Senbi, 23 Mausım 2018
Mäñgilik el 2082 10 pikir 11 Jeltoqsan, 2017 sağat 15:21

Twñğış qazaq tilinde qabıldanğan zañğa 20 jıl

Qazaq parlamentarizmi tarihında twñğış ret qazaqşa dayındalğan qwjat retinde belgili jalğız ğana zañ bar. Ol – 1997 jıldıñ  13 jeltoqsanında qabıldanğan  wltjandı azamat, deputat Äkim Isqaqtıñ «Halıqtıñ köşi-qonı turalı» zañ jobası.  Älemniñ är tükpirinde tarıday şaşırap jürgen talay qazaqtıñ ata qonısına oraluına ülken mümkindik aşıp bergen ayrıqşa qwjatqa biıl 20 jıl.

Atalmış zañnıñ qabıldanuınıñ qısqaşa tarihı mınaday edi:

1997 jılı elimizdegi köşi-qon sayasatın damıtu üşin 23 qañtar küni Ükimet dayındağan «Köşi-qon turalı» zañnıñ jobası Parlamentke kelip tüsedi. Sol kezdegi Mäjilis deputatı Äkim Isqaq sol zañ jobasına jetekşi bolıp tağayındaladı. Jobamen jete tanısqan halıq qalaulısı onda köptegen şikilikterdiñ barlığın  bayqaydı. Mısalı, onda Qazaqstanğa köşip kelgen adamdarğa memlekettik byudjetten qarjı bölu mäselesi qarastırılmağan. Kerisinşe Qazaqstannan sırtqa qonıs audaratındarğa, yağni öz atajwrtına köşetinderge arnayı respublikalıq byudjetten qarjılıq kömek körsetu turalı bap engizilgen. Jobada bwdan da basqa şikilikter köp boldı. Al  Ükimet äzirlegen zañ jobasınıñ bir-eki babın özgertuge boladı, biraq twtastay auıstıru mümkin emes edi. Sondıqtan deputat Äkim Isqaq oylana kele jwmısşı tobınıñ jetekşiliginen bas tartıp, bwl qwjatqa deputattıq ökilettiligin paydalanıp, qazaq tilinde balama zañ jobasın wsınadı. Janına atamekenge oralğan qandastardı jinap, olardıñ qatarındağı  Qayrat Bodauhanwı men Almas Ahmetbekti jwmısşı tobınıñ müşesi etedi.

1996 jıldıñ qazan ayında Eñbek ministrligi men Äleumettik qamsızdandıru ministrlikteri qosılıp, jañadan Eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau ministrligi qwrılğan-dı. Onıñ basşısına bwrınğı Qarjı ministriniñ orınbasarı N.Korjova hanım tağayındaladı. Kelgen bette jañadan dayındalıp jatqan Köşi-qonı» turalı zañınıñ jobasımen tanısqan ol qwjattağı «Köşi-qon qorın qwru» turalı baptı sızıp tastap, onımen qosa jwmısı endi rettelip kele jatqan Köşi-qon departamentin joyıp, qatardağı basqarmalardıñ birine aynaldıradı. Tiisti qarjılar bölinbey, wlttıq köşi-qon sayasatı qattı toqırauğa wşıraydı.

Qazaq tilindegi zañ jobasında  Elbası sayasatın qoldaytın, köşi-qon mäselesin qwqıqtıq retteytin, onıñ keri ıqpalın şekteytin, adam qwqığınıñ  jalpığa ortaq müddelerine kepildik jasaytın baptar qarastırıldı. Äytse de balama zañ jobasına  kedergiler az bolmadı.  «Orıs tilindegi audarması bolmasa tüsinbeymiz, qazaq tilindegi jobanı talqılau mümkin emes» degen sıñarjaq pikirler de kezdesti. Ol kezde zañ jobasın qazaq tilinen orıs tiline sauattı audaratın maman tapşı edi. Deputat bwl mäseleni de şeşedi. Zañ jobasın birneşe ğılımi-zertteu instituttarı tiisti saraptamadan ötkizip, oñ bağasın berip, qorıtındı jasaydı. Sodan talqılau bastalıp, Mäjilis balama zañ jobasın qarau jöninde şeşim şığaradı.

Qwjat 1997 jıldıñ 2 säuir küni Prezidenttiñ janındağı memlekettik sayasat jönindegi Wlttıq keñeste qaraldı. Keñeske  Memlekettik hatşı Äbiş Kekilbay jetekşilik etti. Ministr N. Korjova  da, deputtat ta öz däleldemelerin alğa tarttı. Öte qızu talqılau ötti. Keñes müşeleriniñ barlığı derlik, mäselen, Ä.Kekilbay, S.Zimanov, M.Qozıbaev, J.Ädildin, E.Sağadiev, G. Bel'ger, A.Garkavec, N.Mamırov, N.Orazalin sındı twlğalar  balama jobanıñ basımdığına män berdi. Äsirese, joğarıdağı Keñes müşesi  zañger-akademik Salıq  Zimanov 7 säuir küni Mäjilis törağasına öz atınan resmi hat joldap, onda balama jobanıñ artıqşılığına toqtalıp: «Ükimet wsınğan zañ şiki äri qwqıqtıq  märtebesi öte tömen,  zaman talabına say emes» dep atap körsetti. Osı kezde Ä.Isqaq  qazaq tilindegi balama jobanı  «Egemen Qazaqstan» jäne «Qazaq eli» gazetteri arqılı bükilhalıqtıq talqılauğa da wsınıp, elden qoldau taptı. Bwl  bükil ziyalı qauımnıñ bacın qosıp, biriktirgen zañ jobası boldı. Deputattar, jazuşılar, ğalımdar, şetten kelgen qandastar tügelge juıq atsalıstı. Parlamentke, deputattıñ atına on mıñday hat tüsti.

1997 jılı 14 mamırda eki zañ jobası talqılauğa tüskende, deputat

Ä. Isqaq qazaq tilindegi öz balamasın layıqtı qorğap şıqtı.  Şetelde jürgen bes millionday qandastar turalı qağazğa qaramay tebirene söylegende, tıñdap otırğan  biraz deputat közderine jas ta alğan eken.   Osılayşa twñğış qazaq tilinde dayındalğan balama zañ jobası qabıldandı. Parlament qabırğasında 11 ay qaralıp, 42 otırısta qayratkerlikpen qorğalğan qwjatqa el astanası Aqmolağa köşkende yağni 1997 jıldıñ 13 jeltoqsanında Elbası  qol qoydı. Bwl Memleket basşısınıñ elorda törindegi  alğaşqı qol qoyğan zañı bolatın. Osı zañnıñ negizinde elimizde Köşi-qon jäne demografiya jönindegi agenttik, oblıstarda köşi-qon basqarmaları qwrıldı. Alıs jäne jaqın şetelderden elimizge 1 millionnan asa qandastarımız oraldı. Sonımen qatar «Halıqtıñ köşi-qonı turalı» zañ Täuelsiz Qazaqstan tarihındağı bükilhalıqtıq talqılauğa wsınılğan jäne eñ wzaq talqılanğan zañ jobası retinde de belgili. Sondıqtan 13 jeltoqsan – täuelsizdigimizdiñ de, Astana qalasınıñ da tarihına altın ärippen jazılğan künniñ biri.

Abay Seyfullawlı

Abai.kz

10 pikir