Särsenbi, 15 Tamız 2018
Anıq-qanığı 1715 21 pikir 13 Aqpan, 2018 sağat 12:00

Baqauovtıñ baspasözi jalğan aqpar bergen be? Ruza Beysenbayteginiñ şındığı

Qwrmetti Abai.kz aqparattıq portalıñ oqırmandarı! Portalımızda Şäriphan Qaysar esimdi jurnalistiñ  "Baqauov El men Elbasınıñ senimin aqtay aldı ma?" attı maqalası 8-aqpan küni jariya bolğan edi. Maqala äjeptäuir oqıldı, ondağı jazılğan materialdıñ mazmwnı qızu talqılandı.

Söytip, Pavlodar oblısınıñ  äkimi Bolat Jwmabekwlı Baqauovtıñ baspasöz qızmeti atalğan maqalağa teristeme bergen bolatın. Biz Baqauov mırzanıñ baspasözi wsınğan teristemeni portalımızda jariyaladıq. Teristeme talqısı da qızu boldı.

Bügin redakciyamızğa Til janaşırı, qoğam belsendisi, Kerekudegi Ruza Beysenbaytegi habarlasıp, atalğan daulı maqalağa ün qosudı jön körgenin ayttı. Aytarı bar eken. Bolat Baqauov mırzanıñ baspasözi taratqan özi jaylı aqparattıñ şındıqqa say kelmeytinin ayttı.


Qwrmetti Abai.kz portalı, oqırman qauım! Pavlodar oblısı äkiminiñ baspasöz qızmeti maqalası boyınşa pikirim mınau:

«Stalindik quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske aluğa arnalğan jiında aymaq basşısı qazaq jäne orıs tilderinde söyledi».  Bıltır, tastardıñ janındağı alğısöz, jäne gül qoyu räsiminde bolğanımda, B.Bokauovtıñ 1 minut qazaq tilinde, 4 minut orıs tilinde söylegeni sebepti , «nelikten söyttiñiz, barlığı osıdan bastaladı ğoy» dep aytqan sözderimdi jäne onıñ qay piğılmen aytqanı belgisiz, «rahmet» dep aytqanın da özimniñ feysbuktegi paraqşama jazğan bolatınmın.

Al jiınğa keler bolsaq, onday jiınğa men siyaqtılar şaqırılmaydı. Sondıqtan, onıñ qalay ötkenin bilmeymin. Biraq, telearnalarda beriletin orıs tildi bağdarlamalarda äkimniñ öziniñ söylep otırğanın, al qazaqtildi jañalıqtarda köbine jornalşılardıñ sözimen aytılatındığın körgen soñ, «belgili ğoy» dedik.

«Qazaq tili dep auızdarıñdı aşuşı bolmañdar»

«Bolat Jwmabekwlı Stalindik quğın-sürgin qwrbandarına qwran bağıştauğa rwqsat bergen joq degenine aytarımız»: B.Bakauov qala äkimi bolıp twrğan kezde, qwran bağıştauğa rwqsat bermey, janında twrğan meniñ: «Qanday sebepten, bwl zirat bası da emes pe» degenime, janındağı Näylä degen kelinşekke (sol kezde işki sayasat basşası, qala), «tüsindirip beriñizşi» dep siltey salğan. Ol da «bolmaydı» dedi. Sonda jağamızdı wstağan edik. Basqa adamdar da qasımızda twrğan. Atı esimde joq, sol jiında bolğan jerlesimizdiñ bwl turalı maqalası Respublikalıq BAQ-ta jarıq körgen. İzdegen adam ğalamtordan tabadı. Bälkim sol kezdegi maqala men meniñ äulemettik jelide jäne basqa jerlerde aytqan pikirimniñ de septigi tigen boluı kerek, qazir qwran bağıştauğa rwqsat bar. Sondıqtan, äkimder sın aytqandarmen wstaspay, osılay tüzelip otırsa, onıñ nesi jaman? Mäseleni kötergen jornalşılarğa, qoğamğa, kerisinşe rahmet aytu kerek qoy? Bwl, oylağan adamğa, äkimniñ bedeline nwsqau keltiretin bir körinisten bolsa da arıluğa sep qoy? Osı orayda ayta keteyin,  kezinde B.Sağıntaev äkim bolıp twrğan kezde, «Täuelsizdiktiñ 20 jıldığındağı Kerekudegi tildik jağday» degen maqala şıqqan, äkimniñ portretimen. Köp salalar qamtılğan bolatın. Bas kinäli oblıs äkimi degen mağınada boldı-au deymin. 25 adamnıñ qolı da boldı. Qol jinaudıñ sebebi, (jañadan kelgen, Sağıntaevtıñ qatısı joq ekenin naqtılı ayta alamın), köp jıldar şeginde Rıstı Magauiyanovna Jumabekovanıñ: «Qazaq tili dep auızdarıñdı aşuşı bolmañdar» degen sözi şegedey qağılıp qalğan. Onıñ üstine orıs tildi keybir mäñgürt deñgeyindegi äkimderden köz aşa almağan äkimşiliktiñ basşı qızmetkerleriniñ isi dep oylaymın. Mağan bir janaşırımnıñ: «Ruza, sıni birdeñe jazar bolsañ, qoldardı al, äytpese seni jındı dep körsetkisi keletin adamdar barşılıq» degeni sep bolğan.

Maqalağa oralsaq, oblıstıq İşki sayasat, orıs tilinen bir taymaytın Kopenovtıñ (dwrıs atamasam, keşirim swraymın) orınbasarı, şaqırıp alıp: «Bwl ne degen swmdıq, äkimdi qaralağanıñız ne?» degenine, meniñ: «Mında barlığı qamtılmağan, Sağıntaev äli menen tayaq jeydi» degen jauabımdı, Sağıntaevqa jetkizgen boluı kerek, ol kisi meni qudalamadı, kerisinşe barşa basqarma basşıların jinap alıp, tildiñ mäselesin kötergeninen bilemin. Biraq, birazdan keyin Astanağa ketti. Ärine, qazir Ükimet otırıstarın orısşa ötkizip jürgenine qattı narazımın. Jäne wltın saqtağısı kelgen är qazaq narazı dep oylaymın. Öytkeni tilsiz-wlttıñ joqtığı aksioma.

«Ruza Zäykenqızı Beysenbaytegimen bolğan jağdayğa keletin bolsaq, ol apayımız tramvayda memlekettik tilde habarlandıru jasalmadı dep dau şığarğanına qatıstı oqiğanı tüsindirip öteyik. Oblıs ortalığındağı, Ekibastwz, Aqsu monoqalalarınadğı qoğamdıq kölikterdiñ bärinde, tramvay nemese avtobus bolsın, ayaldamalardıñ atauları men türli habarlandırular avtomattı türde ek tilde habarlanadı.

Ruza Zäykenqızı wltı orıs konduktorğa ana tilimizde swraq qoyıp, oğan jauap almağan soñ tramvaydıñ aldına şığıp twrıp alğan. Jol keptelisin jasap, tramvay jolauşılarınıñ aşu-ızasın tudırğan Ruza Beysenbaytegin oqiğa ornına tramvay jürgizuşisi qoñırau şalğannan keyin kelgen qalalıq jergilikti policiya ökilderi eki taraptan tüsinikteme alıp, Ruza Zäykenqızınıñ isinde qwqıq bwzuşılıq qwramı joq dep tauıp, onı bosatıp jiberedi.»

Oy, oy, oy, keşiriñizder, mülde basqaşa bolğan. Birinşiden, dau 80 payız jağdayda qazaq tiline qarsı taraptan şığadı. 20 payızı tım öreskel jağdayda emociyanı qosatındığımnan. Ne tilge qatıstı zañbwzuşılıqtarğa aldında Konstitutciyadan bastap, qoldanıstağı zañnamalıqtardı alğa tartıp, birneşe ret aytılıp ketken. Biraq tüzetilmegen jağdaylarda: «Nege, qalay?» dep bastaymın.

Oylañızdarşı, qay özbek, francuz, eston öz memleketinde bwlay jasaydı? Orıs tiliniñ üstemdigine könedi?

Bwlardıñ memleketteri kerisinşe, bayağıda-aq, öz tilinde tolıqandı ömir süru jağdayın jasap qoyğan! Tilge qatıstı jağdaylardıñ 40 payızına deyingisi äulemettik jelige de, BAQ-tarğa da jete bermeydi.. Köbinese salım suğa ketip otırğandıqtan, özimdi keyde alpauıt ajdahanıñ aldında qwrttay, wstağan qılışımda qwrttay ekenin sezingendikten şığar, bälkim. Biraq, eñsemdi köterip tağı «şulaymın» (jariyalaymın, aytamın) şıday almağandığımnan... Meniñ barşamen qazaqşa söylesetindegi maqsatım – qazaq tiliniñ orıs tildi ortadan oyıp orın aluı. Köp jılğı täjiribemnen körgenim: qazaq tilin esti bergender (jalğız öz tarabımnan bolsada), alğaşında şapşığandarımen, basım köpşiliktiñ birte qwlaq eti üyrenip seni «terrorşı» retinde qabıldaudın beri ığısatındığı ras. «...qoğamdıq kölikterdiñ bärinde, tramvay nemese avtobus bolsın, ayaldamalardıñ atauları men türli habarlandırular avtomattı türde eki tilde habarlanadı.» Bwnı ne sol kölikterde jürmeytin, ne äkimdi aqtap aluda, jartılay şındıq ta jaraydı degeniñ tirşiligi, renjiseñizder de sol.

Öytkeni qanşa avtobusta, tramvayda avtoinformatorlardıñ joq ekenin, barlığı isten şıqqanda ne bolatının nege mısalğa keltirmeysizder? Marşrutkalarda mülde joq ekenin jäne 27 jıl Täuelsizdik işinde birde bir konduktordıñ qazaqşa eki sözdiñ basın qosıp, «Jol aqısın töleñizder» dep jattap almauın nege actpaysızdar?!

Osı jöninde, oblıstıq Nwr Otan, oblıstıq Prokuratura, oblıstıq İşki sayasat, Tilder bölimi, policiyağa deyin şaqırıp, 2016 j. TÜKŞ-te jiın ötkizdim. Oblıstıq Prokuratura, qalalıq işki sayasat, oblıstıq Nwr Otan kelmedi. Tilden bölek, osı otırısta: oblıstıq İşki sayasattan: «Nege keybir qala kölikterinde georgi lentalarımen bezendirilgen, nege bizdiñ kögildip lentanı nasihattalmaydı», degen swrağıma, sonda otırğan barşa avtopark basşılarına: «2015j. säuirde 9 mamırğa qatıstı simvol retinde QR kögildir lenta bekitildi. Al georgi lentası jeke simvol retinde 2006j. RF qoldanısqa eñgizildi. Onıñ QR-ğa eş qatısı joq, sol kezdegi lentalar da qızıl bolatın» dep aytudıñ ornına, «men basşımızğa aytayın» degenin ne qılarsızdar? Şekten asqan beyşaralıqpen, äkimşilik öz tarabınan qoğamdı eki, qarama-qayşı pikirde boluğa qalıptastırıp otırğanday? Är közi aşıq, ruhı mıqtı qazaq, ata-babalarınıñ aruağın qorlaytın lentağa narazı boluı kerek.  4 jılday bolğan şığar, : «Otarşılıqta qazaq (jalğız qazaq emes) jerlerin jaulap aludağı marapattar «Za vzyatie g.Çimkenta», «Za pohodı v central'nuyu Aziyu», t.t. georgi lentalarına tağılğanın, qazirgi Ukrainağa baylanıstı jağdayda: är memlekettiñ özi lentası, payda boldı degen jäne aruaqtı qorlatpaytın qazaqtıñ narazılığınan, saldarınan boluı mümkin wltaralıq sınadan saqtanu kerek degen aqparat taratqanmın. Onımdı WQK, İşki sayasattan bastap barlığına jiberdim.

Tilge oralsaq: Mağan jazğan jauap hattarında da, mında da: «Äkimşilik jwmıs jasap otır, tegin kurstar» degennen taymaysızdar! Sol jiında men: «jıldar boyı jazğan hattarıma, kurstar ötkizilip keledi degen sayqımazaq hattardı alamın. Nätijesi 0! Jiında otırğandarğa: 2 sözdi jattatayıqşı konduktorlarğa, jattay almasa, qaltasına salıp beriñizder, oqıp aytsın» degen em. Köbi kelisken. Wyat qayda?! Bükil äkimşilik bolıp 2 söz jattata almaydı degen beyşaralıqqa kim senedi? Bwl nağız, qazaq tiliniñ öñirde qanat jaymauına istep otırğan qastandıq!

Dälelderdiñ beynejazbası jetip artıladı. Onı qalalıq äkimşiliktegi äkimge jazılu böliminen de, TÜKŞ-ten de, bastısı beynejazbalarımnan da köre alasızdar. Birneşe jıl aytıp ta, jazıp ta kelemin. Jıl sayınğı tenderlerdiñ tehspecifikaciyalarına, meyli kölik, meyli medicina (onda da, mı obslujivaem tol'ko na russkom yazıke degen «bombalar» barşılıq), tağı qaysı, qızmet körsetu mindetti türde memlekettik tilde degen jazılmaydı?.. Äkimşiliktegiler, özderiñizge de aytqanmın (qala äkimşiligindegi, äkimniñ qatısuımen otırısta barşağa, aldında da TÜKŞ-ge, birneşe ret), qazir de aytamın: parağa sattıñızdar ma, qazaq tilindegi qızmetti?

«Ukrainu ustroit' çto-li»

«Ruza Zäykenqızı wltı orıs konduktorğa ana tilimizde swraq qoyıp, oğan jauap almağan soñ tramvaydıñ aldına şığıp twrıp alğan». Sayıp bolğanda, orıstıñ qazaqşa tüsinbegeni kinäli emes, Ruza kinäli dep otırğandarıñız tüsinikti. Birinşiden, olardıñ barşası deuge boladı, meniñ türimdi de jatqa biledi. Vatsap arqılı taratqan bir-birine, kerek deseñizder. Ekinşi, qazaqşa degen sözden belgili ğoy, neni talap etip twrğanım? Aytqanım: «Qazaqşası qayda?». Aldında, däl osınday talabımnan keyin tramvay jürgizuşisiniñ, tramvaydı toqtatıp, «Znakom'tes', eta glavnaya nacionalistka g.Pavlodar, ee zovut Ruza» degende salondağı bükil şovinister qalay jabılğanın köru kerek edi... «Vı nacionalistka, vı provokator, vseh dostali uje so svoim kazahskim», «Mı postroili etot gorod, eşe doljnı na vaşem yazıke govorit'»-ten bastap, «Ukrainu zahoteli çto-li»-ge deyin aytılatındığın? Qay memlekette, memleket tilinde qızmet talap etkeniñ üşin osındayğa jol beriledi?!

Äyteuir «toqtatqanımnan» 3 apta bwrın tramvay basqarmasına da, äkimşilikke de, tağı osınday öreskeldik qaytalansa, tramvay jolında twrğannan basqa şaranıñ qalmağanın aytqanmın. Äkimşilik qızmetkeriniñ jauabı, «sottalasız» bolğan. Al meniñ ündemey qalmaytınımdı olar bes sausaqtay biledi. Birşama jerde jazğan bolatınmın, osığan qatıstı 50-den astam tramvay basqarması men hattar bar. Äkimşiliktiñ jauaptarı jıl boyı eş nätije bermegen soñ, basqa amalım qalmadı. Jäne bwl jolı da tramvay özi toqtadı. Ayaldamanıñ ortasında.

«Ukrainu ustroit' çto-li» degen soñ, videoğa tüsiririp bastağanımdı, bükil salon, ondağı jolauşılar, sözderi, meniñ sözderim, barlığı twr mende. Sol jolauşılar tramvay toqtap, policiya şaqırğanda esik aşılısımen salonnan twra qaştı. Öytkeni birşama sözderi jazılıp qaldı ğoy... Sondıqtan, tramvaydı toqtatqanda jolauşılar şokta boldı degen söz 100 payız ötirik! Sonı telearnadan aytqızıp qoydıñızdar. Mwnda özderiñiz de jazıp otırsızdar! Şokta, kezekti ret men boldım.

«Bwl huligandıq is, sizdi sottaymız»

Endi soñğı, «Ruza Zäykenqızınıñ isinde qwqıq bwzuşılıq qwramı joq dep tauıp, onı bosatıp jiberedi» turalı.

Jäydan-jäy solay bola qoyğan joq. Basın aytıp kettim, jalğası: aldında til jöninde: «qayda barsa qorqıttıñ köri». Mümkin, barlığın jiıp-terip olb. äkimin sotqa beretin kez bolama degen mağınada basılğan sözimnen keyin şığar, jıldar boyı qalıptı istep twrğan telefonım, 8701-182-52-65, jöndi estilmey, 5-7 minut sayın öşip qalatın boldı. Ekinşi, äu bastan, obl. äulemettik policiya basşısı Kayırov degen: «Bwl huligandıq is, sizdi sottaymız» dedi. Osı turalı birneşe jerde jazğan bolatınmın. Jäne ädettegidey, memlekettik müddede qarap qalmaytın, qazaq tildi, ör respublikalıq BAQ-tar da jazdı bwl turalı. Tipti anau-mınauğa bwrılmaytın Qazaqstan telearnası da ündemey qalmadı. «Til üşin tramvaydıñ aldında twrğan Ruza Beysenbaytegin körşi Kerekude sottamaq» dep jazdı. Policiyanıñ sottauğa toltırğan hattamasın özim qolımmen wstap, oqığanımdı A.Qaptaev, jäne qol astındağı Rahat degen uçaskovıyları da ötirikke şığara almaytın şığar. Tipti Bas prokuratura tarabınan da tosqauıl boldı.

Eñ soñında keñ baytaq elimizdiñ tükpir-tükpirinen qoldauşı azamattar da kelmek boldı. Astanadan B.Azanov degen advokat (eş şaqıruımsız) keldi sot bolayın dep jatır-dıñ barısında. Allağa şükir, qarapayım adamdardan, jornalşılardan basqa, memleket basındağı adamdardıñ da qanı swyılıp qalmağanı köñilge medet! Osı jerde tağı barşalarıñızdıñ aldında basımdı iip rahmetimdi aytamın! Qorğap qalğan jalğız men emes, «öz tili üşin sottap jatır» degen masqara ataqtan qwtqaru, nağız memleketşildikteriğoy, kesek, tekti adamdardıñ! Sondıqtan, bildey respublikalıq portalğa jazu üşin de jauapkerşilk kerek. Ämbe emes, äkimniñ baspasöz qızmeti! Aytpaqşı, birneşe jıl bwrın, Beysenbay tegi Ruzanıñ taratqan aqparatına senbeñizder degen wranmen de şığıp ediñizder ğoy... Şataspasam, Baydaladağı jalğız qazaq mektebine araşa tüskenim bolatın. Sol jılı araşalap alsaqtağı, kelesi jılı jauıp tastadıñızdar... Tağı aytpağım, bwrınğı baspasözdermenmen biraz bolsa da, til tabısıp jüruşi edik. Al sizderdiñ äreketteriñiz osıdan bastaldı... Ätteñ, Täuelsizdigimizdegi Kerekudiñ 26, 27 jıldıqtarındağı degen maqala jazuğa qwnttamadım... Köp närseni qamtuğa boluşı edi...

Industriya salasına kelsek. «Maqala avtorı jazıp otırğan oblıs basşılarınıñ reytingine keletin bolsaq, «Sayasat.org» aqparattıq portalı jasağan reyting qorıtındısı boyınşa oblıs äkiminiñ jwmısına qatıstı sın pikirlermen qatar, oñ özgeristerdi de keltiriledi. Mäselen, bwğan deyingi basşılar şeşe almay kelgen auıl-aymaqtardı sumen qamtu mäselesi oñ şeşimin taptı. YAğni, respublikalıq byudjetten qomaqtı qarajat bölinip, aldağı üş jıl işinde oblıstağı auıl-aymaqtardıñ 50 payızı sapalı auız sumen qamtılatın boladı»: Estuimşe, oblıs äkimi sumen qamtamasız etilmegen auıldardıñ 300-den astam twrğını barın, qaperge almağan. Sondıqtan 50 payız degen şığıp otır. Aqparat boyınşa, sumen qamtu jağınan respublika boyınşa eñ tömegi qatardamız. Bwnıñ naqtısı qanşama ekenin öz közimmen körmegendigimnen ayta almay otırmın. Qajet dep tapqandarğa bwnıñ da anıq qanığın biluge boladı ğoy. Qalğan keltirilgen mälimetter turalı eşteñe ayta almaymın. Aytpasañ söz öledi. Onımen birge biraz şındıqtar... Wzın sonarımdı keşiriñizderşi, oqığandarıñız.

Ruza Beysenbaytegi

Arnayı «Abai.kz» üşin

Kereku

Abai.kz

21 pikir