Jeksenbi, 16 Jeltoqsan 2018
Bilgenge marjan 3578 9 pikir 15 Qaraşa, 2017 sağat 08:30

Sirek kezdesetin dauıs iesi

Kezinde qazaqtıñ körnekti aqın Jarasqan Äbdiraşev marqwm: «Qwlpıtas qoyar-qoymas basımızğa,  Ol jağın uaqıttıñ özi biler», - dep jırlağan eken.

Elimizdiñ bas gazeti «Egemen Qazaqstannıñ» 2016 jıldıñ 1 säuir küngi sanında «Jat jwrtta jerlengen jampozdar» attı maqala jarıq körgen edi.

Maqalada jat jerde jerlengen, sonıñ işinde Reseyde süyekteri qalğan Bökey han Nwralıwlı, Arınğazı han Äbilğazwlı, Älihan Bökeyhanwlı, Ğani Mwratbaev, Twrar Rısqwlov, Swltanbek Qojanov, Näzir Töreqwlov t.b. sındı Alaştıñ arıstarımen qatar on segizinşi bolıp otandasımız, äygili opera änşisi, akter, asa sirek kezdesetin dauıs – kontral't dauıs iesi, 1992 jılı «Madam Batterfley» spektaklindegi bastı röli üşin Reseyde «Jıldıñ üzdik akteri» atanğan Erik Sälimwlı Qwrmanğalievtiñ esimi twr. Aldağı uaqıtta da qanşa qazaqtıñ darındı wldarına jat jerden topıraq bwyırarın bir Allanıñ özi biledi.

Älemde asa sirek kezdesetin dauıs iesi 48 jasında 2007 jıldıñ 13 qaraşa küni köz jwmıp, Moskvadağı «Vagan'kovo» ziratında tınıs taptı. Beu dünie, oğanda biıl on jıl toldı.

Teatr sahnasına Erik...  Erik Qwrmanğaliev... Sälim – Meruet... Qarapayım qazaq balası...  atımen tanıldı.

Ol Qazaqstan, Resey, Ukraina, Latviya, Estoniya, Litva, Niderland, Bel'giya, Vengriya, YUgoslaviya, Franciya, Greciya, Kanada siyaqtı elderdiñ sahnalarında öner körsetti.

Eriktiñ tuğan nağaşısı Gur'ev oblısı (qazirgi Atırau oblısı), Baqsay audanı (qazirgi Mahambet), 1936-1949  jıldarı «Baqsay» keñşarınıñ, 1949-1958 jıldar aralığında audandıq mal dayındau keñsesiniñ direktorı, 4 märte Novobogat, Baqsay audandıq keñesiniñ deputatı bolğan, eleuli eñbegimen el esinde qalğan eñbek ardageri Zeyneş Sauıqov bolatın.

Atamız 1985 jılı Aqtoğay auılında (bwrınğı Baqsay auılı) qaytıs boldı. Bügingi küni ol twrğan üyde eskertkiş taqta qoyılğan. 1919-1920 jıldarı I.V.Çapaev diviziyasınıñ birinşi eskadronında qızmet etip, ölkemizdegi general Tolstovtıñ kazaktarımen, ataman Serov bandılarımen bolğan şayqastarğa qatınasqan. 1941-1945 jıldarı Wlı Otan soğısı jıldarındağı eren eñbegi üşin Eñbek Qızıl Tu ordenimen marapattalğan.

Ol kisi jöninde el işinde añızğa bergisiz äñgimeler köp. Ol turalı uaqıtında bwqaralıq aqparat qwraldarı betterinde jarıq körgen bolatın(Sauıqov jäne Mikoyan  // Jayıq şwğılası, 20 qañtar 2001 j.;  Erinbey eñbek etken er // Mwnaylı Astana, 19 qaraşa 2009 j.; «Köşip qonuğa tüye beriñizşi»...nemese ataqtı şaruager Zeyneş Sauıqov turalı bir auız söz // Atırau, 7 qañtar 2010 j.).

Ol kisi Kişi jüzdiñ Beriş taypasınıñ Begis-şabanqara böliminen. Atamızdıñ kindiginen Orınğali (1923 j.t.) kökemiz jäne Jwmaş (1929 j.t.), Meruet (1932 j.t.) apalarımız taraydı. Orınğalidan Fayzolla, Qizat, Roza esimdi wl-qız örbidi.

Eriktiñ anası Meruet Zeyneşqızı 1946 jılı Baqsay audanındağı Tañday ortalau mektebin orıs sınıbı boyınşa bitirip, Almatıdağı V.M.Molotov atındağı medicina institutına oquğa tüsip, bwl oqu ornın 1955 jılı tämamdadı. 1955-1981 jıldarı qaladağı densaulıq mekemelerinde pediatr-däriger bolıp qızmet etti. 1982 jılı auır nauqastan ömirden ötti. Beyiti qaladağı Noğay beyiti qauımında. Sälim jezdemizde oblıstıq auruhanada däriger boldı. 1979 jılı qaytıs boldı. Ol kisi Kişi jüzdiñ Älim taypasınan.

Apa-jezdemizdiñ kindiginen Serik (1956 j.t.), Erik (1959 j.t.), Berik (1966 j.t.) attı wldar örbidi. Serik 2007 jılı  qaytıs boldı. Berik qwrdasım 2000 jılı dünieden ötti. Artında Sälim, İliyas attı wldarı qaldı.

...1983 jılı orta mektepti oydağıday ayaqtap, arman quıp Gur'ev pedagogikalıq institutına (qazirgi H.Dosmwhamedov atındağı Atırau memlekettik universiteti) oquğa tüstim. Ağayındardıñ qalauımen  qalanıñ qaq ortasındağı Lenin köşesi boyındağı, ortalıq köpirge jaqın apa-jezdemniñ üyine jatuım wyğarıldı. Apa-jezdemiz ömirden ozğan soñ bwl üy bos twrğan bolatın-dı. Erik Moskvada oquda, Serik Jambıl qalasındağı apasınıñ qolında, al meniñ qwrdasım Berik nağaşılarınıñ qolında Sarayşıq käsiptik-tehnikalıq uçilişesinde oqitın edi. Sol jılı Orınğali kökemizdiñ balası Qizat ağamız Otan aldındağı äskeri qızmetin atqarıp kelip, Gur'ev tehnikumındağı oquın jalğastırğan bolatın. Üyde Qizat ağam, Baqıtjamal apamızben (mädeni-ağartu uçilişesinde oqıdı) birge twrdım, üşeumizde studentpiz. Üyge alğaş kelgennen bayqağanım dünie-müliktiñ joqtığı men  jardağı şkaftar işinde küytabaqtardıñ (plastinkalardıñ) öte köptigi. Meniñ qızığa qarağanıma nazar audarğan Qizat ağam «bwl küytabaqtardı jinağan Erik qoy, tıñdağıñ kelse tıñdap, keyin öz ornına salıp qoyarsıñ»,- dedi. Sonımen birge «Ogonek», «Sovetskiy Soyuz» jurnaldarınıñ 1953 jıldardan bastap tigindileri saqtalğan bolatın. Janwyalıq al'bomda Eriktiñ mektep kezindegi ärtürli şaralarda tüsken foto suretteri jäne oblıstıq «Prikaspiyskaya kommuna» gazetinde Mwnayşılar mädeniet sarayında Jaña jıldıq şırşada öner körsetkendigi jönindegi maqalalar saqtalğan.

Bärimiz sabaqqa erte ketip, keş kelemiz. Men institut jaqın bolğandıqtan olardan bwrın üyge keletinmin, sebebi qalada tanitın jaqın-joldastarım joq, äri oquğa erekşe den qoyğan bolatınmın. Sabağıma dayındalıp bolğan soñ tördegi radioldı qosıp, küy tabaqtardı (plastinkalar) birinen soñ birin jiberip tıñdaymın. Eriktiñ P.I.Çaykovskiy, M.V.Glinka, S.V.Rahmaninov, N.A.Rimskiy-Korsakov, M.P. Musogrskiy, A.S.Dragomıjskiy, J.Bize, V.A.Mocart, I.S.Bah, D.A.Rossini, A.Vival'di t.b. küytabaqtarın wqıptılıqpen qalay jinaqtağanı qızıqtıruşı edi.

Erikpen alğaş ret 1986 jıldıñ jazında tanıstım. Sol jılı eki jıl äskeri borışımdı atqarıp, armiyadan oralğan edim. Instituttağı oquımdı jalğastıru mäselesin şeşip kelip, auılda demalısta jürgen uaqıtım bolatın. Şeşem marqwm «Balam erteñ «Baqsay» qaynağanıñ üyine (qaynağalarınıñ esimin atamaytın, Orınğali kökemizdi osılay aytuşı edi)  sonau Mäskeuden Erik jien keldi dep, keşke ağayın-tuıs pen körşi-kölemge şäy berip jatır eken, soğan barmastan bwrın, bügin alıstan kelgen jienge sälem bere barıp keleyik» dedi. Qazaqta «alıstan altı jasar bala kelse, alpıstağı aqsaqal sälem bere barar» degen qağidağa süyengen şeşem ekeumiz tüs äletinde kökemizdiñ üyine bet aldıq. Aulağa kirgenimde  Mügilsin şeşemizdiñ qasında otırğan süyriktey appaq, qoyu qara şaştı, botaközdi ädemi jigitke birden közim tüsti. Armiyağa deyin üydegi al'bomdarda saqtalğan fotoların körip jürgendikten birden tanıdım. Amandıq-saulıq swrasıp otırğanda bayqağanım, sözine bir orısşa qospay tap-taza qazaqşa söylep otırğanı meni süysindirdi. Şınında şette jürip, qoğaday japırılğan qalıñ orıstıñ arasında jürse de ana tilin wmıtpay, taza söylegeni erekşe esimde qalğanı. Bügingi künderi öziniñ ana tilin mensinbey mwrın şüyire qaraytındarğa nağız ülgi etuge bolatın önege demeske bolmaydı. Biz barğanda tüski asta äzir bolıp qalğan eken. Dastarhan basında auıl-aymaqtıñ jañalıqtarın swrap, körşi-kölemniñ atı jönin wmıtpay jatqa aytıp otırğanı da meni tañdandırdı. Arasında nağaşı şeşesine  «birge şäy işetin Sämiya, Äsiya, Aqsaği, Töleş kampandarıñ aman-sauma, erteñ üyde bolama?» - dep äzildep otırdı.

Keşkisin Jayıqtıñ jağasına barıp, suğa şomılıp jürip än salğanı auılğa estilip jatatın. Keşke mal öristen qaytqan uaqıtta maldıñ aldınan şığıp qızıqtap qarap twruşı edi. Şıbın-şirkeyden qaşqan bota-taylaqtar küldikte jatsa, solardıñ ıñğayına kelgenine şögip jatqan jerinen minip alıp, tırağaylap şapqan taylaqtıñ üstinde eki etegi deldieyip Erik auıldıñ şağın köşesin azan-qazan qılıp şauıp bara jatar edi.

Baqsay auılındağı nağaşısınıñ körşi kempirleriniñ dausın aynıtpay salıp, nağaşı şeşesiniñ kiimderin kiip alıp birde Sämiya kempir, birde Äsiya kempir bolıp şayğa şaqırıp qıran-topan külkige batırıp jürgeni.

Qalada oqıp jürgen kezde üydiñ qasındağı ortalıq telegraf üyinen ay sayın Qizat ağamızben barıp Moskvadağı Erikpen söylesip twrdıq. Ol kezde qazirgidey baylanıs atımen joq, aldına-ala tapsırıs beru arqılı söylesetin edik. Ol ağayın-tuğandar men körşi kölemderdiñ amandığın swrap, sälem aytıp, qay qalalarda gastrol'de bolğandığınan habardar etuşi edi.

Keyingi jıldarı Berik qaladan auılğa kelip jürgen kezde Eriktiñ aman-saulığın swrastırıp twratınbız. Telefonmen söylesip twratındığın, aman-esen jürip jatqandığın, ağayın-tuğandardı, bauırları Sälim men İliyastı swrap twratındığın aytıp jürdi.

Elge 2007 jıldıñ  qaraşa ayınıñ qara suığımen Atırau ölkesine Mäskeuden suıq habar kelip jetti. Än äleminde sirek kezdesetin dauıs iesiniñ jüregi jat jwrtta tınıs taptı. Bwl habardı mağan Eriktiñ Mahambet auılında twratın nağaşısı Fayzolla kökemiz telefonmen estirtip, marqwmnıñ süyegen elge alıp kelu şaralarımen aynalısatındığın habardar etti. Ökinişke oray darındı wlğa tuğan jeriniñ topırağı bwyırmadı...

Älemde sirek kezdesetin dauıs iesine tuğan jerinde köşe atın berse, twrğan üyine eskertkiş taqta ornatılsa degen tilek bar. Osınday igi is-şaralardıñ nätijesinde keleşek wrpaq halqımızdıñ darındı wldarın eske alıp jürgen bolar edi.

Aqqali AHMET, tarih ğılımdarınıñ doktorı

Abai.kz

9 pikir