Senbi, 24 Tamız 2019
Qayratker 3403 8 pikir 29 Jeltoqsan, 2017 sağat 11:40

Wlt qayratkeri - Nwrtas Oñdasınov turalı ğılımi eñbek jarıq kördi

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

2017 jıldıñ 20 jeltoqsan küni Astana qalasındağı QR Wlttıq akademiyalıq kitaphanasında memleket jäne qoğam qayratkeri Nwrtas Dändibaywlı turalı «NWRTAS OÑDASINOV» attı monografiyalıq eñbektiñ twsaukeseri ötti.  Onıñ avtorı QR BĞM ĞK Memleket tarihı institutınıñ jetekşi ğılımi qızmetkeri, tarih ğılımdarınıñ kandidatı Qanat Eñsenov 10 şaqtı mwrağat qorlarımen jwmıs jasap, 400 bettik ğılımi eñbekti jarıqqa şığarğandığına öte quanıştımız. Bwl twlğanıñ ğwmırbayanına arnalğan ğılımi-zertteu eñbegi Memleket tarihı institutınıñ «Wlı Dala twlğarı» seriyasımen jarıq körip kele jatqan kitaptardıñ jalğası.

Qazaq halqınıñ birtuar darındı twlğası Nwrtas Dändibaywlı 1904 jılı 26 qazanda Türkistan jerinde düniege kelgen. Balalıq şağında auıl moldası Kerimqwldan arabşa töte jazudan däris alıp, «Batırlar jırı», «Qissa» jäne «Dastandardı» oqıp wlttıq ruhta tärbielene bastağan. Jastıq şağı 1917 jılğı qos töñkeris, 1918-1920 jıldardağı azamat soğısınıñ alasapran uaqıtına tap kelgen. Jastay äkesi men şesesinen ayırılıp, 1920 jılı Taşkenttegi №14 mektep-internatında 1922 jılğa deyin tärbieleuge qamqorlıqqa alınğan. Onda Alaş ziyalısı Säduaqas Ospanov basşılıq jasağan. Orıs tilinen Ğani Mwratbaev, arab tilinen Ämin Jüsipov (Mäşhür Jüsiptiñ wlı) däris bergen. Alaş qayratkeri Säduaqas Ospanov jastardıñ mıqtı jäne ruhtı bolıp ösui üşin Nwrtas Oñdasınov, Beysembay Kenjebaev jäne Öteubay Twrmanjanov siyaqtı talanttı jastardı tärbielegen.

Nwrtas Dändibaywlı  1922-1927 jıldarı Taşkent Orman şaruaşılığı tehnikumında oqığan. Onda Mwhtar Äuezov qazaq ädebietinen däris berip, «El bolam deseñ, besiñiñdi tüze» jäne «Bilimdi el, biik el» degen sözderdi ılğida aytıp, olardıñ ruhani zerdesine nwr qılıp qwyğan ğoy. Ülken wstaz osılayşa qazaq jastarınıñ ömir jolına bağıt körsetken.

Qayratker twlğa jas kezinen köşbasşılıq qabiletterin bayqatqan. Oğan dälel Ğani Mwratbaevtıñ qasında jürip, wyımdastıru şaralarına qatısqandığı. Eñbek jolın 1927-1928 jıldarı Qızılorda Su şaruaşılığında statist bolıp bastağan. 1928 jılı Talas-Assı su közderin izdestiru mekemesiniñ, 1928-1930 jıldarı Şımkent Su şaruaşılığında tehnik maman retinde qızmet atqarğan.

1930-1934 jıldarı Taşkent qalasındağı Irrigaciyalıq institutınıñ studenti bolğan. 1934-1938 jıldarı Qazaq Orman şaruaşılığı basqarmasında basşılıq qızmette boldı.

1938 jılı aqpan-mausım aylarınıñ aralığında Şığıs Qazaqstan oblıstıq atqaru komitetiniñ törağası qızmetin atqarıp, osı atalğan jıldıñ ortasında Sovnarkom (Ükimet) törağası bolıp tağayındalğan. 1938-1951 jıldar aralığında Qazaqstan Ükimetin basqarıp, eldiñ damuına erekşe üles qosqan twlğa. Mäselen, 1944 jılı Konservatoriya, JenPI, Peduçilişeni aşu turalı Ükimet qaulısın şığarğan. 1942-1944 jıldarı «Samarqan» degen belgisiz ataumen salınağan metallurgter qalaşığına «Temirtau» dep at qoyğanda N.D. Oñdasınov edi. Soğıs jıldarında maydan tılındağı jwmıstardı wyımdastırudıñ basşılığında jürdi. Qazaqstanğa deportaciyalanğan jäne evakuaciyalanğan halqtı qabıldap, olardı ornalastıruda qanşama qamqorlıq jasadı. Osı soğıs jıldarında «Qazaqfil'mniñ» negizin qalauğa tikeley ıqpal etken. Eldegi mädeniet pen önerdiñ damuın özi qadağalağan. Mısalı, 1943 jılı maydan dalasınan N.D. Oñdasınovqa Bauırjan Momışwlı hat joldap, eldiñ ruhın köteru üşin aqındar aytısın ötkizip, wlttıq oyındar men dästürdi jañğırtu kerek deydi. Osını nazarında wstağan Nwrtas Dändibaywlı osı atalğan jıldıñ 11 jeltoqsanda respublikalıq aqındar aytısın ötkizip, halıqtıñ ruhın kötergen. Oğan sol kezde Jambıl Jabaev, Kenen Äzirbaev jäne Nartay Bekejanov siyaqtı aqındar qatısıp, jüldeler alğan.

Al, 1943 jılı Qostanay oblısı, Wzınköl audanına issaparğa barğan Ükimet törağası N.D. Oñdasınov 16 jasar Hakimjan Naurızbaevtıñ talantın bayqap, onı Almatığa oquğa şaqırtıp, müsinşi Ol'ga Kudryavcevağa tapsırıp, Ukraina men Reseyge oquğa jibertken. Keyin Hakimjan Naurızbaev qazaq halqınıñ ataqtı müsinşisi boldı. Ol öziniñ esteliginde: «Qayratker N.D. Oñdasınov bolmasa, müsinşi H. Naurızbaev bolmas edi» dep jazğan eken.

1945 jılı Abay Qwnanbaywlınıñ 100 jıldıq mereytoyın ötkizuge Ükimet qaulısın şığarıp, onıñ basınan ayağına deyin özi qadağalap, Abay eline barğan.

1945-1946 jıldarı Qazaq KSR Ğılım akademiyasınıñ irgesin qalasuğa qatısıp, Q.I. Sätbaevtı qoldap, KSRO Ğılım akademiyasınıñ Prezidenti V.L. Komarovqa tanıstırıp, ğılımdı wyımdastruğa basşılıq qızmetke äkelgen. Ğılım akademiyasınıñ tağanın qalarda «Qazaqstan ğılımı kümistey sıñğırlağan taza bolsın» dep ırımdap, bir uıs teñge şaşqan. 1947-1950 jıldarı oñtüstik pen soltüstikti qosatın Moyıntı-Şu temir jolın saluğa bastama köterip, wsınıs jasauda L. Beriyağa öz sözin ötkizip, Keñes Odağın ortalığınan qarajat mäselesin şeşken. Söytip, bwrınğı 7-8 täuliktik joldıñ qısqartıp, 1 täulikte Aqmoladan Almatığa jetetin jağday jasağan.

Qayratker twlğa 1951-1953 jıldarı Mäskeu qalasındağı Joğarı Partiya mektebine oquğa jiberilgen. Odan kelgennen keyin 1954-1955 jıldarı Qazaqstan Joğarğı Keñesi Töralqasınıñ törağası qızmetin atqarıp, eldiñ damuına oñ özgerister äkeletin zañdardı şığarıp, oğan öz qolın qoyğan.

1955-1962 jıldarı Gur'ev oblısında basşılıq qızmet atqarıp, mwnaylı ölkeniñ damuına zor üles qosqan. Qazirgi Atırau men Mañğıstau jerindegi mwnaylı öndiris oşaqtarın aşuğa jağday jasap, mwnayşılarğa qamqor bolğan. Sol uaqıtta Qarajambas, Jetibay, Jañaözen jäne tağı basqa mwnay öndiris orındarınıñ aşıluına erekşe eñbek siñirgen. 1957 jılı Gur'evte önerpazdardı jinap, olardıñ işinen 500 dombıraşını otırğızıp qoyıp, Qwrmanğazınıñ «Sarıarqa» küyin orındatıp, wlttıñ ruhın kötergen. 1959 jılı Gur'ev qalasında Odaqtıq konferenciya ötkizip, oğan Q.I. Sätbaev jäne tanımal ğalımdar qatısıp, mwnay öndirisin damıtu mäselesin talqılağan. Ol turalı mwnayşı ardagerler – S. Ötebaev, H. Özbekqaliev jäne tağı basqa mwnayşılar öz estelikterinde jaqsı lebiz bildirgen. 1959 jılı Gur'evte ötken alqalı mäjiliste bwrınğı Bor poselkesiniñ atauın «Aqtau» qalası dep atau turalı şeşim şığarğan da N.D. Oñdasınov edi.

Ökinişke oray, 1962 jılı N.D. Oñdasınovtı Gur'ev oblısı basşılığınan 58 jasında ketiruge qwpiya tapsırma bergen N.S. Hruşev bolğan. Öytkeni, ekeui üş mäselede kelispey qalğan. Wlt qayratkeri birinşi, Tıñ igeruge, ekinşi, Oñtüstik Qazaqstan audandarın Özbekstanğa beruge jäne üşinşi, Mañıstau mwnayın igeremiz degen de,  N.S. Hruşev Sibir mwnayın igeremiz, Mañğıstau mwnayınıñ qajeti joq dep aytısıp qalğan. Keñestik qızıl iperiya basşısına pikirin aşıq aytıp, qarsı şıqqanı üşin onıñ qırına ilikken. Biraq, odan taysaqtap, keşirim swrap iilmegen. Wlttıq müddeni qorğay bilgen azamat. Sol sebepti, onı erterek zeynetkerlikke şığartuğa astırtın äreket jasalğan.

Nwrtas Dändibaywlı 1962-1989 jıldarı Mäskeude twrıp, zeynetkerlik jasında şığarmaşılıqpen aynalısıp, 6 kitap jazğan. Onıñ 3 tomı «Qazaq-arab» jäne «Qazaq-parsı» sözdikteri. Birui «Arab tekti qazaq esimderi», «Şığıs halıqtarınıñ maqal-mätelderi» jäne türik satirigi Mehmed Teufiktiñ «Bw adam» kitabın qazaqşağa tärjimalağan.

Jalpı, qayratker Nwrtas Oñdasınov 27 jıl zeynetkerlik jasında Mäskeude twrıp, şığarmaşılıqpen aynalısıp, Qazaqstandağı ziyalı qauımmen tığız aralasıp otırğan. Maqalalar jazğan, hattar joldağan. Mäselen, Manaş Qozıbaev, Özbekäli Jänibekov, Rahmanqwl Berdibaev jäne tağı basqalarmen aralasqan.

1989 jılı Mäskeu qalasında qazan ayınıñ soñında ömirden ozıp, süyegin tuğan jeri Türkistanğa äkelip jerlegen. Qayratker mürdesin Qazaqstanğa jetkizuge atsalısqandar – Serikbolsın Äbdildin, Özbekäli Jänibekov jäne Sağidolla Qwbaşevtar edi.

Wlt qayratkeriniñ soñında şığarmaşılıq eñbeginen basqa wlağattı sözder de qalğan. Mısalı, Nwrtas Dändibaywlınıñ «Üş tazalıq dana» sözi:

«Birinşiden, qanşama jıl qolımda bilik bolsa da, bireuden bir tiın da para almadım – Qolım taza!

Ekinşiden, üştiktiñ biri bolıp, bireudiñ sırtınan qol qoyğan emespin, yağni, eşkimniñ qanı moyınımda joq – Arım taza!

Üşinşiden, adamdardı atağa, ruğa, jüzge bölgen de, tipten eşkimniñ eşqaşan jüzin swrağan da emespin – Jüzim taza!».

*****

«Tağdır mağan el basqarudı, halıq üşin qam jeudi sıylaptı. Onday sıy alğan adam öz otbasınıñ müddesinen göri el, halıq müddesin joğarı qoyu kerek. El basqaru bilgenge – mehnat, bilmegenge qanağat».

Mine, osı joğarıda atalğan tarihi oqiğalardıñ barlığı Qanat Eñsenovtiñ «NWRTAS OÑDASINOV» attı ğılımi-zertteu eñbeginde bayandalğan.

Ğani Qarasaev

QR BĞM ĞK Memleket tarihı institutınıñ

bas ğılımi qızmetkeri, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor

Abai.kz

8 pikir