Senbi, 19 Qazan 2019
942 0 pikir 6 Tamız, 2017 sağat 19:45

İlespe audarma – bekzat önerdiñ biri

Qazaq tiliniñ qoldanılu ayasın keñey­tu mäselesimen şwğıldanıp jürgen jäne onı tek qazaqi ortanıñ, toy-tomalaqtıñ tili ğana emes, memlekettik mäni bar mäseleler qaralatın iri jiındardıñ, ğılımi konferenciyalardıñ, köp taraptı kezdesulerdiñ jwmıs tili bolu deñgeyine jetkizudi közdeytin adamdarğa ilespe audarma degenniñ ne ekenin tüsindirip jatudıñ özi artıq. Jiındardı ilespe audarmamen qamtamasız ete otı­rıp, qazaq tilinde ötkizu qajettigi turalı Memleket basşısı ötken ğasırdıñ 90-şı jıldarı-aq aytqanı köziqaraqtı oqırmannıñ esinde bolar degen oydamız. Odan keyin de bwl mäselege twlğalı azamattar tarapınan az nazar audarılğan joq.

«Til mäselesi Ükimette, ministrlik­ter men vedomstvolarda ara-twra äñgime boludan äri aspay twr…», «Qarjı jäne bank jüyesi qazaq tilinde söylemeyinşe, memlekettik tildiñ qoldanılu ayası keñeymeydi», «Ükimet üşin ekonomikalıq damu bağdarlaması, ömir süru, tirşilik etu mäseleleri qanşalıqtı mañızdı bolsa, memlekettik tildiñ qoldanılu ayasın keñeytu mäselesi de sol deñgeyde boluı tiis» dep deputattar Qazaqstan Respublikası Prem'er-ministrine deputattıq saual joldasa, bwl oylardı odan äri tereñdete tüsetin pikirler de barşılıq: «İs-şaralardı jaylap jüzege asıra otırıp, qazaq tiliniñ qoğamdağı qajettiligin arttıra beru kerek. Ol üşin halıqaralıq deñgeydegi kezdesuler, konferenciyalar, basqosular tili qazaq tili boluına ıqpal etu kerek, qajet bolsa talap etu qajet» (filologiya ğılımdarınıñ doktorı J.Äbuov, «Polimädeniet jäne polilingvizm – Qazaqstandağı etnosaralıq kelisimniñ jäne sayasi twraqtılıqtıñ faktorları» döñgelek üstelinde jasağan bayandamasınan).
Bwl pikirler memlekettik tildiñ qoldanılu ayasın keñeytuge, jiındar tili qazaq tili boluına qol jetkizuge ziyalı qauım ökilderiniñ ıntasın ayğaqtaydı. Atqaruşı bilik tarapınan da bwl mäselege qoldau körsetilip, türli deñgeydegi jiındar ötkizilude. Biraq «halıqaralıq deñgeydegi kezdesuler, konferenciyalar, basqosular tili qazaq tili boluınıñ» tiimdi tetigi – ilespe audarma ekendigine tiisti därejede män berilmey, yağni söz ben is äli qabıspay keledi. Mısalı, Tilderdi damıtu men qoldanudıñ 2011-2020 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlamasınıñ halıq talqısına wsınılğan bastapqı redakciyasında ilespe audarmaşılardı dayındau turalı tarmaqşa bolatın. Ökinişke qaray, memlekettik tildiñ qoldanılu ayasın keñeytuge üles qosu twrğısınan alğanda asa ıqpaldı osı täsil – ilespe audarma, ilespe audarmaşılardı dayındau turalı tarmaqşa bağdarlamalıq qwjattı talqılau satılarında tüsip qalıptı.
Bwğan bağdarlamanı iske asıruğa qajetti şığındardı azaytu üşin bardı deyin desek, ilespe audarmaşılardı dayındauğa sonşalıqtı köp şığın şıqpaytını anıq. Sebebi ilespe audarmaşı – audarmaşı siyaqtı birneşe jıl oqıtılatın, sonday-aq jüzdegen adamdı jappay dayındaytın mamandıq emes. Ädette ilespe audarmaşılar bastapqı mamandığı, audarma jasau dağdısı bar adamdardıñ işinen iriktelip alınıp, qısqa merzimdi kurstarda dayındaladı. Sonday-aq Almatı siyaqtı iri megapolis­te jäne türli jiındar köp ötkiziletin Astanada ärqaysısında onşaqtı, oblıs ortalıqtarında 2-3 ilespe audarmaşıdan bolsa jetkilikti. Sondıqtan bwl tarmaqşanıñ qısqartıluına jalpı jwrtşılıqtıñ, sonıñ işinde bağdar­la­manı kelisu räsimderine qatısqan adam­dardıñ bwl saladan mağlwmatı az ekendigi äser etken boluı kerek degen oy keledi.

Elimizde ilespe audarmanıñ payda boluı men damuın wzaq jılğı zerdeleuimiz mına jaylarğa köz jetkizgendey: mwnday audarmanı öziniñ wyımdastıratın is-şarasına tereñ män berip, onıñ qoğam ömirindegi belgili bir problemalardı şeşudegi mañızın tüsinetin; sonımen birge jiınğa qatısuşılarğa qwrmetpen qarap, olardıñ uaqıtın tiimdi paydalanudı; jiında köterilgen mäselelerdiñ köpşilikke tüsinikti boluın; ol mäseleler boyınşa barınşa mol, jan-jaqtı aqparat jinaqtaluın; aytılğan mäseleler boyınşa keleşekte qabıldanar şeşimniñ ortaq twjırımdaması tüziluin közdeytin wyımdar, mekemeler jüzege asıradı. Sonday-aq osı jıldarı bayqağan tağı bir jaydı aytpay ketuge bolmas: ädette, jiındarın ilespe audarmamen qamtamasız ete otırıp, qazaq tilinde ötkizu sol is-şaranı wyımdastıruşınıñ (bwl jerde: wyım, mekeme basşısınıñ) patriottıq bolmısına, olardıñ jeke basınıñ qazaq tilin bilu-bilmeuine tikeley baylanıstı bolatın jay jii kezdesedi.

Elimizde ötkiziletin jiındarğa kelgen şeteldik qonaqtar söylenetin sözderiniñ mindetti türde qazaq tiline audarıluına män beredi. Sebebi bwl – bükil düniejüzinde qabıldanğan ädep norması. Örkenietti elderdiñ ökilderi üşin onı orındau – zañdılıq. Bärin büldiretin – öz otandastarımız. Bwğan da birneşe jıl boyğı ilespe audarmaşılıq täjiribemizde köbine «jinalğandardıñ barlığı da orıs tilin tüsinedi ğoy» dep qaraytın qazaqstandıq taraptıñ ıñğayına qarap audarmanıñ şet tilinen orıs tiline ğana jasaluına den qoyılatınına köz jetkizdik.

Aytalıq, älemge äygili «Worley Parsons» kompaniyasınıñ Astanada keñsesi aşı­luına baylanıstı ötkizilgen twsauke­serde Wlıbritaniyanıñ Qazaqstan Respub­likasındağı Tötenşe jäne ökiletti elşisi Pol Brammell mırzağa söz berildi. Ol kisiniñ azdap orısşa söyleytinin biletindikten, audarmaşıları şet jaqta, bizben birge twrğan. Mikrofonğa tayağan Elşi bizder jaqtı közimen şolıp, qolın bwlğadı. Özine qaray bettegen ağılşınşa-orısşa audarmaşını toqtatıp, mağan jaqındadı da, «pliz, kazakşa» dedi. Joğarı lauazımdı twlğanıñ öz söziniñ qazaqşağa audarıluına män berip twrğanına kuä bolğan basqa şeteldikter de osı joldı wstandı. Al öz qandastarımızğa bwl jay oy sala qoyğan joq.
Tağı bir mısal keltireyik. Älemdik jäne dästürli dinder liderleriniñ s'ezi Hatşılığınıñ Almatıda ötken ekinşi otı­rısında Qıtay delegaciyası qazaqşadan qıtayşağa jäne kerisinşe audaratın qazaq qızın erte keldi. Jiınnıñ basqa delegattarı tüsinui üşin eki kün boyı ötken jinalısta qıtaylıq delegattardıñ söylengen sözderin sol qız qazaq tiline audarıp, odan äri ağılşın, arab tilderine audaratın audarmaşılar üşin biz qazaq tilinen orıs tiline ilespe audarma jasadıq. Uaqıt öte swñğıla körşilerimiz mwndağı «orıs tilin bäri tüsinedi» degen wstanımdı wğa qoyğan boluı kerek, keyingi jiındarğa qazaq tiline audarma jasaytın maman äkelmeytin boldı.
Halıqaralıq deñgeydegi jiındarğa qatısıp jürgen, jay qatısıp qana qoymay, sonday jerlerde söz söylep jürgender – ilespe audarma tildiñ qoldanılu ayasın keñeytudiñ quattı qwralı ekendigin jaqsı biletinin jäne sol mümkindikti barınşa paydalanuğa tırısatının atap ötu parız. Mısalı, Älemdik jäne dästürli dinder liderleriniñ s'ezi Hatşılığınıñ basşısı Q.Toqaev s'ezd delegattarımen 5 tilde emin-erkin pikir almasıp otırsa da, s'ezdi jäne Hatşılıqtıñ otırıs­tarın tek qazaq tilinde jürgizip keldi. NATO-nıñ «Rouz-Rott» Parlamenttik assambleyasınıñ Astanada ötken 71-şi seminarınıñ moderatorı bolğan senator Q.Swltanov ta seminarğa qatısuşılarğa ilespe audarma jasalıp jatqanın habarlay otırıp, seminardı bastan-ayaq qazaq tilinde jürgizdi. Soñğı jıldarı ara-twra bolsa da mwnday mısaldar kezdesip qalatını quantadı.

Kamal ÄLPEYİSOVA

Abai.kz

0 pikir