Jwma, 20 Şilde 2018
Abay.tv 14532 24 pikir 4 Säuir, 2018 sağat 10:04

Qıtaydağı qazaqtarğa jasalıp jatqan qılmıstar

 

Esi dwrıs emes qazaq, Qıtaydan tarihi otanım Qazaqstan dep köşip kelmeydi. YAğni, Qıtaydan kelgen qazaqtardıñ kelgen kezde 100 payız esi dwrıs. Şıñjañ jergilikti biliginiñ asıra siltegen ozbır sayasatınıñ saldarınan ondağı tuğan-tuısqandarınıñ qwqığın taptauın, bilik tarabınan jasalıp jatqan zañ bwzuşılığın, sayasi qısım körsetip, erkindigin şekteuin, yağni jergilikti biliktiñ jasap otırğan qılmısın bile twra aytpay, jasırıp, arızdanbay otırğan jekelegen jandar da qılmıs sub'ektisi bolıp tabıladı. Sebebi, kim de kim jaqınına jasalğan qılmıstı bile twra aytpay jasırsa, orın alğan zañsızdıqtar men qwqıq bwzuşılıqtı äşkerlep arızdanbasa, yağni, qılmıskerdiñ qılmısın äşkerleuge at salıspasa, jasırsa ol da – qılmısker. Al Şıñjañ jergilikti biliginiñ jürgizip otırğan sayasatında qılmıstıq qwram bolmasa onda onı Qıtay konstituciyasın, zañdarın, BWW dıñ älemdik qwqıq deklaraciyasın, özge de halıqaralıq zañdardı negizgi ölşem ete otırıp qılmıstıq qwram joq ekenin kim däleldeydi?

Qıtaydıñ Şıñjañ jergilikti biligi men şeneulikteri art-artınan «sayasi» nauqan jürgizip, öz jayımen bireui malın bağıp, bireui eginin salıp, bireui oquşılarğa sabaq berip, bireui saudasın jasap jürgen qarapayım qazaqtar qwddı terroristke aynalıp, qoğamğa bülik salıp jatqanday «qoğamdı tınıştandıru», «wşqarlardı alastau», «wlttar ıntımağın küşeytu» t.b. jeleulermen, «joğarınıñ, ükimettiñ bwyrığı» dep ər türli ədis-təsilmen ondağı qandastarğa sayasi qısımnıñ kökesin körsetude:

1. Qıtay Konstituciyasında «Qıtay Halıq Respublikasınıñ azamattarında dinge senu bostandığı bar. Birde-bir memlekettik organ, qoğamdıq wyım nemese jeke twlğa azamattardı dinge senuge nemese dinge senbeuge mäjbürleuge bolmaydı. Dinge senuşi jäne dinge senbeuşi azamattardı kemsituge jol berilmeydi. Memleket qalıptı dini äreketterdi qorğaydı» dep jazıp qoyğanımen tömendegi jergilikti bilikke auızşa nemese jasırın bwyrıq türinde, halıq arasında jüretin wsaq şeneunikterdiñ qolımen 1) dinge senbeuge ügitteu, 2) türli dini räsimderdi öteuge şekteu qoyu, mısalı, dini Islam qazaqtardı janaza şığarmay jerletu, 3) Keybir üylerde ğana bar «Qwran Kärim», «jaynamaz», t.b. dini kitaptar, dini zattar men jädigerlerdi jinap alıp közin qwrtu. 4) meşitterdiñ töbesindegi aydı kesip aldırıp tastau, 5) meşitterdiñ işi-sırtına 24 sağat baqılap twratın kamera qoyu, 6) meşit qaqpasına arnaulı policiyadan jasaqtalğan qarulı küzet qoyu, 6) auıl, audandağı bir bölim meşitterdi eskirgen degen sıltaumen qiratıp tastau, qiratpağan keybir meşitterdiñ esigin qwlıptap tastau, 7) Araq işpey namaz oqıp jürgen qazaqtarğa ädeyi araq işkizu, 8) meşitterde qızmet isteytin imamdar men dini qızmetkerlerdi, dini bilimi bar jamağattardı qılmısı bolmasa da sotsız türmege toğıtıp onı ondağı halıqqa qılmısker  retinde körsetu. Onı körgen ondağı qazaq wrpaqtarı aldağı uaqıtta qalay imam bolğısı keledi? Qalay öz dini Islamdı jalğıstı wstanğısı keledi? Mine osınday zañsız äreketi arqılı ondağı qazaqtardı qorqıtıp, ürkitip, öz dininen özdiginen-aq bas tartuğa ruhani qısım tüsirude. Osılayşa dini Islam wlttı (wyğır, qazaq, t.b.) birtindep öz dininen ayıruğa jımısqı əreket jürgizude.

2. Qıtay konstituciya men zañdarında körsetilgen azamattardıñ zañdı qwqıqtarın ayaq astı taptauda. Bwl jöninde Qıtaydağı tuğan-tuısqanı türmege tüsken, sayasi üyrenuge qamalğanı üşin qandastarımızdan köptegen arız-şağımdardıñ bolıp jatqanı bärimizge belgili.

3. Qazaq wltınıñ öz bolmısına, salt-sanasına, dini senimine jat isterdi isteuge məjbürleude. Mısalı, ömirinde körmegen äri olay boluın qalamağan bir Qazaq otbasın beytanıs bir Qıtaymen «tuıstastıru» degendi şığarıptı. «Qoy terisin jamılğan qasqır» degen siyaqtı ol Qıtay qarapayım kiim kigingen äskeri adam ba, joq arnaulı tärbielengen tıñşı ma? Ne maqsatı bar? Onıñ biz bile bermeytin jasırın jağın eşkim bilmeydi. Auıl, audannıñ qarapayım qazaqtarına senimen tuıs bolğısı keletin qıtay, osımen tuıs bolasıñ, üyiñe tuısşılap kelip neşe kün, neşe apta jatatın boladı dep qazaq otbası qalamasa da mäjbürli türde tuıstastıratın körinedi. Eger sol qazaq otbasınıñ otağası türmege tüsken nemese «sayasi üyrenu» dep atı özgertilgen jabıq lagerge neşe aydan neşe jılğa deyin qamalatın jağdayda, artında qalğan üyindegi äyeli jäne tek qızdarı ğana bolsa, tanımaytın bir erkek qıtay «tuısı» äyeli jäne qızdarımen bir üyde jatıp-twrsa, uaqıt öte onıñ artı ne boladı? Oylaudıñ özi qorqınıştı. Men özim bwnı qazaqtı qıtaymen tuıstastıru emes, qazaqtı qıtaydıñ qwrğan twzağına tüsirip bergen tiri jemtigine aynaldıru dep bilemin. Qalamasa da qıtaymen «tuıs» bolıp ketken qazaqtardıñ otbası men otbası müşeleriniñ ömirinde aldağı uaqıtta ne kütip twr, ol jağı beymälim.

 

4. Tiliniñ qoldanıs ayasına türli şekteuler qoyu, örisin tarıltu, wlttı öz tilin tolıqqandı qoldana almaytın halge tüsiru; Eñ soñında wlttı öz tilinen ayırıp, tili joğalğan, Qıtay tilinde söyleytin, jazatın jasandı (iskusstvennıy) wlt jasauğa ərekettenude. YAğni, öziniñ bay tili bar Qazaqtı öz tilin tastap Qıtay tilinde  söyleytin jäne jazatın, türi Qazaq bolğanmen tili Qıtay wltqa aynaldıruğa itermeleude. 1) Qazaq şoğırlı qonıstanğan öñirlerde Qazaq tildi mektepterdi jappay jauıp, Qıtay tilinde oqitın Qıtay mektepterine qosıp biriktirui soğan bir dälel. 2) Wlttıq mektepterdi jabumen qatar, wlttıq tilde oqu qwraldarınıñ, qosımşa paydalanılatın kitapşalardıñ şığarıluına jəne onı oquşılardıñ paydalanuğa şekteu qoyuı. 3) Bastapqı kezde «Qos tildilik» sayasatı boyınşa Qazaq tili men ädebieti Qazaq tilinde jürgizilgenmen, keyingi kezderi ol da küşinen qalıp, biriñğay Qıtay tildi mektepke, qıtay tildi sabaqtarğa aynalıp ketken körinedi. 4) Qazaq oquşıların taza Qıtay twratın nemese tek qıtay tili ğana qoldanılatın Qıtay qalalarına aparıp, sonda jataqhanağa jatqızıp oqıtu. Osılayşa bwl Qazaq oquşılar sabaqtan tısqarı uaqıttarda, demalıs künderi äke-şeşe, ağa-bauır, tuıs-tuğanımen bir mezet Qazaqşa söyleu mümkindiginen ayırıladı. YAğni, taza Qıtay bolıp şığuğa jağday jasauda. 5) Qazaqi ortadan ajırap, taza Qıtaylardan twratın qalada jataqhanada jatıp oqıp jatqan Qazaq oquşıları turalı tağı bir tuındaytın mäsele: Oñ-solın äli ajıratıp ülgirmegen, sezimge berilgiş, albırt jastıq şaqtağı (Qazaq) oquşılardıñ bolaşaq süyiktisin de partalas Qıtaydan tabuğa jağday jasap otırğan siyaqtı.

5. Erkindikterin şekteu. Wlttıñ öz erkimen şeşim qabıldau haqınan (right of national self-determination) ayıru. Öz erkimen şeşu haqı (right of self-determination): Bir wlt öziniñ sayasi märtebesin öz erkimen anıqtauğa, öz wltınıñ ekonomikalıq, äleumettik jäne mädeni damuın öz erkimen şeşu haqı bar. YAğni, özin-özi damıtu haqı bar. Wlttıñ (nemese/jäne jeke adamnıñ) öz isin öz erkimen şeşu, özin-özi damıtu haqı – adamnıñ negizgi qwqıqtarınıñ işindegi eñ negizgisi bolıp tabıladı (BWW). Öz mekeninde otırıp ejelgi wlt retinde eñ negizgi haqıñnan, adam retinde eñ negizgi qwqığıñnan ayırıldıñ degen söz – ol wlt öziniñ eş erkindigi joq, jergilikti Qıtay biliginiñ aytqanına könip, aydağanına jügiretin, öz wlttıq müdesi men haqın qorğap twruğa qauqarsız, joyıluğa bet alğan wltqa aynaldı degen söz.

6. "Sayasi üyrenu" attı jabıq, oqşaulanğan, atı özgergen türmeniñ jaña türin oylap tauıp oğan sayasi sauatı tömen, janbağu, bala-şağanı asırau tirlikterimen jürgen auıldıñ qarapayım Qazaqtarın da qamauda. Sol sayasi üyren lagerinen şıqqan Qazaqstan azamatı Ömirbek Bekäli lagerde qamalğandardıñ 70-80 payızı Wyır wltı bolsa, qalğan 20-30 payızı öz Qazaqtarımız ekenin, jas-jaması boyınşa köbi jastar ekenin aytadı. Soñğı kezderi «sayasi üyrenuge» qamalğan Qazaqtardıñ, pasportı tartıp alınıp, Qazaqstandağı otbasınan ajırap, Qıtayda jipsiz baylanıp jürgen qandastarımızdıñ işinen öz-özine qol salıp ölip jatqandardıñ şığıp jatqanın da estip jatırmız. Asılıp ölip, basqa da joldarmen öz-özine qol salğandardıñ bar ekeni ras. Biraq, şınımen özi asılıp ölip qaldıma? Joq aldımen öltirip, artınan solay körinis jasap qoydıma? Ol jağı belgisiz. Sebebi, ol jerde istiñ aq-qarasın tekserip, sot medicinası boyınşa saraptap, şındıqtı şığarıp jatqan eşkim joq. Mümkin ol jaqta nağız şındıqtı biletinder  de bar şığar, biraq telefon, internet barlığı qadağalauda bolğandıqtan, aytudan qorqadı.  Tipti Qazaqstan azamattığın alğan Qıtaydan kelgen oralmandar Qıtaydağı tuıstarmen amandıqtı, hal-jaydı bilip sözylesuden qaldıq. Söylesuden qorqatın boldıq. Sebebi, Qazaqstanmen söylesukenin bilgen Şıñjañdağı Qıtay saqşıları olardı tekserip, söyleskeni üşin sayasi üyrenuge alıp ketetin körinedi.  Bizben söylespeñder dep bezek qağadı. Osınıñ özi tüsingen adamğa ol jaqtağı jağdaydıñ tım qiındasıp ketkenin bildiredi.

7. Qıtay wltınıñ wlttıq keybir salt-dəstürin,  mədenietin Qazaq, Wyğır sındı dini basqa wlttarğa küştep tıqpalau, orındauğa köndirude. Qıtaydıñ jılına bir ret ötkizetin «şağan» dep atalatın Qıtay wltınıñ jaña jıl meyramı bar. Biılğı osı Şağan meyramında Şıñjañdağı Qazaqtarğa Qıtaydıñ özderiniñ tüyip, dayındap äkep bergen twşparasın jegizipti. Ol twşparanıñ qwramında Qıtaydıñ özderi aytqanday qoy-siırdıñ etime? Şın mäninde qoy-siırdiki emes şoşqanikime? It-mısıqtikime eşkim bilmeydi. Estuge qarağanda twşparanıñ qwramın swrauğa, tekseruge bolmaydı dep aytadı deydi. Adam densaulığına ziyandı därilerdiñ qosılğan-qosılmağanına da eş kepildik joq. t.b.

8. Oqu mausımı ekenine qaramastan, Qıtay azamatı bolıp tabılatın Qazaqstanda oqıp jatqa Qazaq oquşı, studentterdi Qıtaydağı əke-şeşesine, tuğandarına qısım jasau arqılı solardıñ auzımen ayttırıp Qıtayğa keri şaqırttırıp, barğan soñ keybiri qaytıp kelgenimen keybireuiniñ pasportın tartıp alıp, üyqamaqta wstap, kele almay, oquınan qol üzip qaluda.

9. Türli jeleumen zeynetkerlerdiñ zeynet aqısın toqtatıp tastauda. Ol jöninde ötken uaqıttarda Qazaqstan jañalıqtarında körsetilgen bolatın.

10. Qazaqstan azamattığın alıp Qıtayğa tuıstarına barğan qazaqtardı Qazaqstan azamattığınan bas tartuğa ügitteu jaytarı da bar dep estidik t.b.

11. Wlt tağdırın oylaytın, öz wltınıñ mädenieti damuı üşin şınayı qızmet etip jürgen wlt ziyalıların, jazuşı, aqındardı türmege tığuda.

Joğarıda atalğan zañsızdıqtar - jergilikti biliktiñ nemese şeneuliktiñ əsire Qıtayşıldıq jımısqı sayasat jürgizip otırğanın äri jürgizip jatqan sayasatı məjbürli türde tayau nemese alıs bolaşaqta ol jaqtağı qandastardıñ  wlttıq bolmısınan ayırıp, assimilyasalanuına, əuelgi öz wltınıñ bar erekşeliginiñ joğaluına alıp keletin, wlttıñ joğaluına alıp keletin, wltqa jasalğan qılmıs  ekenin bayqauğa boladı. Şıñjañ jergilikti biliginiñ qazirgi jürgizip jatqan sayasatı qılmıs bolatın sebebi 1) Qıtay eliniñ öz konstituciyası men zañdarına qayşı kelip otır. 2) azamattardıñ zañdı qwqıqtarın taptap otır. Qwqığın taptağanımen qoymay ondağı qandastardı üreyde wstap olardıñ ortalıq qıtay biligine, BWW na, özge de halıqaralıq adam qwqığın qorğaytın wyımdarğa mümkindik bermey otır. 3) BWW dıñ twtas älem elderi men halıqtarına ortaq adam qwqıqtarı deklaraciyasın qaperine alıp otırğan joq. 4) Ondağı Qazaq wltınıñ mäjbüri türde wlttıq bolmıstan ayırılıp, Qıtaylasıp joğaluına itermeleude.
Keybir Qıtaydan kelgen Qandastar Qıtaydıñ jergilikti biligi söz jüzinde nemese qwpiya qwjat türinde joğarıdan tömenge bwyrıq tüsirip (resmi qwjat türinde tömenge tüsirilmegen, gazet-jurnaldarda aşıq jariyalanbağan) ondağı tuıstarına jasap jatqan zañsızdıqtarın, qwqıq bwzuşılıqtarın, zwlımdıqtarın bile twra «öz basıma päle boladı», «Qıtay biligin renjitip alamız» dep oylap özderi aytpauğa, özgelerge de ayttırmauğa tırısadı - şın məninde bwl da ÜLKEN QILMIS.

Qwran Kärim "Asır" süresinde (Rahman da Rahımdı Allahtıñ atımen) 1. «Ğasırğa ant eteyin: 2. Şındığında adam balası ziyanda. 3. Biraq, iman keltirip körkem amal jasağandar, bir-birlerine aqiqat pen sabırdı nasihattağandar bwdan tıs bolmaq». Sürede barlıq adamdardıñ ziyanda qalatındıqtarın, alayda, azattıq pen baqıttılıq tek qana iman keltirip, körkem amal jasap, aqiqat pen sabırdı nasihattau arqılı keletinin aytadı. - asyldin.kz /Mwhitdin Isawlı. YAğni, «Asır» süresiniñ üşinşi ayatında şındıqtı, aqihattı jasırma, nasihatta deydi.

Sondıqtan, Qıtaydağı tuğan-tuısıñ, qandasıñnıñ küni ne bolıp jatır, basına naqtı qanday is tüsude, sayasi üyrenu ortalığına qamaldıma? Joq bes-on jıl arqalap türmege tüstime? Sayasi üyrenuge jabıq lagerge nemese türmege qamaluğa ne ayıbı bar eken? Aşıq sot bolıp, sot qılmısın däleldedime? Sot ükimi qılmısına layıqtı ma? Ölime? Tirime? Densaulığı qalpındama joq densaulığınan ayırılğanba? Denesine (keybireuler jwlınınan deydi) tüsiniksiz ukol salınıppa jaqpa? ölgenderiniñ  Bauırı, büyregi siyaqtı işki ağzaları öz denesinde aman twrma? Amalın tauıp biluge, özimizge senimdi adamdardan bilgen şındıqtı aytuğa tiistimiz. Olay bolmağanda bwl düniede qılmıstı jasırıp qılmısker bolğanımızben qoymay, ol düniege de künä arqalap ketemiz. Biz bärimiz de jalpı Qıtay wltın jamandaudan aulaqpız. Kezinde dostarımız da bolğan. Biraq, tuısımız ben qandasımızdıñ basında bolğan ädiletsizdik isti, şındıqtı aytu arandatu bolmaydı. Oğan «qılmıstıq zañ» men «Qwran Kärim» kuä boluda.

Qıtaydağı etnikalıq Qazaqtardağı tuğan-tuısqandarımızğa qarsı jasalıp jatqan Şıñjañ jergilikti biliginiñ qwqıq bwzuşılıqtarın, zañsızdıqtarın, qılmıstarın bile twra naqtılı däleldermen əşerley almay twrıp, adam qwqığın qorğaytın qwzırlı orındarğa şağım tüsire almay twrıp, zañsızdıqtarğa qarsı şığa almay twrıp özimizdi QAZAQPIZ, WLT JANDIMIZ, WLTIMIZDI SÜYEMİZ, «ÄR QAZAQ MENİÑ JALĞIZIM» dep aytuğa auız barmaytın siyaqtı. Sebebi bir tuğanımızğa, tuısqanımızğa, jaqın rulasımızğa, Qıtayda qalğan  körşilerimizge, toy-tomalaqta bir bolğan jəne bir bolatın auıldasımızğa, ərqaşan tağdırlarımız bir, bolaşaq wrpaqtarımız birge ömir süretin qandasımızğa jalpı bettik jasalıp jatqan zañsızdıqtardı, bassızdıqtardı, qwqıq bwzuşılıqtardı, qılmıstıq əreketterdi bile twra əreketsizdik tanıtıp, onı özgege tis jarıp aytpau, jasıru, Qıtay ortalıq biligine, Qazaqstan jäne halıqaralıq qwzırlı orındarğa arızdanbau, özimiz arızdanbağanımızben qoymay aramızdağı arızdanğısı keletin, qwzırlı orındardıñ qwlağına jetkizgisi keletin kökiregi oyau, sanalı azamattarğa qarsı şığuımız, kese köldeneñ twrıp jol bermey, etekten keri tartuımız da QILMIS. Bwl da qılmıstıñ ƏREKETSİZDİK türi.

Meyli qılmıstıñ qay türi bolsa da onıñ halqımızğa, Qazaq əlemine tigizer ziyanı, qaupi zor. Sebebi biz osı əreketsizdigimiz arqılı qandastarımızdıñ basına jasalğan zañsızdıqtar men qılmıstı jasırıp otırmız,  oladıñ (Qıtay jergilikti biliginiñ) jasap jatqan qılmıstı isterin jalğastıra tüsuine, örşite tüsuine jol berip, mümkindik tudırıp otırmız. Beyne qoradağı qoyğa qasqır şauıp, qırıp jatsa da üyden şığudan qorqıp tesikten sığalap otırğan bir ınjıq malşı siyaqtı. Sondıqtan, bwl ömirde betimiz aşıq, bedelimiz joğarı, öz qwqıqtarı men müdelerin qorğauğa sauattı, birligi bekem, özge wlttarmen terezesi teñ tolıq qandı wlt bolıp  jüru üşin ÖZİMİZ QILMIS JASAMAĞANIMIZBEN QOYMAY, QANDASTARIMIZĞA QILMIS  JASAUŞILARDIÑ JASAĞAN QILMISIN ƏŞKERLEUGE TIİSPİZ.  «Saudada dostıq bolmaydı» degen siyaqtı, qılmısta da dostıq bolmaydı. «Jauızdıqtı (zwlımdıqtı) joyudıñ dwrıs jolı  – onımen küresu.» (Ündi aqını, jazuşı, filosof, 1913 jılğı Nobel' sıylığınıñ laureatı, Rabindranat Tagor)

Bayqalğan ər bir qılmıstı ayğaq, dəlel tauıp əşkerleu - qoğamdı türli qauip-qaterden saqtandıruğa, bolaşaq wrpağımızdıñ senimdi, qauipsiz, təuelsiz ömir sürui üşin auaday qajet. Adamnıñ äreketinde belgili bir maqsat bolatındıqtan, biz qandastarğa jasalıp jatqan qılmıstıq äreketterdi köp bilgen sayın, qılmıs jasauşınıñ bizge beymälim işki maqsattarın da anıq bile tüsetin bolamız. Bwnıñ Qazaq halqı üşin de, Qazaq eli üşin de mañızı zor.

Dəl bügin biz özimizdiñ, öz tuısqandarımızdıñ, öz qandastarımızdıñ zañdı qwqıqtarın qorğauğa qwlıqsızdıq tanıtsaq, qorğay almasaq, özimizdiñ ünsizdik «tərbiemiz» ben äreketsizdik "önegemizdi" körgen erteñgi bolaşaq wrpağımızdan qanday ədildik, batırlıq kütemiz? "Körgen körgenin, köseu türtkenin isteytinin" wmıtpayıq. Sondıqtan, bügingi wrpağıña dwrıs önege körsete almasañ, erteñ olar da öz wrpağına bizden beter eşteñe körsete almaydı.

Ər birimiz ata-babamızdıñ, wltımızdıñ qol jetkizgen jaqsılığın igiliktene bilumen qatar wlttıñ basına töngen qauip-qatermen (qwqıq bwzuşılıq, zañsızdıq, qılmıs) kürese biluimiz kerek. Körsek te körmegen bolıp, estisek te estimegensip, eş QAREKET jasamay, qos qolımızdı qusırıp bwğıp jatıp alsaq - erteñgi wrpaqtarımız üşin qalay jarqın bolaşaq jasamaqşımız?

Kenjebek Qwdıswlı

Abai.kz

24 pikir