Shovinistik dert 

Orys otarshyldyghyn qoldaushylar arasynda tanymal qalamgerler de boldy. Orystyng aqyndary da shovinistik dertke úshyrady. Pushkiyn: «Basyndy ii, Kavkaz, Ermolov keledi» («Smirisi, Kavkaz: iydet Ermolov!») – dese, Lermontov óz jerin qorghaghan erlerdi zalym sheshen (zloy chechen) dep jazdy. Orys otarshylary jauyzdyghyn  ashyp jazghan Lev Tolstoy («Qajymúrat» povesi ) ghana boldy.

Jauynger me, basqynshy ma?

Aughan soghysyna qatysqan jauyngerlerge qúrmet kórsetilip jatady. Olardyng qay-qaysysy da búiryqty oryndadyq deydi. Óz jerin qorghaghan aughandyqtardy óltirgenin maqtan tútatyndar da bar. Solardyng birde biri bizding basqynshylyq soghysymyz dúrys bolmady dep aitpaydy, kerisinshe Ýkimet tarapynan syi-siyapat kýtedi. Búl bizding últtyq iydeologiyanyng jetimsizdigin dәleldeydi.

Jana jyl

Grigorian kýntizbesi boyynsha jana jyldy toyladyq. Qytay kýntizbesi boyynsha jana jyldan da óttik. Shyrsha qoydyq. Shyraq jaqtyq. Shyghyndaldyq. Sýitip jýrip Nauryzgha da jettik. Endi ony qarsy alugha qarjy tappay otyrmyz. 

Ýndemeymiz

Ádette iri qalalarda avtobustar, jenil avtokólikter jәne velosiypedshiler jýretin joldar bolady. Búl erejeni búzatyndar da tabylady. Olargha aiyppúl salynady.

Bizding qoghamda da qalyptasqan, búljymaytyn erejeni jii búzatyndar bar.  Kórip jýrmiz, kim ekenin de bilip jýrmiz. Ýndemeymiz.

Ertegiler eskirdi

Ómir ózgerdi. Ertegiler eskirdi. Bayaghynyng ertegisindegi altyn balyq tabagha quyryldy. Qazaq ertegisindegi Kóltauysar Araldyng suyn jútyp jatyr degen sóz shyqty. Úr toqpaq Qanbaq shaldy óltirdi. Shyghaybaydy aldaghan Aldar kóse abaqtygha qamaldy. Úshatyn kilemdi jel kóterip әketti. Sypyrghysh mingen Mystan kempir drongha minip aldy.

Qazaqqa jat 

Bir kezderi orys tili men әdebiyetine den qoyghan ziyalylar orys tilindegi sózderdi neghúrlym jii qoldansa sauatty bolyp kórinetin. Sol ýrdis endi arab tilinen de bizge auysqan synayly. Óitkeni, meshittegi imamdar sәresini suhur, besindi zuhr, ekintini asr, aqshamdy maghriyb, auyzashardy iftar, ramazandy ramadan dep aitady. Búl sózderdi bireu týsinse de, bireu týsinbeydi. Keremet, qúdiret degen sózderdi múghjiza dese, Qúdaygha senimdi aqida deydi. Mәhr degen taghy bir sóz shyqty. Atam zamannan qazaqta bolmaghan búl dәstýrdi moldalar neke syiy esebinde jariyalap jýr. Osyghan deyin el ishindegi keybir kisilerdi orysqúldar dep aityp kelsek endi arabqúldar degen sózder payda boluy osynday sóz qoldanystaryna baylanysty sekildi. Til baylyghy orasan qazaqqa jat sózderden keler payda joq.

Sózdi úzartu dúrys pa?

Ahmet Baytúrsynúly «Qazaqtyng bas aqyny» degen maqalasynda Abay turaly: «Jalghyz-aq mini bar. Ol min – óleng bunaqtary tekserilip ornyna qoyylmaghandyq. Onyng oqyghanda ya әnge salyp aitqanda kemshiligi zor bolady. Dauystyng aghynyn búzyp, ólenning ajaryn ketiredi, mysaly, tóselip, jelip kele jatyp shoqytyp ketken siyaqty, taypalyp jorghalap kele jatyp tekirektep ketken siyaqty. Búl kemshilikti týzetuge bolady» –  dep jazghan eken. Abaydyng 41-shi qara sózinde  raqymdylyq, meyirbandylyq degen sózder bar. Dúrysy raqym jәne meyirim ghoy. Búl oiym Abaydy synau emes. Alayda, Abaygha elikteushiler endi sabyrdy sabyrlylyq, qiyanatty qiyanatshyldyq degendey qazaqtyng sózine jalghau qosyp, sózdi úzarta berse onyng nesi jaqsy?

Til búzu

Qostanaydaghy jergilikti «Alau» telearnasynan  tizginshi qazaq qyzy sóilep otyr. Auzy auzyna júqpaydy. Bir sózin tyndasan, ekinshi sózin estimey qalasyn. On minuttay tyndaghanda  onyng auzynan «kerekpiz», «bolyp tabylady», «aqparattar ayaqtaldy», «nege habarlamasqa», «nege oy qospasqa» degen sóz tirkesterin estidim. Qazaq osylay sóileushi me edi? Jurnalisterding ózderi tilimizdi  býldiretin bolsa basqalargha ne joryq?

Saual jәne jauap 

Auditoriyada sóz sóileuding de, súraq qongdyng da reti bar. Jauapqa kóniling tolmaytynyn bile túra saual qoydyng ne qajeti bar? 

Obyr men tobyr

Obyr tobyrdy jaqsy kóredi. Tobyr oghan senedi. Tobyr oghan qarsy bolmaydy. Ne istese de obyrdy qoldaydy.

Iri men úsaq 

Iri kólemdegi aqsha úsaq tiyndargha múrynyn shýiirip: «senderden baghym da basym, bagham da artyq» – dep maqtansa kerek. Sonda úsaq tiynnyng biri: «Onyng ras, bauyrym! Biraq, sen qaghazdan jasalghansyn, jyrtylyp qaluyng da, otqa janyp ketuing de op-onay ekenin úmytpa.  Men bolsam tot baspaytyn qatty metaldan qúiylghanmyn» –  degen eken.

Million jәne milliard

Orynbor oblysynyng memlekettik múraghatynyng №1 qorynyng №1 tizbesinde kórsetilgen № 1 isinde 1871 jyly Jitiqara bolysynda 8635 týie, 37 myng jylqy, 9 mynnan astam qoy, bes myng eshki bolghan degen derek keltirilipti. Qazirgi uaqytta Qostanay oblysyna qarasty Jitiqara audanynda birde bir týie joq. Búl kórsetkish neni bildiredi?  Kóshse kólik, jese azyq bolghan týie túqymyn qúrtu sol kezdegi sayasatyng salqyny ekeni anyq. Qazirgi biylik  orys óktemdiginen qútylmasa endigi kezekte jylqyny da qyryp jiberui mýmkin. Óitkeni olargha donyz ósiru paydaly. Mәselen, 2023 jyly jylqygha  52,9 million  tenge bólinse, shoshqagha 2,1 mililiard tenge bólingen. Sýitip talpaq tanau jylqydan ozyp túr.

Tigu jәne sógu

Ertede әjelerimiz tozghan kórpening tigisin sógetin. Sheshelerimiz jana kórpe tigetin.. Mata qat bolghan song kórpening tysy men astaryn basqa qajetke jaratatyn. Qúraq kórpe endi joqtyng qasy Qazir mata qiqymy qoqysqa tastalady.

Qoghamda tigudi bilmese de sógudi biletinder kóbeydi. Olar eski matadan qúraqty da jasay alady.  Tez tozatynyn bilse de  qymbat matagha aqshasyn qimaydy. 

Sekildi

Keybir er azamat basyna qalpaq kiyip boyyn úzartqysy keletin sekildi. Keybir kelinshek ayaghyna biyik ókshe tufly kiyip el kózine týskisi keletin sekildi.  Alasada da tamasha kóp. Bolsa boldy ótimdi.

Azamat adal bolady 

«Adal azamat» degen úghym payda bolypty. Osynday atauy bar baghdarlama da bar eken. Azamat degen sózding ózinde adaldyq degen týsinik bar. Azamatty adal, aram dep bóle almaymyz ghoy. Adal bolmasa azamat emes. Azamat dep adaldyqty tu qylyp kóteretin kisini aitamyz. Osynday sóz tirkesterin qanday nadandar oilap tapty eken?

Ereje

Futbolda dopty tebu ornyna baltyrdan tebetinder bolady. Boksta kindikten tómen nemese jelkeden úratyndar bolady. Tóreshiler bәrin jiti qadaghalaydy.  Ereje búzylsa olargha aiyppúl salynady nemese basqa jaza qoldanylady.

Ómirde de ereje jii búzylady. Alayda olardy baqylaytyn tóreshiler jetkiliksiz sekildi.

Aqylbek Shayahmet

Abai.kz