Jwma, 24 Qañtar 2020
Alasapıran 6485 61 pikir 9 Säuir, 2018 sağat 13:55

Alıp aqınnıñ adasqan jeri qaysı?

Mwhtar Şahanovtıñ poeziyası jöninde ädebi sın

 

Men özimniñ kündeligime Mwhtar Şahan bauırımdı wlılardıñ qatarına qosıppın:

Abay, Mwhtar, qos Ğabittar oy berdi.

Amanjolov ösetwğwn boy berdi.

Mwhtar Şahan qorağa azdap qoy berdi,

Mwqağali üylendirip toy berdi, - deppin. Şınım da, oyım da osı. Mwhtar Şahan Qazaq eliniñ qoğam qayratkeri, wltımızdan şıqqan alıp aqınıñ biri. Aqınnıñ oqırmanınıñ moldığı onıñ alıp aqın ekendiginiñ bir belgisi. Eñbekti bağalamau, ar-wjdanımızğa, adamgerşiligimizge qiyanat. Şahanovtıñ «Toqşılıq» «Jwbaylar bar äñgimesi tausılğan» «Jeñilgen jeñimpaz haqındağı Otırar dastanı nemese Şıñğıshannıñ qatalığı», «Esepten bastalğan öleñ» «Seyhwn däriya» qatarlı talay-talay öleñderi Qazaq poeziyasınıñ tayğa tañba basqanday maqtanışı. Qazaq tiliniñ swlulığınıñ kemdigi demesek, mäni men janı teñ tabısqan, ömir men köñil qabısqan şığarmalar. Jastardıñ jastıq ömirimen, köñilimen tabısqan mahabbat jırları men än mätinderin täuelsizdik zamanımızda da, qay zamanda bolsın mäñgilik adamzattıq jır. Alayda Adamzattıñ Alla jaratqan adamgerşilik bağıtın özgertpekşi bolğan keñestik däuirde jazılğan. Aqınımızdıñ öleñderiniñ köpşiligi, adamdardı bir-birimen öştikte wstau arqılı, öz maqsatına jetpek, öz sayasatı men sanasın el jüregine wyalatpaq bolğan däuirde jazılğandıqtan öleñderiniñ köbi öştikpen qastıqqa, jalğan aldamşı mahabbat degenderge ya sanalı, ya, sanasız türde tolı boldı. Sözimizge dälel üşin biraz öleñderinen köşirelik. Dälelsiz sözdiñ dämi qayda? «Qasımdı qabıldamağan adam haqında»:

"Eñ aybarlı aqındı janı köktem,

Albırt, alau tañdarğa äni ketken.

Eñ aybarlı aqındı,

 Eñ aydarlı aqındı,

Tuğan halqın janıp süygen aqındı,

Tuğan eldiñ güli bolğan,

Zamanınıñ üni bolğan aqındı,

Mwqattım dep maqtanuğa bola ma?" degen joldar Qasım bağasın bağalay alğan desek te mına joldarın wlttıq saltımız ben moral'imiz, tektiligimiz qabılday almaydı. Keşirimmen kek saqtamau, jüregi jwmsaqtıq wltımızdıñ asıl qasieti. Qazaq «Tas atqanğa as at» dep aqıl qaldırıptı. Meniñşe de jaudı öltirgen batır emes, bağındırğan batır. Öleñ uaqiğası bılay: Kölik jürgizuşi jas jigit qartayğan adamdı köligine otırğızadı. Kölik wzaq şöl dalada jüytkip kele jatadı. Tizginşi Qasım öleñderin jatqa oqidı. Sonda:

Ä, Qasım ba dedi şal tıjırınıp,

.......................................................

Qarsı alıp ek dünie ay talaydı örde

Men bastıq bop twrğanda osı aqınıñ,

Päter swrap aldıma talay kelgen

Tipti jii soğatın damıldamay,

Qaytaruş em köbinde qabıldamay...

 

- Äure ettim dep Qasımdı äni narday,

Maqtanasız aqıñız äli barday.

Käne, jıldam tüsiñiz maşinadan

Dedi jigit ızadan jarılarday.

................................................

Sonday eser sezimiñiz üşin,

Qazir sizdi tastap ketem dalağa

Öleñniñ öler jeri osı.

Abay: «It qaptı dep, itti men qapsam, auzımda qaysı däm qaladı» demedi me? Qazaqtıñ ol kim bolsa da qartın sıylaytın wlttıq minezdemesin älgi jasqa Mwqañ nege qimadı eken? YA, bwl uaqiğa osı küngi kökelerdiñ köñiline wlttıq sana wyalatuğa paydalı desek te wrpağımızğa ornı tolmas ziyan. Älgi keudemsoq tizginşiniñ esersoq kökeden nesi artıq?  Biz qalam wstağandar, özindik sezimdi emes, bizdiñ sezimimiz el sanasına säule qwyuı kerek, wlttıñ ruhani äleminde serkelik orında boluğa mindettimiz. Solayda Qasımdı osı biikten körsete bilu Şahanovtıñ bilgirligi. «Jarokov köşesindegi kezdesu» attı öleñi, «Otan» (Qalekeş Qarağwlovqa) attı öleñi tağı da birtop öleñderi de osı deñgeydegi öleñder, «Otan» öleñiniñ oyı tereñ desek te wrpaqqa tastar ülgisi orta. Äkesi (Wlıqpan hakim) ölip jatsa, äkeñdi maqtay almadıñ dep, hakimniñ tuğan wlın, ölimge jinalğan qauımğa düreletu - sıyımsız-aq! Qaysı atamızda bar edi, mınaday swmdıq ädet? Ölim üstinde öleñ oqu qazaqqa da, mwsılmandıqqa da jat. Jat dindegilerdiñ tragediyasın, özimizge ülgi etu - Şahanovtıñ bäyterek obrazına küye. Bwl Keñestik qoğamnıñ Wlt dästürine tüsirgen jegi qwrtı. Osılarğa salıstırğanda «Şapağat» attı öleñi wltqa, wrpaqqa özindik şapağatı tietin öleñ dep bilemiz. «Mahambettiñ soñğı sözi» Mwhtardıñ öleñderiniñ arasındağı biik öleñ. Biiktigi mınada:

Tuğan elim arman, mwñım,

Endi seni jeteleydi jol qalay?

Meniñ bassız qalğandığım,

Seniñ bassız qalğandığıñ bolmağay!

..................................

Men senemin küni erteñ,

Nwrlı ümitpen oyanar dep keñ ölkem.

..................................

uğan elim qwdıretimsiñ añsağan.

Aldan jarqın kün şıqqanşa,

Keskiniñdi körmeyinşi şarşağan.

Dulığanı qaq jarıp gül şıqqanşa,

Jer astınan qarap jatam men sağan!

Wlttı süyu, wlt tağdırın oylau dep osını ayt! Bwl öleñ bir wlt jöninde alıp aqınnıñ alıptığın aytatın mäñgilik jır, otanımızdıñ täuelsizdik jırı. Täuelsizdik üşin qwrban bolğan sansız batırlardıñ jürek qanımen jazılğan jır. Mahambetti ölim aldında osılay söylete alğan Mwhtar Şahannıñ da özide bir Mahambet der edik. Osılay aytıp, osılay jazıp kele jatıp tağı alıp aqın adasadı. Al adasqan adam jat nietpen adaspaytını şındıq.

«Äke ökimi» attı öleñi qattı naşar öleñ. «İşten şıqqan şwbar jılan» öz balasın, qanşa qılmısı bolsa da öz qolımen öltirgen, Qazaq tarihında bolıp körmegen jauızdıq ülgi. Ol halıq bolıp taspen wrıp, mıljalap öltiriluge tiisti jauız edi. Biraq olay bolmaydı. Mwhtar Şahanov bılay jazadı:

Dala zañı - baba zañı qarağım -

Dep äkesi qolına aldı sadağın... Mınaday adamzatqa jat zañ tek keñestik twstıñ ideyalogiyası men zañdarında ğana bolsa kerek. Tap küresi degen zımiyandıq adamdardı adamdarğa, tuıstı tuısqa, balanı äkege, äkeni balağa aydap salğan jauızdıqtı zañ etip körsetu – qarapayım halıq twrmaq, Şahan siyaqtı ädebietimizdiñ serkelerin adastırıp äketipti. Mınau kommunizim körpesin bürkengen tarihtıñ tragediyalı däleli bolmaq. Mwhtar siyaqtı jüregi qazaq, qalamı azap qalamgerlerimiz qanşama?

Men Mwqañnıñ «Toqşılıq» attı öleñin ärbir jas otau köşirip jazıp alıp öz bölmesiniñ törine ilip qoyuğa tiis dep bilem.  Öytkeni osı şağın öleñde Qazaq attı wlttıñ bitimi men jaratılısı älgi qart äkede joyılmastay saqtalıptı. Älbette avtordıñ basında qazaq attı wlı esim saqtalmağan bolsa, Mwhtar mına öleñdi jaza almas edi. Solayda qatıgezdik qazaqqa tän emes. Qatigezdik pen qanişerlik bir tuğan. Kelinin qualau qazaqtıñ ädeti de emes. Qazaq: «Bilimdi elge tüsken kelin, keli boladı. Bilimsiz elge tüsken kelin kelsap boladı» dep bilip aytqan, äri qazaq dästüriniñ, ömir ölşemi etken. 130 jwrttı otanına el etken qazaq, bir bilimsiz jas kelindi tektilikke bauli aladı. Tağı da aytarım qolına qalam alğan qalam iesi jaza bastaudıñ aldında oqırmanına ülgi men tip jaratu jöninde oylanbasa, ne beremin degendi oylamasa adasu oñay.

..........................................................

Süyiktim au sänsiz ömir mändi me?

Mänsiz ömir şırqay almas ändi de

Jwbaylar bar äñgimesi tausılğan,

Al mahabbat tausılmaytın äñgime.

...Mına bir şumaq öleñdi «Jwbaylar bar äñgimesi tausılğan» attı öleñnen aldım. Alu kerek. Sol öleñdi tügelimen ärbir janwya jattau kerek. Janwya qwrğan adamdar öz jan düniesimen salıstıru kerek dep tüydim. Öytkeni bwl adam janınıñ, jwbaylar tağdırınıñ şındıq öleñi. Osınday öleñderdi Mwhtar Şahan öleñderinen köptep tabamız. «Men qız üşin wyaldım» «Ğaşıqtar jazğan hattardan» qatarlı jalğamalı öleñderi de janıñdı bauraydı. Körkemdik pen adamdar köñil küyi tamaşa säykestik tabadı.

Bir özi bir däuirdiñ romanı sekildi eşkim öşire almaytın, esti adam esinen ketire almaytın, bir özi bir tarih sekildi «Otırar dastanınan» üzindini köşireyin:

Qinasa da sansız qiqar, soqpaq, qisıq jol,

Özi tuğan qasietti ölkeniñ,

Auasımen dem aluğa tiiisti ol

Men osınau borışıma äkelik,

Nemqwraydı qaradım da,

Kinäli bop ar aldında,

Jiberdim zor ornı tolmas qatelik.

Mine törim birigip twr körimmen.

Körinetin betim bar ma elime?

Mına satqın wlımmenen qosaqtap,

Öltiruge mindettisiñ meni de.

Mwhtar Şahannıñ bwl erlik pen eldik dastanın bağalauğa, zertteuge köp uaqıt pen ülken qarım qajet. Bwl dastan bir - aksioma. Dastan körkem ädebi şığarma bolıp qalmastan, wlttıñ wlı tarihı, oyğa batırar aştı sabağı. Öz otanınıñ topırağına aunap ösip, öz taularınıñ auasımen dem almağan, öziniñ äke-şeşesiniñ qwşağında öspegen, öz wltımen bir jürip, bir twrmağan pendeniñ, öz tilimizben aytqanda «jatbauır» bolıp keteri haq. Öz otanınan jat jerde ösken adam üşin, otannıñ qadir-qasieti kök tiın. Olardıñ el basına kün tusa otanın satarı haq. Qayırhannıñ balası osınıñ tiptik mısalı. Aqınnıñ tañdağan taqırıbı tamaşa! YA, qazirgi kezdegi qazaqtardan şetelge qaşqıştar men doñız etin jep öskenderden, täuelsiz qazaq eline qayır az. Alladan el basına kün tumasın dep tileysiñ! Opırıp aytqan aqınğa altın alğıstan basqa aytar joq.

Üş şumağı üş jüz jıl ömir keşse de eskirmeytin mına ğaşıqtıq hattı oqıñız:

Ar aldında adal, aqpız desek te,

San swraqtar alar keyde jağadan.

Mümkin bizdi tañar şulap ösekke,

Mümkin bizdi tüsinbeydi köp adam.

 

Aluan ömir aluan jaqqa tartadı.

San köñildiñ twyığına maltıdım.

Ğaşıq bolıp körmegender mol tağı,

Olar bizdi qaydan wqsın altınım.

 

Közimdi almay mazdap janğan ottardan,

Sağan senem, sağan senim artamın.

Qorıqpaymın tüsinigi joqtardan,

Jüregi joq adamdardan qorqamın.

Mınaday köñil men ömirdiñ körkem şın beynesiniñ suretin sıza otırıp, jan jıltatın öleñder Şahanov poezyasında mol tabıladı. Äsirese än mätinderine aynalğan öleñderindegi sezim terbelisi men filosofiyalıq, dramalıq qaqtığıstar barısında oqırman qauımınıñ alar läzzatı jan-jaqtılı. Onıñ älem poeziyasınıñ qatarında ekendigi menmwndalaydı. M.Şahanov qolına qalam alğan jarım ğasırdan beri jas oqırmandar arasında ülken dümpu tuğızğan aqın. Aqın öleñderiniñ oqırman älemine ıqpalı men tärbiesi mol. Solayda biz endigi wrpağımız üşin, äsirese täuelsiz qazaq eliniñ ädebietiniñ qajeti üşin qalamgerler özimiz üşin, ötken ğasırdağı ädebietimizdiñ aq pen qarasın ayıru - täuelsiz qazaq ädebietşileriniñ jaña qosının qwru üşin ädebiet tarihımızdı elekten ötkizu keşpes parız. Osı sın maqalanıñ maqsatı da sol. Serkeñ tüzelmese jalğan men şın aralasqan qoyırtpaq ädebietten tazara almaysıñ. Jañğıru degen jalañ, qwrğaq söz bolıp qala beredi. Jüktiñ auırın nar köteredi. El bastağan serkesi sergise, qazaq ädebieti de serpilmek, sergimek, tazalanbaq. Osınday adal niet, ortaq maqsatpen Mwhtar Şahannıñ «Däuir dastandarı» attı kitabındağı oqırmanın oyğa salğan kölemdi tuındılarına da toqtala ketudi jön sanap otırmın. Oñ terisine qoğam, uaqıt, oqırman qalıs.

«Ğaşıqtıq ğalamatı» qanday bwyım? Bwl dastandı Keñestik biliktiñ twsında, kommunistk ideya degendi qalqan jasap, Sovet odağı men Qıtaydağı qazaqtar, äsirese eki auız öleñ biletin jastar auzınan tastamay jattağağan öleñi.  Zattı tanu üşin, «Ğaşıqtıq ğalamatınan» täuelsiz Qazaq oqırmanınıñ sanasımen üzikter oqıp köreyin. Qazaqtar bodandıqtan qwtılğannan keyin taza wlttıq bitim bolmısı boyınşa qayta oqısın! Şahanov «Ğalamattıñ» alğı sözin bılay dep qara sözben bastaydı:

Estay aqın ölerinde dosı Nwrlıbekke: «...Süyegime tüsetin qarttarğa eskert! Mına jüzikti jartı ğasır qolımnan tastamay kelgenimdi bilesiñ. Endeşe qalğan ğasırlarda da sausağımda jarqırap jatsın. Wlı sezimin kişkentay jüzigine sıydırğan «Qayran Qorlanım -ay!» - dep ağıl- tegil jılaptı.

Birde Evgeniy Evtuşenkonıñ üyinde şeteldik dostarmen bolğan bas qosuda men osı uaqiğanı äñgimeledim (tañğalarlıq närse Şahanovtıñ Qazaq dostarımen birge bolğanın bayqay almaysıñ. N. J) Kenet italyan müsinşisi ornınan twrdı da: «Mwnda süygenine qosıla almağan Estay aqınnıñ sağınışı men zarı ğana emes, mwnda bir wlttıñ mahabbatqa degen minezi men erligi jatır eken...» Aytıñızdarşı! Biz osı sözdi aytqanda (jazğanda) wltımızdıñ tarihın, dästürin, senimin (dinin) eskerdik pe? Oyladıq pa? Wrpaqtıñ kim boluımen sanastıq pa? Islamdı qabıldağan wlttarğa ölgende eki kez aq matadan basqa bwyırmaytının, är qanday zattıq bwyımdardı mäyitpen birge kömbeytinin aqın özi de biledi. Äri Qazaq saltında mahabbat belgisi dep bir-birine jüzik salu bolmaydı. Bwlar qwranda jazılğan, äri wlttıq bolmısımızğa say emes is. Keybireuler biledi - «Bilip twrıp kölge siedi». Oydan jasalğan (orısşa) ötirikter arqılı nege Estay men Qorlan obrazın jatqa telip jiberdik? Wrpaq solarday bolsın deymiz be? Wlttıq mahabbatımızdı nege jat dinge qaray iteremiz? Wlı Mwhtar Äuezov «Abay jolı» romanın jazıp, Abaydı äkesi Qwnanbayğa qarsı qoyuı, Mwhtar Äuezdiñ «Attı berip, qolbasını aman alıp qaluı» dep tüsindik. Äuezov jaraydı, özi qwlar ordan aynalıp ötip, jer şarına qazaqtı qazaq retinde tanıttı. Endeşe Mwqañnıñ «ğalamatın» qalay tüsinbekpiz? Mwqañ Qorlandı ölerinde bılay söyletedi:

Ol turalı (Jüzikti aytıp otır) aytqan kezde Qorlanğa

Eger olay etpese, Estay, Estay bola ma?!

....

Dep jılaptı eñkildep,

Aq jaulığı ay nwrımen jelkildep.

Nağız ğaşıq qarttığıña köner me?

Qorlan özi keyinirek qıltamaqtan ölerde,

Küyeuin sırtqa şığarıp jiberip,

Boyjetip qalğan nemeresine,

Estaydıñ änin saldırıp,

Janarın şoqtay jandırıp,

«Baqıttımın», «Baqıttımın» depti de,

Köz jwmıptı mäñgilik…

Qorlan şın solay etken bolsa qazaqtıñ adal aq jaulıqtı analarınan sadağa ketsin! Mwhtardıñ osı aytqandarın şın bolsın delik. Sonda ädebiettiñ qoğamdıq qwnı men tärbielik rölin, berer jemisin Mwhtar oylağan ba?  Ömirdiñ özin ar men wyattan, adaldıqtan twradı dep qaraytın, qazaq wltınıñ janwyası men balasın, alğan jarın janınan artıq köretin qazaq attı osı wlı wlt  Mwqañnıñ bwl «ğalamatın» äste qabıldamaytını sözsiz. Mwhtardıñ özi de bir öleñinde: «Ar aldında adal, aqpız desek te, San swraqtar alar keyde jağadan» degen bolatın. Ömir degen swmpayınıñ şındığı da osı. Biz es bilgennen keyin, äsirese üyli oşaqtı bolğannan keyin ömirdiñ san swraqtarına adaldıqpen jauap beruge, san soqpaqtarınan janwyamıdı aman ötkizuge wmtıluımız kerek. Qorlan bala-şağalı äyel bola twrıp tağı bir erkekti oylauğa qalay ar wyatı köteredi? Ötirik, sayqaldıq söz. Eger osını şın desek, mahbbat degen ataudıñ bäri jalğan.  Nemerege, jastarğa osılay ülgi körsetip tärbielesek, qazaqtıñ bitiminen ne qaladı? Bügingi künderde osılay bwzılıp jürgender az bolıp jatır ma? Tiri jetimder men tastandılar şe? Mwhtardıñ aytuınşa bolğanda, Qorlan öziniñ qwday qosqan, nemere süygizgen jarına elu jıldan beri jüregin de, tilegin de qospağan aramzanıñ özi eken.

«Ğaşıqtıq ğalamatındağı» tağı bir soraqılıq, älgi sorlı orıs kempirdiñ jalğız qızı «Eki balası bar, bwyrabas ärtistiñ artınan üş jıl salpaqtap erip aladı. Mwhtar oyı boyınşa bwl da «Ğaşıqtıq ğalamatı» eken. Qartañ ana Mwhtardan kömek swraydı. Olay bolatın sebebin kempirge aytqızadı:

Tuar ayım tumay qaldı oñınan.

 Üş jıl boldı, bwyra bas bir ärtistiñ,

Sorlı qızım jügirip jür soñınan.

Al ol ittiñ (bwl qorlıqtı qaraşı)

Bar äyeli, balası.

Üylenuge qaydan kelsin şaması.

Qızım sonı bilmey me? Biledi.

Bile twra selt etpeydi jüregi.

...............................

Keşir qalqam sağan aştım sırımdı.

Sen erekşe sıylı jansıñ qızıma,

Sıylaytını jatqa oqidı jırıñdı.

Jeñe almaspız ör minezben wrda -jıq.

Ötinemin sol baqıtsız sorlığa,

Qol wşın ber, oy salarlıq jır jazıp...

Aqın oyında ana tilegi tükke twrğısız. «Köz aldımnan ketpey qoydı jas ğaşıq» boldı da mınaday ökim aytadı:

.......................................................

Küdis peyil qaytqanımen meseli.

Ğaşıq jürek öz tağdırın özi ğana şeşedi.

Jığa almaydı onı jwrttıñ ösegi,

Bwğan dälel qwdiretti «Qorlan» äni keşegi.

Nieti bwzılğan zaman öz aqının, öz adamın jaratpaq. Mwhtar Şahanov «Zamanıñ tülki bolsa, qıran bolıp şaludıñ» ornına jem izdegen tülkilerdiñ qatarına añdamay barıp qalğan. Zamanı solay bolğan soñ onı künä deu auır keter. Sol zaman adamdarınıñ talayınıñ sanasında jalğan ğaşıqtıq deytin, taptıq sana deytin abstrakt wğımdar bilikke şığıp, wlt, wrpaq qamı siyaqtı şındıqtar esten köterildi de, adal sezim, janaşırlıq azayıp, alaökpe, körse qızar, ğaşıqsımaqtar örbidi. Mınaday bılıqqa şılıq qosılğan, batıs pen şığıstıñ aldamşı mädenieti aralasıp, wlttardı öziniñ taza wlttıq mädenietinen azğındatu beleñ aldı. «Ğaşıqtıq ğalamatı» aylalı, qandıauız qoğamnıñ jemisi. Älgi alakökek orıs qızı da sol zamannıñ adamı. «Äpekeme jezdem say, borsığan etke şirigen may». Şahanov ol zamanda jas edi. Sol müttayım zamannıñ adamı, aqını edi. Bolmasa anau bwyra bas ärtistiñ tiri jetim qalar balasına, zarlağan qart anağa, bügin ğaşıq, erteñ sordıñ esigin aşqalı twrğan qızğa janı aşıp, wnamdı jır jazıp, ana tilegin orındar edi. Bwl qılmısqa Şahanov jasağan zaman da, avtor da kinäli.

Keñestik socializm, kommunizm ideologiyasınıñ aldamşılığı - Qazaqtıñ özine tän wlttıq mahabbatınıñ sorına tıştı. Qarañız! Keñestik otarşıl ideya qazaqtıñ mahabbat qaharmanı Qızjibektiñ de obrazın bılğap fil'm tüsirdi. «Qızjibektiñ» ejelgi taza, qazaqi nwsqasında Qızjibek ğaşığı Tölegen ölgennen keyin öziniñ mahabbatın wltınıñ mahabbat bitimine erlikpen atap wltınıñ saltı boyınşa ämeñger qaynısı Sansızbaydı erjetkenşe 8 jıl kütip otırdı. Süytip bir wlttıñ mahabbatınıñ anasına aynaldı. Bizdiñ qazaqtıñ endigi ğaşıqtıq ğalamattarımız wlt qaharmanımız Qızjibek siyaqtı arularımız. Qazir Qorlan sındı ol da keñestik sayasattıñ «ğaşığına» aynalıp qaldı. Biz keñestik däuirdegi  bir top qalam alıptarın tüsinemiz. Alayda «sudıñda swrağı bar». Biz endigi jas oqırmanğa istiñ aq-qarasın aşıp bere alatın uaqıtımız jetti. Biz täuelsiz Qazaq wltı bilik alğan elmiz. Bwl Wlı dala eliniñ öz mädenietin qalıptastıruında sözsiz jüretin jolımız.

Endi «Senim patşalığına» az kem toqtalayıq. «Senim patşalığı» sahnalıq şığarma. Ädebi ölşemmen tarazılasaq, bir romannıñ aytarın qamtıydı. Biraq uaqiğalar jauapkersiz, zorlap qisındastırılğan. Qazaqtıñ saq däuirinen keñestik däuirge deyingi qazaq tarihın aytpaq pa, äyteuir tüsiniksiz. Alayda Qazaqtıñ arğı atasınıñ juan tamırınıñ biri Saq ekenin, Qazaqtıñ ata saltı sodan bastalğanın avtor biletin siyaqtı. Tipti «Qazaq bayısa qatın alatın» saltı eñ köp biledi eken. Adasqan jeri - bileuşi wlt siyaqtı qazaqtı aqılğa kem, jabayı wlt etip tüsinetindey äser qaldıradı. Olay deytinim, alıp aqın jazğan, alıp şığarmanıñ birinşi bölimi «Senim patşalığındağı» keyipkerler men qatınasuşılardıñ barlığı aspannan tüsken jabayı adamdar. Esimderi qazaqşa, hanı jauız, aldamşı. Han qızın eñ bay adamğa beremin dep jar saladı. Sol zamandağı handıqtıñ adamdarınıñ bäri kemis pe qaydam, on qatını men mıñğırğan malın aldına tartıp, hannıñ jalğız qızın on birinşi qatındıqqa almaq bolıp Köñbay jetedi. Wltımızdı sayqımazaq etu degen osı. «Jarğaq qwlaq bir eşkisi joq» taqır kedey Köñbaydıñ jılqışısı (malayı) jas jigit Jayıq «dostıq attı baylığım bar» dep han qızın qatın etkisi keledi. Tük körmegen tek «dostıq» degen sözdi maldanğan, tärbiesiz malay Hanğa hannan biik söylep til tigizip zındanğa tüsedi. «Baylığım dostığım» degen sözdi arqalap, Jayıqtıñ dosı Merey attı jigit Jayıqtı qwtqaruğa keledi de Handı bılğanış tildermen şanşidı. Merey Hanğa öziniñ ülgi eter adamı bar ekenin aytadı. Ülgisi mınaday äñgime eken: "Saqtardıñ tağı bir hanı, tağı bir eldiñ jigitin zındanğa saladı. Onıñda özi sekildi jan dosı bar eken, ol hannan dosın swrap baradı. Han älgi jigitke: «Qos köziñdi dosıñnıñ tölemine ber! Ekeuiñe bir köz jetedi. Biriñdi biriñ jetektep bir bağıtpen jüresiñ» deydi. «Batır» jigit maqwldıq beredi. Han älgi dosınıñ eki közin oyıp aladı (Aqın jandı adam qalay ğana däti şıdap osı aradağı eñ jauız syujetti şimirikpesten qisınsız qwrastıra aldı eken deseñşi). Merey aqqan kos közdi ülgi ete otırıp, handı qanjar tilmen tildep hanğa jaulıq körsetkeni üşin, adam aytqısız qinauğa wşırasa da hanğa tize bükpeydi. Dosın qwtqardı. Qaysarlığına tänti bolğan han qızı men tağın beredi. Söytip aqın eşbir eli-jwrtı, äke-şeşesi tau-dalası belgisiz, tipti qalay ösip, erjetkeni belgisiz, «dostıq» degen ataudan basqa tügi joq, tamır-tanısı joq eki taqır kedeyge patşanı «jeñgizip» qızın alıp, patşa boladı. Ötirikşi sociolizm ideyası jeñimpaz, proletorlar jeñip şığadı. «Qazaq ötiriktiñ özine senbe, qisınına sen» degen eken. «Tamırsız ağaş bäyterek boluşı ma edi? Susız qalay şöp şıqpaq? Kimnen tuıp,  kim asırap, qalay ösken eki jigit? Patşa bolu sonşalıq oñay bolıp pa? Mıñğırğan malı, on qatını, Merey men Jayıq siyaqtı bir top qwlı bar Köñbay aqımaq patşalıqtı baylıqpen alam dep patşanıñ qaqpanına tüsip, barlığınan ayırılıp «köñ sasıp» aydalada qaladı. Han Köñbaydı öldi dep ötirikten jariyalağanda, älgi jabayı qazaqtar, baydıñ malın aldı-aldına ayday jöneledi. Käri qatındarın qañğırtıp, jas toqalın qatın jasap, üyiniñ mülkin talap aladı. Qazaqtardıñ arğı tegin osılay suretteydi. Şahanovşa bolğana qazaq tarihta jabayı tonauşılar bolğan mıs.... Şığarmada baylar, handar jauız, qanişer, esersoq, esalañdar bolıp keledi de, tek taqır kedey bolsa boldı adal, batır boladı-mıs. Dälelsiz, dänekersiz söz tükke twrmaydı. Tört müşesi sau adam kedey bolsa, ol aqılsızdığınan kedey bolmaq. Qazirgi narıq zamanda, täuelsiz elimizge, aldamşı proletariat pen onıñ ideyasınıñ ziyanınan basqa keregi joq, ädebietiniñ tipti de ziyanı köp.

Mende, Mwqañda sol ideyanıñ aldauına tüskendermiz. Endigi jastardıñ közi aşıla ma dep osı maqalanı jazıp otırğan jayım bar. Biz ziyandaluşılarmız. Endigi jerde Wlı wltımızdıñ tap-taza ruhaniyatı men mäñgilik eldiñ täuelsizdiginiñ jemisi gül aşsa eken! Bizdiñ wlttıq ruhımız, topırağımızğa swqtanğan qwrttı közderge totiyayın bolıp qwyılsa eken dep tileymin! Tilegimniñ orındalatınına senemin! Sözimniñ däleli bolsın dep «Senim patşalığınıñ» ekinşi bölimi «Jan-jağımnan qaumalaydı jalğandıq, kiimine jasırınıp ap şındıqtıñ» attı böleginen söz qozğaymız. Bwl saq däuiri emes, Sociolizm däuiri... Uaqiğada toy jürip jatır. Keñestik däuirdiñ kemeline kelgen kezi. Toyğa qatısuşılardıñ atı-jöni qazaq bolğanımen, toydıñ jürgizilui basqaşa. Qazaq toyınıñ iisi de, belgisi de, äni de, säni de joq. Keyipkerler: tarih ta, aqın da (qüyeu jigit Mazdaq) toy jürgizuşi de, aqınnıñ äkesi Medet te, basqa adamdar da barlığınıñ kitapta Mwqañ jazğanday, tili qazaqşa da uaqiğanıñ örbui men qimıldar Orısşa, Kelinniñ sälemi, jastardıñ ülkenge, äkeniñ balağa ibası bwl toyda atımen joq. Qazaqtıñ qız wzatu salttarı joğalğan. Balasınıñ kimniñ qızın alatınınan Medet şal habarsız. Qwdalar toyğa keşigip keledi. Medettiñ tüsirip jatqan kelininiñ äkesi, Medettiñ jan dosı, Mazdaqtıñ äkesin öltirgen, Mazdaqtıñ şeşesiniñ ölimine sebepşi bolğan NKVD-nıñ bastığınıñ qızı bolıp şığadı (Ölip bolğan adam). Köp söylep qayteyin! Qazirgi toy jasap jatqan aqın Mazdaq-Medettiñ öziniñ kindiginen bolğan eki wlın ört işinde qaldırıp, eki wlınıñ tirliginiñ bodauına örtten qwtqarıp qalğan Körik degen dosınıñ balası edi («Aqımaqtıñ tayağı asa-asa timey me»). Toy üstinde osılardı eske alıp kek kernegen Medet qariya:

O, Jarandar, Jarandar,

Aytpasqa ne şaram bar.

Mına toydı Mazdağımnıñ,

Oqu bitiru dumanına sanañdar.

Meniñ wlım üylenbeydi bwl qızğa.

.....

Mazdaq äkesiniñ qızdı alma degen sözine bola Medettiñ alqımınan aladı. Äkeniñ jağasınan alu, qarttar üyine aparıp tastau, sıqıldı mwsılman balası keşpes künäni alıptar bastap, qalğanımız qostap öz qalamımızben özimiz jastarğa ülgi retinde osılay jazıp üyretken ekenbiz. Aqın dastanınında Äkeniñ alqımınan alğandağı Mazdaqtıñ qimılın, sol maydandağı äke ölimin eşteme bolmağanday, üylesimdi qimıl etip jazadı. Tipti erlik qimıl retinde surettey kelip balasınıñ qolınan bolğan äke ölimine qalamı arqılı: «Mümkin menen ötken şığar pendelik» dep, balası äke ölimine naq maydanda sebepşi bolğan qılmıstı pendelikke auıstırıp, pendelikke de qimay, «Mümkin» degen sözben araşalamaq boladı. Ğazireti Äli Şeriniñ balası Mädi äkesin tanımağandıqtan äkesimen küresip qoyğandığı üşin «Äkeme qolım tidi» dep sol qılmısın, däl büginge deyin Samarqannıñ kök tasınıñ işinde öz jazasın ötep, Allanıñ keşirimin kütip jatır emes pe? Keybireuler mwnı añız deytin şığar. Bwl añız bolsın, meyli bolmasın mıñdağan ğasırlarda Islam jamağatı wstanğan, boywsınğan, qwrmetti moral'dıq zañ bolıp qalptasqan qasietti qazaq wltınıñ wlttıq moral'i ekendigin eşkim teristey almaydı. Qazaqtıñ wlılığı da däl osında jatır. Şahanov bwl zañdı belden bastı. Wrpaqqa üyretken, basqızğan tağı sol keşegi socialistik ideya, socialistik ädebiet. Üyretken solar, üyrengen özimiz. Mwhtar qalamı arqılı öz däuiriniñ erkekteri bılay söyleydi. Mazdaq äkesi Medettiñ jağasınan jarmasıp twr:

Medet (äkesi) aqırıp:

Tart qolıñdı!

Wl emes pe eñ sanattı....

Mazdaq (küyzelip)

Öle-ölgenşe keşirmeymin mwnıñdı.

Ömir boyı qarğap ötem osı qara künimdi.

Endi sendey äkeniñ,

Qwnı mağan bir tiin             (Swmdıq-ay! N: J)

...

Medet:

Kütpep edim......

Kütpep edim senen mwnı...a..a..a (Jüregin wstağan küyi edenge kwlap tüsedi. Ayımbek basın süyeydi)

Aqın (Mazdaq)

Öldi..

Tereñ qazıp jerledik.

Mümkin menen ötken şığar pendelik.

Eger közben qarar bolsañ bayıptı,

Ol jağdayğa tügel äkem ayıptı.

Tarih

Eşkim tereñ tanımağan,

Seniñ äkeñ alıp adam.

Mazdaq

Joq äkemdi sanamaymın alıpqa,

Qonbadı oğan el sıylaytın dañq ta.

Janın salıp meni oqıttı, ösirdi,

Tüptep kelsek sol alıptıq bolıp pa?

Wrpağı üşin öz ömirin qimay ma?

Balıq ekeş, tittey gete balıq ta!

......

Desedağı äyelimniñ äkesin,

Artıq körem äkemnen...

Sonda aqırı ne boldı? Ölgen äkesiniñ kim ekenin tarih oğan aytıp berdi. Bwl öz äkesiniñ öluine sebepşi bolğan opasız, satqın. Mwnday satqındar Mwhtar aqın jağınan ayıptaludıñ ornına aqtalıp, maqtalıp şıqtı. Şahannıñ qortındısında älgi opasız, qandıqol Mazdaq, Medet äkesi turalı dastan jazatın jaqsı aqın bağasın aladı. Tirisinde äkesiniñ alqımın sıqqan balanıñ ölgennen keyingi dastanı kimge kerek? Ol dastan, jat dindegi wlttıñ azğındarına ğana kerek. Qazaq üşin, mwsılman üşin alğanda wrpaqtıñ qartayğan äke şeşesin bağu borışı bar. Alayda osı bölimde älgi toyda gete balıqtıñ wrpaq taratu ruhı madaqtaladı da, äke-şeşeler wrpaq üşin ölu mindeti madaqtaladı. Tipti Mwqañ Mazdaqtıñ auzına söz salıp: «Wrpağı üşin öz ömirin qimay ma? Balıq ekeş tittey gete balıq ta» degizedi.

Qortındı: Qarttar zeynetaqısımen wrpaqtarın bağuğa mindetti, onday bola almasa gete balıqtay ölu kerek boladı-mıs! Osıdan Mwqañnıñ qay däuirdiñ aqını, qaysı wlttıñ aqını ekenin qayta oylastıruğa kerek siyaqtı. Qazaqtıñ: «Anañdı Mekkege arqalap köterip barsañ da eñbegin aqtay almaysıñ» «Äkeñ jındı bolsa baylap baq!» deytin wlılığınan dastan sadağa ketsin! Osınday tälimdi aqın jazuşılardıñ kitabın oqıp ösken bir buın wrpaq qazir neni istep, neni oylap jür?

Mwhtar Şahanovtıñ «Däuir dastandarı» attı kitabındağı bir keleñsizdik- jalpı şığarmalarında ölim köp. Intımaq, kelisim, keşirim, keñdik, obal-sauap, meyirim degender az. Sol qoğam bitimi men minezi aqın şığarmasında şalqalap boy körsetedi. Däuir solay bolğan soñ sol däuirdiñ qalamgeri de beyim bolar. Mwhañ qalamı arqılı «saylanğan» handarınıñ deniniñ qılışınan qan sorğalap twradı. Şıñğıshannıñ twqım joyu qırğının şın desek te, Mwhañ qalamınan jaratılğan, tarihta atı bar atı joq handardıñ barlığı solay (Bwlar türki äleminiñ handarı) Joday han aldınan kesip ötkendigi üşin, eki qabat äyeldi eşbir jazıqsız qwrsağına teuip jürip öltiredi. Aqsaq temir han on jeti jasında (Jodaydıñ öler şağında) Jodaydıñ basın öz qolımen şauıp anasınıñ kegin aladı (Tärtip boyınşa han öz qolımen bas kespeydi. Bas keserlerine bwyıradı). Dastanğa atı jazılmağan bir han, bürkitiniñ twyağınıñ tölemine bola qarapayım ananıñ qos qolın, bileziginen qırqıp tastaydı. Mwhañ «Senim patşalığınıñ» (Atı jazılmağan) hanı jäne jendet bastığın bılay söyletedi: Jendet bastığı «Pälenşeni keltir dediñ keltirdim. Öltir dediñ öltirdim» dese, Han:

"Qatal boldım qılışınan han tamğan.

Talay basta meniñ salğan bar tañbam"... deydi. Sonda tarihtağı türik älemi men Qazaq handarınıñ sipatı osınday ma edi? Bizdiñ jastarımızben endigi wrpağımız Şahanovtar osılay jazsa, tarihımızdı osılay tüsinbegende qaytedi? Mwhañnıñ qarauınşa Stalin zamanı däurendegende, milliondağan beykünä jandardıñ qanın işip, mal-düniesin talap, jer-suın tartıp alğanı, qastandıq pen josparlağan aşarşılıqtan milliondağan halıqtıñ qırılğanı, sansız wlt qwrbandarı men qormaldarı azamattarmızdıñ keudesin oq tesip ölgeni, mıñdağan, on mıñdağan adamdardıñ Sibir dalasında it pen qwsqa jem bolğandığı, otan üşin jauğa twtqın bolğandığı, qırılğanı men azabı Mwhtar Şahanovtardıñ qalamınan tıs qalğanı adamdı tañdandıradı. Olar turalı, wlt tarihı turalı nege qalam tartqısı kelmeydi? «Däuir dastandarı» dep at qoyılğan soñ Qazaqtıñ qaralı künderi men teñsizdigi turalı birer taqırıp köterse nesi keter edi? Oğan da ökpe joq. Bodandıq, qwldıq sana oğan jol bere qoymaydı. Olay bolatını bar jamandıq pen jauızdıqtı handar, biler, baylar jağınan keledi deu osı zamannıñ nadan wğımı men aldamşılığınan aspaydı.

«Däuir dastandarı» kitabı - erkindik, teñdik atauın teris jağınan tüsindirmek bolğan, auzı jaz, jüregi mwz jıldardıñ jemisi. Alıp aqınımızdıñ adasqan jeri de osında. Adastırğan zaman. Allanıñ bizge täuelsizdik bağıştaytının ol zaman zorlıqşıları da, zaman aqındarı da bilmese kerek. Wlttıq sana joyılğan elde wlttıq namıstı oylau da qiın....

Endigi şığar jol - atomnıñ jarılısınan qalğan ulı qaldıqtardı tazalağanday, bodandıq däuirimiz ben mädenietimiz, ädebietimizdi bılğanıştan tazartu, qisığı men qılmısın ayta otırıp alastap, täuelsiz wlttıq ädebietimizdiñ sara jolın jasauğa mindettimiz. Jetpis jılğı bodandıqtıñ wltımızdıñ ruhani älemine salğan ulı qaldıqtarın tazalau. Keyingi wrpaqqa wlttıq ruhtıñ ne ekenin şınayı şındıqtı aytıp tüsindiru, osı negizde älem ädebietiniñ ortasınan orın aluımız tiis. Bwl maqalamnıñ maqsat, mindeti de osıdan basqa emes. Jüktiñ auırın nar köteredi. El üşin aytılğan sözdiñ auırın Şahanov sıqıldı wlttıñ narı köterer dep sendim.

Nwrmwhan Janwzaqwlı

Abai.kz

 

 

61 pikir