Senbi, 21 Qırküyek 2019
Jañalıqtar 3978 35 pikir 27 Jeltoqsan, 2017 sağat 14:25

«Nayman handığı...», «Tarihqa közqaras», «Tañdamalı maqalalar»

Qazaq tarihınıñ oylau jüyesine özgeris äkelgen ğalımdardıñ kitabınıñ twsauı kesildi

Keşe Almatıdağı Wlttıq kitaphanada «Jebeu» Respublikalıq qoğamdıq birlestigi şığarğan körnekti ğalım, tarihşı Nığımet Mıñjanidıñ «Tañdamalı maqalalar», äygili tarihşı, qoğam jäne memleket qayratkeri Zardıqan Qinayatwlınıñ «Tarihqa közqaras», «Nayman handığı: tarihı jäne mädenieti Hİİ-HİH ğğ.» attı kitaptarınıñ tanıstırılımı boldı.

Jiın barısında Qazaqstannıñ halıq jazuşısı Qabdeş Jwmadilov,  tarih ğılımdarınıñ doktorı, QR WĞA akademigi Talas Omarbekov, alaştanuşı, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Twrsın Jwrtbay, tarih ğılımdarınıñ doktorları Amanjol Qalış, Twrğanjan Äbeuwlı, Ahmet Toqtabay, tarih ğılımdarınıñ kanditatı  Älimğazı Däulethan men Nwrlan Atığaev,  jazuşı Twrsınäli Irıskeldiev, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Ğarifolla Änes qatarlı ziyalı qauım ökilderi söz söylep, kitaptar men avtorlar turalı pikirlerin ortağa saldı. Kitaptıñ twsau keserine kitap süyer qalıñ oqırmanmen birge Zardıqan Qinayatwlınıñ jwbayı men wlı Jarmwhamet Qinayatwlı jäne Nığımet Mıñjanwlınıñ wlı men kelini qatıstı.

Atalğan kitaptardı dayındap, baspağa wsınğan şığıstanuşı, tarih ğılımdarınıñ doktorı Näbijan Mwqamethanwlı: «Bügin twsauı kesiletin üş kitaptıñ biriniñ avtorı tarihşı, ğalım  Nığımet Mıñjani Qıtayda tuıp ösken. Nıqañmen 1993 jılğa deyin birge jwmıs jasadıq. Ol kisi meniñ wstazım. «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı», «Qazaq mifologiyası» degen eñbekteri Qazaqstanda basılğan. Bwl kisiniñ köptegen ğılımi maqalaları bar edi. Solardıñ işinen tañdap «Tañdamalı maqalalar» dep jinağın şığarıp otırmız. Qalğan eki kitaptıñ avtorı tarihşı, ğalım Zardıqan Qinayatwlı. Ol kisiniñ eñbekteri öte köp, 12 tomdıq eñbek jazğan bolatın. Sonıñ işinde şıqpay qalğan «Nayman handığı: tarihı jäne mädenieti» degen  klassikalıq eñbegi bar edi. Bwl eñbektiñ erekşeligi memlekettik tarihtı tolıqtıradı. Demek tarihtağı aqtañdaqtardı toltıratın eñbek. Kitap öte köp derekterge negizdelgen. Qazirge deyin ğılımi aynalımğa qosılmağan Hİİ-HİH ğasır aralığındağı Nayman handığı negizindegi eñbek. Kitapta  Nayman handığı zamanındağı eldiñ tarihı, mädenieti, dini tegis qamtılğan.  Zardıhan ağa bir sözinde: «Qıtay derekterine, arab-parsı derekterine, moñğol-manjwr derekterine, orıs pen Evorpa ğalımdarınıñ derekterine süyene otırıp, osı eñbekke 40 jıldan astam uaqıtımdı sarp ettim», - dep edi. Ökinişke oray bwl kitaptıñ jarıq köruine Zardıqan ağamız ülgirmey ketti.  Biraq, ösiet etip ketip edi. «Kitaptıñ basılıp, jarıq köruine, Näbijan, sen jauaptı bolsañ, eñ qwrığanda meniñ jıldığıma şığararsıñ» degen edi marqwm. Bwl kitaptı  meniñ inim Sabırjan Mwhamethanwlı öz qarjısımen şığarıp otır. Zardıqan Qinayatwlı köptegen ğılımi maqalalar jazğan bolatın. Ğılımi eñbekteriniñ özi «Tarihqa közqaras» degen eki tomdıq bolatın, sonıñ bir tomın şığardıq. Bwl kitap pen Nığımet Mıñjanidıñ «Tañdamalı maqalaların»  qarjılandırıp şığarğan  «Jebeu» Respublikalıq qoğamdıq birlestigi. Onıñ basşısı Omaräli Ädilbekwlı degen jigit, özi käsipker, qalamger,  ädebiet sınşısı, ğalım azamat. Qıtaydıñ ğılım akademiyasında istegen. Ğılımnıñ ne ekenin jaqsı biletin, tüsinetin jigit. Osı azamattar  Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani jañğıru» attı bağadarlamalıq maqalasına ün qosıp,  halıqqa ruhani när beretin kitaptar şığarsaq degen soñ osı kitaptardıñ ğılımi redakciyasın jasağan jäyim bar edi. Atalğan  kitaptardıñ sapalı basılıp şığuına belgili jazuşı, Alaş sıylığınıñ iegeri, «Merey» baspasınıñ direktorı Ğalım Qalibek şın nietimen kömektesti», - dep kitaptardıñ mazmwnı men avtorların tanıstırıp, kitaptı şığarudağı maqsat elimizdiñ tarihı men mädenietiniñ jaña bir ruhani kezeñge köteriluine septigin tigizu ekendigin aytıp ötti.

Jazuşı Qabdeş Jwmadilov eki tarihşı da tıñ derekterimen qazaq tarihın tolıqtıratıp, kemeldendire tüsuge öz eñbekterin siñirgenine toqtalsa, tarih ğılımdarınıñ doktorı, QR WĞA akademigi Talas Omarbekov:  «Nığımet Mıñjannıñ «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı» degen kitabına tañ qaldım. Kitap 1994 jılı «Jalın» baspasınan şıqqan. Mende eki nwsqası twr. Qaray-qaray qazir meniñ qolımdağı kitap tozıp, mwqabası jwqarıp ketken. Bwl kitap bizge qazaqtıñ tarihın qalay jazu kerektigin körsetip otır. Qazaqtıñ tarihın orısqa eliktep emes, arab-parsığa eliktep emes, irgemizdegi qıtaydıñ jılnamalarına süyenip jazu kerek. Sosın dästürge süyenip jazu kerek. Şejire, qazaqtıñ etnikalıq twrmısı, dästür-saltın, fol'klor, auız ädebietin  basşılıqqa alıp jazu kerek», - dese, tarihşı Näbijan Mwhamethanwlı: «Zardıqan Qinayatwlınıñ bwl eñbeginiñ işinde köptegen teoriyalıq-metodolgiyalıq mäseleler bar. Avtor köşpendiler memleketi turalı evropalıq ğalımdardıñ pikiri men közqarasına toytarıs jasaydı. Al, bizdiñ qazirgi tarih ğılımında evropa ğalımdarınıñ közqarasına toytarıs jasaytın eñbekter köp emes, solardıñ biri jäne biregeyi Zardıqan Qinayatwlınıñ eñbegi. Sonımen birge, köşpendiler tarihın qalay zertteu kerek? Qazaq tarihın qalay zertteu kerek? Qanday metodologiyalıq mäseleler bar?» degendi jüyelep ketkenine ekpin sala söyledi. Jazuşı, filologiya ğılımdarınıñ doktorı Twrsın Jwrtbay atalğan eki tarihşı qazaq tarihınıñ oylau jüyesine özgeris engizgenin äñgimelep, «osı kisilerdiñ eñbekteri qazaq tarihında, qazaq tarihınıñ enciklopediyalıq eñbekteri retinde qaluğa aldağı uaqıtta da üles qosu kerek» dedi.

Kitaptardı şığarğan jäne twsau keserin wyımdastırğan «Jebeu» Respublikalıq qoğamdıq birlestiginiñ törağası Omaräli Ädilbekwlı  birlestikti Täuelsizdik ala salğanda elge oralğan 25 pen 30 jastıñ arasındağı jigitterdiñ qwrağanın, 2009 jıldan bastap ol zañdı tirkelip, qandastar mäselesinde zañdıq, qwqıqtıq jaqtan kömek körsetip kele jatqandarın ayta kele: «Nığımet Mıñjanidıñ «Tañdamlı maqalaları» men Zardıhan Qinayatwlınıñ «Tarihqa közqaras» kitabı mıñ danadan şığıp, qalıñ oqırmağanğa jol tartıp otır. Elbasınıñ Ruhani jañğıru bağdarlaması ayasında osı kitaptardı dayındap, redakcialağan Näbijan ağamızğa raqmet. Bizdiñ osı kitaptardı tañdauımızdıñ sebebi: Nığımet Mıñjani men Zardıqan Qinayatwlı bükil ömirin halıqqa arnağan ğalımdar. Osı kisilerdiñ ömiri de şığarmaşılığı da jastarğa önege boladı», - dep kitaptardıñ şığuına jäne tanıstırlımınıñ ötuine atsalısqan barşa azamattarğa alğısın bildirdi.

«Nayman handığı: tarihı jäne mädenieti Hİİ-HİH ğğ.» attı kitaptıñ şığuına qarjılıq demeuşi bolğan käsipker Sabırjan Mwhamethanwlı:  «Hİ-Hİİİ ğasırlarda Altay, Hanğay aralığında saltanat qwrğan Nayman handığınıñ tarihı men mädenietiniñ qwndı mwraların zertteuge arnalğan alğaşqı monografiya. Zertteu jelisi qazaqtıñ nayman taypasınıñ HİH ğasırğa deyingi tarihi oqiğasın qamtidı. Monografiyada Nayman handığınıñ sayasi qwrılımı, etnodemografiyası, nanım-senimi, mädenieti, şaruaşılığı men twrmıs saltı jan-jaqtı taldanğan. Avtor wzaq äri tabandı zertteuler arqılı qazaq memlekettiligine nayman handığınıñ qosqan ülesin naqtı däyekter arqılı körsetip beredi. Nayman handığı tek qazaq  memleketinede ğana emes, Hİİ ğasırlarda moñğol üstirtin mekkendegen taypalardın işinen en alğaş bolıp jazu qoldanıp, memleket basqarudıñ   jüyesi men josığın jasap, moñğwldardıñ özderine jazumen basqarudı üyretip ketken. Sondıqtan bwl kitap ru şejiresi emes, öte joğarı deñgeyde jazılğan ğılımi kitap. Mine, osınday joğarı deñgeydegi ğılımi kitap bolumen qatar, osınday ülken monografiyanı jazu ekiniñ biriniñ qolınan kelmeydi. Avtor ağamız özi mağan "40 jıldık izdenisim jatır, aqtarmağan arhivterim qalmadı, bäri tolıq qamtıldı.  Osı kitaptan soñ Nayman handığı turalı jazatın köp eştenge kalmaydı" degen-twğın. Mine,  osınday qwndı kitaptı nege şığarmasqa? Kitaptı şığaruımdağı ekinşi tağı bir sebep: tarih zertteuşiler men ğalımdarğa  kitaptağı qwndı materialdardı paydaluına septigi tisin deumen birge, endi ğana ğılım jolına tüsip, ğalım bolam dep añsap jürgen jastarğa Zardıqan Qinayat ağasınan zertteu metodikasın, joldarın üyrensin degen oymen şığarıp otırmın. Zardıqan ağa ğılımi zeretteu jolında öte japakeş, qatal, principşıl, barlığın naqtı faktı men körsetedi, eş uaqıtta sezimge berilmey turaşıl pricippen jazadı. mine ağanın osınday qasietteri keyingi jastarğa ülgi bolsa eken deymin. Bwl kitap Elbası N.A.Nazarbaevtın «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» bağdarlamasın qoldau maqsatında jarıqqa şıqtı. «Merey» baspasınan 3000 dana şığardıq. Aldağı uaqıtta kitaptardı satıp, tüsken qarjığa orısşasın şığarıp, qalğan aqşanı qalamaqı retinde Zardıqan ağanıñ otbasına tabıs etsem deymin» dep    atalğan eñbekterge qızığuşıldıq tanıtıp, satıp alam deuşiler bolsa, jebeu.kz saytına hababarlasıp aluğa bolatının ayttı.

Twsau keserge kelgen 150-den astam qonaq, är kitaptan bir-birden oljalap, kitap pen tarihşılarımız turalı oy bölisip, keleli keñes qwrıp qayttı. «Jebeu» Respublikalıq qoğamdıq birlestigi mwnday igi şaranıñ bwdan keyin de toqtap qalmaytının, qazaq ruhaniyatına äli talay kerekti dünielerdi qosıp otıratındarın eske salıp ötti. Däyim, osılay tarihımızdı tügendep, öz tarihımızğa öz közimizben qarap jüreyik.

Twrdıbek Qwrmethan

Abai.kz

35 pikir