Düysenbi, 25 Mausım 2018
Anıq 3211 8 pikir 6 Jeltoqsan, 2017 sağat 14:44

Şıñjañdağı şırğalañdı eki jaqtı kelisim arqılı şeşuge boladı

Şıñjañda twratın qazaqtardıñ jergilikti bilik tarapınan qattı qısımğa wşırap, zorlıq-zombılıq pen jappay zañsızdıqtan japa şegip jatqanı qaymana qazaqtıñ qabırğasına batıp otır. Bayırğı mekeninde köşpeli tirligin keşetin qandastarımızdıñ ahualı soñğı bir-eki jılda nege naşarlap ketti? Şielenisken mäseleni şeşudiñ qanday joldarı bar? Sayasattanuşı Rasul Jwmalımen aradağı aşıq swhbatımız osı taqırıpta örbidi.


-Rasul mırza, mäseleniñ mänisine tereñdep üñilip köreyikşi. Şıñjañda qısımğa wşırağan qazaqtardıñ hal-ahualı jöninde bizdiñ qolımızda naqtı, şınayı derekter bar ma?

- Osıdan 1-1,5 ay bwrın osı mäsele boyınşa Qıtaydan kelgen bizdiñ azamattarımız, qoğam belsendileri baspasöz mäslihatın ötkizgeni mälim. Ol jiınğa bwl mäseleniñ bası-qasında jürgen, Şıñjañda türli qısımğa wşırağan, türmege qamalğan azamattardıñ tuıstarı (balaları, ini-qarındastarı, apaları) kelip qatıstı. Olardıñ qolında japa şekken jandardıñ tizimi  (bwl tolıq tizim emes) boldı. Men körgen tizimde 30-40 adamnıñ atı-jöni jazılğan. Sol jerde kimniñ qanday ayıppen bas bostandığınan ayrılğanı, qanday merzimge sottalğanı jöninde aqparat taratıldı. Mäslihatqa qatısqandar öz közimen körgen öz tuıstarınıñ auır halin ayttı. Meniñşe, bwl öte naqtı, şınayı derek bolıp tabıladı.

Sol azamattardıñ aytuı boyınşa, Şıñjañdağı jağday soñğı bir-eki jılda şınımen uşığıp ketken. Qazaq, qırğız, wyğırğa qoqan-loqı jasau, zañsız äreketterge baru beleñ alğan. Mısalı, tizimdegi 30-40 adamnıñ işinde 5, 10, 15 jılğa bas bostandığınan ayrılğandar bar. Ol jaqta qamalğan qazaqtarğa: «Qazaqstanğa barıp keldi», «Türkiyağa barıp keldi», «Balaların Qazaqstanğa oquğa jiberipti», «Meşit saldırıptı» degen ayıptar tağıluda. Osınday ayıptarmen 10-12 jılğa türmege jabılğandar bar. Bwğan qosa, meniñ estuimşe, «Qwran-Kärimniñ» nwsqaların tartıp jatqan körinedi. Şıñjañda 2 mln-ğa juıq qandasımız twradı. Şıñjañnıñ biligi eki jaqtağı (Qıtay men Qazaqstandağı) tuıstardı bölip-jaruğa küş salıp otır. Mäselen, Qazaqstanda balaları joğarı oqu orındarında bilim alıp jürgen ata-analardıñ tölqwjatın tartıp alğan. Olar Qazaqstanğa kele almaydı. Sonday-aq, Qazaqstannıñ azamattığın alğan qandastarımızğa Qıtayğa baruğa viza bermeydi. Sonıñ kesirinen Qıtaydağı tuıstarınıñ toyına, janazasına bara almay pwşayman bolıp jürgender köp. Şındığın aytsaq, soñğı bir-eki jıldıñ işinde jappay qıtaylandıru mäselesi qattı uşığıp twr. ŞWAR-da 1,5 mıñğa juıq qazaq (dwrısı aralas mektepter) mektepteri bar. Sol mektepterdegi pänderdiñ barlığı qıtayşa auıstırıluda. Baspasöz mäslihatında joğarıda aytılğan mäseleler boyınşa elimizdiñ Sırtqı ister ministrligine, Prezidentke aşıq hattar joldanatını aytıldı. Meniñ biluimşe, qazirgi kezde diplomatiyalıq arnalar boyınşa belgili bir jwmıstar jürgizilude.

-Qazaqta «Jaqın körşiñ alıstağı ağayınnan artıq» degen maqal bar. Soñğı 25 jılda Qazaqstan men Qıtay arasındağı tatu körşilik jäne dostıq qarım-qatınastar joğarı deñgeyge köterildi. Qazir eki el arasındağı jan-jaqtı strategiyalıq äriptestik turalı kelisim-şart ta küşinde. Soğan säykes, resmi Beyjiñ de, resmi Astana da körşiler arasındağı janjaldıñ otın ürleuge müddelilik tanıtıp otırğan joq. Endeşe, Şıñjañdağı mäseleni qolda bar uağdalastıqtardıñ kömegimen şeşuge bola ma?

-Meniñşe boladı. Birinşiden, qolda bar derekterge süyenetin bolsaq, osınday qısımdı, asıra silteuşilikti qoldanıp otırğan Şıñjañnıñ qazirgi jaña gubernatorı (bizdiñşe äkim). Ol kezinde Tibette gubernator bolğan. Öte qatqıl, jauız adam. Äkimşil kadr bolıp tabıladı. Bwl jayında Beyjiñ beyhabar boluı da ıqtimal. Sondıqtan, eñ bastı mäsele – Şıñjañdağı bassızdıqtı ortalıq Beyjiñge jetkizu. Ekinşiden, 2 mln. qandasımız – Qıtay azamattarı. Olardıñ qwqığınıñ bwzıluı Qıtaydıñ işki mäselesi. Biraq biz bwğan bey-jay qaray almaymız. Qolımızda bar qwjattar osı mäseleni şeşuge jetkilikti dep oylaymın. Bwğan qosa, Şıñjañdağı qatqıl şaralar Qıtaydıñ işki zañdarına da qayşı. Sebebi, Qıtaydıñ wlttıq ölkelerge qatıstı arnayı zañı bar. Sol zañda eşqanday alalauğa jol bermeu, ädil sot jürgizu jäne birtalay kepildikter körsetilgen. Öziñiz aytqanday, soñğı 25 jılda eki el arasındağı baylanıstar öte izgi, özara tiimdi, dostıq räuişte damıp keledi. Qay salanı alsaq ta (ekonomika, sayasat, investiciya, mwnaygaz, sauda-sattıq jäne t.b) osı ürdis bayqaladı. Demek, däl osınday igi baylanıstar bola twra, Qıtaydıñ özi de qazaqtıñ mäselesin arandatuğa müddeli emes. Sondıqtan, qoldağı bar uağdalastıqtarğa, aradağı kelisim-şarttarğa süyene otırıp, bwl mäseleni eki memlekettiñ müddesine say, dostıq ahualmen şeşuge boladı dep sanaymın. Qıtay oñ közben qaraytınına senim bar. Sebebi, tüptep kelgende Şıñjañdağı jağday Qıtaydıñ bedeline, Qazaqstannıñ işindegi Qıtayğa degen közqarasqa jaqsı äserin tigizbeytini anıq. Ayta ketelik, bwl jerde Qıtaydıñ işki zañdarı, qazaq-qıtay kelisimderi ğana emes, halıqaralıq talaptar da, sonıñ işinde BWW-nıñ adam qwqıqtaır jönindegi konvenciyaları da bwzılıp otır. Eger de mäsele resmi Beyjiñ deñgeyinde şeşilmeytin bolsa, halıqaralıq wyımdarğa, sonıñ işinde Halıqaralıq sotqa şağımdanuğa mümkindik mol.

-Äñgimemizdiñ basında Şıñjañdağı qazaqtardıñ mädeni assimilyaciyağa wşırap jatqanı jöninde ayttıq. Mısalı, qıtay biligi ädep-ğwrıp, salt-dästürin berik wstanğan qazaqtıñ jastarın işki Qıtayğa küştep köşirude. Osı jerde öziniñ bayırğı mekeninde ömir süretin irredenta (etnos emes) qazaqtarğa qanday da bir ruhani kömek körsete alamız ba?

-Ärine. Täuelsiz memleket retinde är qazaqqa kömek beru – parızımız. Meniñşe, biz qolımızda bar mümkindikterdi paydalana almay otırmız. Qanday kömek bere alamız? Sol jaqtağı aralas mektepterdi qazaqşa oqulıqtarmen, oqu bağdarlamasımen qamtamasız etuge boladı. Baspasöz arqılı mädeni, ruhani baylanıstardı nığayta alamız. Şıñjañ qazaqtarınıñ balaları Qazaqstandağı joğarı oqu orındarına tüsu üşin olarğa beriletin oqu granttarın köbeyteyik. Qazaq köşine qarqın bereyik. Qazaqstanğa köşemin degen, tölqwjatın alamın degen qazaqtarğa qolaylı jağday tuğızuğa boladı. Odan keyin Qazaqstanğa Qıtaydan, Moñğoliyadan qonıs audarğan qandastarımızdı materialdıq qoldau mäselesi twr. Jwmısqa twratın kezde orıs tilin bilmeui köp kedergi keltiredi. Mäselen, sol qandastardı qwjattandıruda Reseydiñ täjiribesinen üyreneyik. Ukrainadağı orıs tildiler Reseyge köşkende 3-aq künniñ işinde tölqwjatın qolına wstattı. Bwl – şeşuge bolatın, bizdiñ qolımızdan keletin şarua.

-Rasul mırza, aşıq oy-pikiriñizben bölisip, saliqalı swhbat bergeniñiz üşin alğıs aytamın.

Swhbattasqan Tölen Tileubay

Astana

Abai.kz

8 pikir