Jwma, 20 Şilde 2018
Alaşorda 2632 32 pikir 11 Säuir, 2018 sağat 09:44

Qarqarağa janıñ jetkenşe, şıda, bauırım!

Qazaqta ejelden beri auızdan tüspey, ünemi aytılıp kele jatqan «Qarqarağa janıñ jetkenşe, şıda!» degen söz jäne bükil älem elderinde, sonıñ işinde Qazaq dalasında da Qara, Qarqara, Qarqaralı attı ärtürli wğımdar men toponomikalıq ataular öte jii kezdesedi:

«Qarqaralı memlekettik wlttıq tabiği park Qarqara tauınıñ atauı qazaq qızdarınıñ monşaq, jiber, barqıt, parça jäne ükimen örnektelgen wlttıq bas kiiminiñ atauınan şıqqan. Jarqırağan qarqara siyaqtı Qarqara tauları jarqırap twr» (Uikipediya).

Qarqara – qazaq äyelderiniñ bas kiimi. Biik töbeli Qaraqaranıñ milığına aynala qwndız twtıp, mañday tüsın joğarıdan tömen qaray üşkildep jığa tigedi de, töbesine qws qauırsının qadağan. Bas kiimniñ atauı da osıdan şıqqan. Keyde qauırsınnıñ özin de "qarqara" dep ataydı (Uikipediya – aşıq enciklopediyasınan).

«Qızdardıñ baskiimine sändik üşin qws qauırsını qadalıp otırğan, soğan baylanıstı «qarqara» degen atau qalıptasqan. Qarqara – jas äyelderdiñ, qızdardıñ töbesi biik, şoşaqtau kelgen, saltanatta kietin bas kiimi. Biik töbeli qarqaranıñ milığına aynala qwndız twtıp, mañday twsın joğarıdan tömen qaray üşkildep jıra tigedi de, töbesine qws qauırsının ornatadı. Biik, äri şoşaq, äsem bezendirilgen jäne swlu qwstardıñ qanat qauırsının qadağan baskiimdi jas kelinşekter, qızdar sän-saltanatı men jarasımın arttıru üşin kigen.

Keybir derekterge qarağanda, qarqaranı tek qızdar ğana emes, swltan, töreler, han balaları da özderin basqalardan erekşelendiru üşin kigen. Bwğan Esik obasınan tabılğan «Altın Adam» täji mısal bola aladı. (M.Merey. «Zerli taqiyadan kesteli kimeşekke deyin» http://syrboyi.kz/negizginews/10411-zerl-taiyadan-kestel-kimeshekke-deyn.html).

 

«Qarqara twmaq kigizip,

        Qadıl boluın swrayıq», («Mwñaldıñ qwpiya şejiresi» (1240 jıl)).

 

«Qarqara - qalmaq qızınıñ esimi. Qarqara öñiri atauı sodan qalğan».  («Qarqara» atauı qaydan şıqtı? http://www.inform.kz/kz/babalar-sozi-karkara-atauy-kaydan-shykty_a2799146).

 

«Atıñnan aynalayın Qarqaralı,

         Senen bwlt, menen qayğı tarqamadı.

         Sayañnan sayğaq qwrlı pana tappay

         Men bir jan qañğıp jürgen arqadağı» (Mädi Bäpiwlı 1880-1921).

Qarağandı oblısında Qarqara audanı bar.

Jetisu öñiri qazaqtarınıñ 1916 jılğı «Qarqara köterilisi» Qazaq halqınıñ otarşıldıqqa qarsı bas köterui qazaq tarihındağı eñ iri bas köteruleriniñ biri bolıp endi.

«Qarqaralı – Alaş qozğalısınıñ bastauı bolğan ölke». (7.07.2016 jılı «Abay Kz» (http://abai.kz/post/view?id=8703)).

«Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdiginde» (2008) «Qarqara» – erte kezdegi tırna tektes, sirağı wzın, qauırsını ädemi qws jäne «qar­qara» sözi qızdar men jas äyelderdiñ töbesi biik şaşaqtau bolıp kelgen saltanattı bas kiim» dep te tüsinikteme berilgen.

«Qarqaralı tarihı tereñde «Qarqaralı» söziniñ şığu tarihı turalı derekter de, tarihi äfsanalar da köp. Şejireli qart Qarqaralınıñ kerbez de swlu, körikti taularınıñ alıstan qarağandağı pişini qazaq äyelderiniñ dästürli bas kiimi qarqarağa wqsap keledi. Sondıqtan qalanıñ osılay ataluı da däleldi pikir siyaqtı. Biraq Almatı qalasınıñ etegindegi Qarqara jeri de osı ataudıñ mağınasın aşıp twrğanday. Sondıqtan köp derekterde kezdesetin Qarqara atauın köbine osı Qarqara jerine telip keledi. «Qarqara» söziniñ endi bir mağınalıq sipatı «täj» mağınasında. Ertede el bilegen kösemderdiñ, handardıñ basında qarqarası bolğan. Endeşe Sarıarqanıñ sayın dalasındağı bwl taular hannıñ basına kigen altın täji siyaqtı, qarqaraday bolğan soñ, bwl öñir halıq auzında Qarqaralı öñiri atalıp ketui äbden mümkin. Öytkeni Qarqaralı tauları — tım erte däuirde tüzilgen taulı qırat. Dey twrğanmen Qarqara atauın qoya twrıp, «Qarqaralı» degen sözdiñ wğımın aşatın bolsaq, biz, ärine, köne qalanıñ özin, onı qorşay bitken äsem tabiğattı da aytamız. Olay deytinimiz – bar swlulıq pen äsemdikti boyına jinağan bwl öñirdi talay aqın jırğa qosqan. «Atıñnan aynalayın, Qarqaralı, Senen bwlt, menen qayğı tarqamadı, — dep Mädi babamız jırlap ketse, wlı jazuşımız Säbit Mwqanov «Swluşaş» poemasın jazıp qaldırdı. «Swluşaş» dastanında jırlanğan qızdıñ tağdırı osı Qarqaralı öñirinde bolğan añızğa derektelip jazıldı. Tipti Janaq aqınnıñ «Qız bergen qarqarası tüsip qalıp, tau atın Qarqaralı qoya saptı» deytin jırı da bar. Bwl Qarqaralı atauınıñ säukele, qarqara mağınasındağı derekter negizinde jazılğanın añğartadı.  Qarqaralı atauınıñ tağı bir añız-äfsanalıq dereginde bılay dep körsetiledi: «Qarqaralı mekeninde körşi twrğan eki auıl bayları özderiniñ balaların tumay jatıp atastırıp qoyadı. Birde auıldar arasında kelispeuşilikter tuıp, atastırılğan qız ben jigitti ayırıp alıp ketedi. Qız öte swlu boladı, al jigit nağız batır bolıp ösedi. Arada jıldar ötip ekeui kezdesedi, eki ğaşıq bir-birinsiz ömirdiñ qisını bolmaytının tüsinip, auıldarınan qaşıp ketedi. Mwnı sezgen qız äkesi quğınşı jiberip, jigittiñ ölimine sebepşi boladı. Sonda mwnday swmdıqtı körgen qız şıday almay öz-özine qol jwmsaydı. Süygeniniñ keudesine qwlağanda, qızdıñ auır bas kiimi qarqara jerge qwlaptı». Aqırı osı qwlağan qarqaranıñ qwrmetine «Qarqaralı» atauı şıqqan degen». (Altınbek Qwmırzaqwlı «Tarihı tılsım Qarqaralı» http://e-history.kz/kz/project/view/14?type=publicationproject&material_id=158).

 

«Almatı oblısınıñ Rayımbek audanında tau, özen, jaylau jäne Qarqara auılı da Qarqara degen tau atauına baylanıstı qoyılğan.

«Qarqara qalıñ qazaq kebesindey,

       Albannıñ albırt-erke enesindey.

       Qarağay qaptaldağı, jınıs arşa,

       Qıdırlı maldıñ qwttı kelesindey.

       Qarqara jarasımdı jazıq jaylau,

       Üy-külşe, qwrttıñ jayğan öresindey» (İliyas Jansügirov).

Qarqara atauı Jetisu ölkesinde ğana emes, Qarağandı oblısında Qarqaralı twlğasında, Qırğızstan Respublikasında Karkıra (Issıq­köl oblısı Aqsu, Tüp audandarında), Karkıra – köl (Oş oblısı Alay jotasında), Monğoliyada Harhara atauı kezdesuiniñ tarihi sırı bar. Joğarıdağı pikirlerge den qoya otırıp, Qarqara (özen, tau) atınıñ türki tilderine tändigin, onıñ bizdiñ däuirimizden bwrınğı jıldardan barın payımdaymız. Sonımen qatar onıñ köneligin atau qwramındağı sözderdiñ ündi-europa, türki, moñğol tilderinde ejelgi zamannan barı däleldey tüsedi. Birinşi kezekte tau atı, odan soñ özen atı Qarqara atalğan bolu kerek. Atau: «ülken, biik», «asqaq», «zañğar», «alıp tau» degen mağınağa ie ekeni onıñ jağrapiyalıq sipatına tolıq say keledi.» («Qarqara» Telğoja JANWZAQ  http://kazgazeta.kz/?p=48278).

«Qarqara jılğasınıñ atı jayında mınanday bir añız bar: «Qalmaqtarğa şabuıl jasağan kezderiniñ birinde qazaqtar osı özenniñ boyında Zaysannıñ eki qızın tartıp aladı. Qalmaqtardıñ auılı jaña ğana köşip ketken eken. Qızdar jwrtta juınıp – taranıp, köş qonatın jerge sän – saltanatpen barmaqşı bolıp ayaldap qalğan. Olardıñ säukelesine qadağan ükileri, qauırsındarı bar eken. Qazaqtar sol qauırsındı qarqara degen» Jılğanıñ Qarqara ataluı jayındağı añızdıñ şığu tarihı osınday» (Şoqan Uälihanov «Istıqköl kündeligi»).

«Äkesiniñ äbden ärinen ayrılğan qu şölmektey appaq betine janı qarqarağa kep qısılğanda da qan jügirmedi, bir türli külgin kögis tarttı. ...Jaulığı qarqaraday käri äjeler tayaqtarına süyenip ap, üy jığıp jatqan qız-kelinge anadaydan jön-josıq aytıp qoyadı» (Äbiş Kekilbaev «Şıñırau»).

Troya töñireginde Qarqara attı şıñ bar. Gomerdiñ «Iliadaday (El Aday M.Q. )» dastanında:

«Kronwlı (Zevs) Idağa, añ-qwstıñ nulı-sulı anasına,

Toğayı men qwrbandıqhanası ornalasqan Qarqarağa kelip,

Jüyrik säygülikteriniñ tizginin tarttı», degen joldar bar.

Osı jırda aytılatın Eney baspanalağan Karfagen qalasınıñ tolıq atauı Qar Apa kenti. Kar-Qar, fa-Apa, gen-ken (kenti) bolıp taldanadı. Kent qazaqta (twrğını köp eldi meken), yağni qala degen mağına bergeni siyaqtı, parsı tilinde de qala, şahar; köne latın tilinde adam, adamdar, halıq  degen mağınanı bildiredi.

Tüsinikteme: Eñ alğaşqı kentti (qalanı) salğan atamızdıñ atı Kenti Baba. Kenti babanıñ molası Mañğıstauda. Küni büginde de Kenti baba qorımı dep ataladı.

Serikbol Qondıbaydıñ «Mañğıstau men Üstirttiñ jer-su atauları» attı eñbeginde tübirinde «Qar» men «Qara» bar 300-ge juıq ataular körsetilgen. Al älem elderi tarihına üñilsek, onday ataulardı sanap tauısa almaysıñ, tipti bükil jer şarında osı attas toponomikalıq atauları kezdespeytin birde-bir el joq dese de boladı.

Qabibolla Sıdiıqwlınıñ «Beket Ata» attı kitabında /«Arıs» baspası, Almatı - 1994 jıl/ Wlı babanıñ amanat - ösietin oqırmannıñ nazarına wsınğan. Onda, Pir Beket babamız: «Qarqarağa jandarıñ kelip, qaşan qiın jağdayda qalğanşa atımdı atamañdar. Onday auır halde auızdarıña alsañdar, äruağım jar bolıp jürer,- dep köz jwmıptı» deydi...

«Qarqarağa jandarıñ kelgenşe meniñ atımdı auızğa almañdar, asa qiın jağdayğa tap bolğanda ğana järdem swrañdar!» (Beket Ata ösietinen).

Özderiñiz körip otırğanday, Qarqara qazaqtıñ eñ qasietti wğımdarınıñ qatarına jatadı. Sondıqtan, Qarqara – Analarımızdıñ basına kietin wlttıq bas kiimi, Qarqara – tau, Qarqara – erlerdiñ basına kietin twmaq, Qarqara – qız esimi, Qarqara – aspanda wşatın qws, Qarqara – qasietti jer atauı, Qarqara – aqiqat üşin kürestiñ jan alısıp, jan berisken jeri, Qarqara – özen, Qarqara – jaylau, Qarqara - «ülken, biik», «asqaq», «zañğar», «alıp tau» degen siyaqtı qazaqtıñ eñ asıl wğımdarın tügeldey qamtıp twr.  Biraq, bwl jerde Qarqara degen sözdiñ özi qaydan şıqtı jäne ne mağına beredi degen negizgi swraqtıñ jauabı joq.

Biz bwl swraqtıñ jauabın, Atamız Qazaqtıñ öz tarihın bir auız sözben jazatın bastı qağidasına säykes, atau sözdiñ qwramınan jäne onıñ tübiirnen tabamız:

Qarqara – söz tübiri Ar, arı qaray söz qwramı Qa, Qar, Ra, Ara, Qara, Arqa, Qarqara bolıp şığadı.

Ar (Ar iman) – ärbir adam balasınıñ qorğauğa tiisti arı (ar-imanı, Atameken tuğan jeri, otbası jäne Otanı). Mine osılardı qorğauğa tiispin degen senimiñ, yağni imanıñ bolsa Arıñnıñ bolğanı, bolmasa Arsızsıñ. Ejelde arsızdar adam qatarına sanalmağan, qazirde de sanalmaydı. Atam Qazaqtıñ keybir jetesizderge renjigende  «Öy, Arsız!» wrısatını osıdan. Ejelgi qazaqtardıñ kezinde tügeldey, Besqala qazaqtarınıñ küni büginde de «Arma! (Arıñ bar ma?)» dep amandasatını, Sälem aluşınıñ «Bar bol (Arıñ bar bolğay!)» dep jauap qaytaratını osıdan.

Osılay amandasu saltı «Alpamıs batır» jırında, Alpamıs batırdıñ kezdeskenderge birneşe ret «Arma!» dep, dep amandasqanı suretteledi.

Qarqara qwramında «Ar» degen tübir söz bir emes eki ret qaytalanadı.

Osı Ar-dan tuındaytın Arıstar (Ariy taypaları) – qazirgi Arıstardıñ atası qazaqtıñ üş arısı (Aqarıs, Janarıs, Bekarıs), Segiz arıs Aday (Täzike, Qosay, Qwnanorıs (Rısqwl), Aqpan, Balıqşı (Şıbıntay), Bwzau, Tobış, Mwñal), Arap (Ar apa), Parsı t.t.. Qazaq dalasınıñ oñtüstigindegi Arıs qalası men özen, Qazaqtıñ Qap tauı (Kapqaz) sırtı elindegi Araks, Ardon  özenderi atauı t.t. yağni söz tübirinde (öz tübinde) «Ar» degen sözi bar elder men toponomikalıq ataulardıñ bäri solardan qalğan. Qaraman Ata esimi tübiriniñ de Ar bolatını osıdan.

Arıstardıñ arğı tegi Jarı (Jartı) ruı. Bwl Älemge äygili Şıñğıs qağandı bergen rudıñ atı. Äygili Qiyan men Qiyattar jäne Börjiginder osı Mwñal-Jarı ruınan taraydı. Batıs Qazaqstandağı Mwñaljarı tauı atauı solardan qaldı.  Ardıñ aldında twrğan «J» tañbası qasietti jeti buın wrpaq, yağni «Jebe» degen söz. Bwl söz kündelikti qoldanısımızdağı er men äyel, yağni  «eki jartı, bir bütin bolıp» Qarqara söziniñ işine tügel sıyıp twr.

Qa – söz basında twr. Osı buınnan Qar, Qara, Qarqara, Qazaq, Qart Qazaq, Qariya, Qazaqtıñ Qara balası degen sözder bar.

Qar –  Qar men Aq sinonim. Appaq qardı - Aqşa Qar deytinimiz osıdan.

Ra – Kün Qwdayı, Hakim Abaydıñ «Allanıñ özi de Ras, sözi de Ras» deytini osı. Ras – şındıq, yağni aqiqat.

Ara – Aq pen Qaranıñ ara jigin ajıratıp twr. Aralassañ – qayta qosıp twr. Söz tüsinbey, Aq pen Qaranı ajıratuğa därmeniñ jetpese Ara bolıp şağıp twr.

Qara birneşe mağınalı: Sebebi bwl sözdiñ qwramınıñ özi Aq pen Qaradan twradı.

Mısalı: 1. Qapa – ciıp, jılıq, tüye ciyaqtı ipi mal: ipi qapa mal; qapa cözi qazaq tilinde keyde jeke twpıpta däl ocı mağınanı bildipedi: toqcan mıñ eken qapacı, noqta timegen (Qazaq epocı).

  1. Qapa – alıctan bwldıpap, qapauıtıp köpinetin beyne, jandı jäne jancız zat twlğacı.
  2. Qapa – han, aqcüyektep, töpe twqımına jatpaytın, jalpı halıq ne col halıqtıñ ökili.
  3. Qapa – cepik, ec, jäpdemşi.
  4. Qapa – maycız, dämciz, qatıqcız, cütciz dayındalğan ac.
  5. Qapa – ayıptı, kinäli, qılmıctı adam.
  6. Qapa – jala, opıncız ayıp.
  7. Qapa – adamğa ziyan keltipetin qacietciz maqwlıq, ecki cenimge baylanıctı neşe tüpli jın şaytan albactı ciyaqtı näpcelep.
  8. Qapa – ölim-jetim, qayğı-qacipet, ılañ.
  9.   Qapa – peñciz, qoñıpqay, tüp-tücciz.
  10.     Qapa – jay, qapapayım cöz, ppozalıq şığapmanıñ tili.
  11.     Qapa – auıp, zilbatpan.
  12. Qapa – qatıgez, qanıpezep, wyatcız, piğılı jaman adam.
  13. Qapa – jazu, cızu, hat, äpip tañbalapı.
  14. Qapa – köñilciz, cüpeñciz.
  15. Qapa – küşti ekpindi.
  16. Qapa – eñ jaqın, eñ qımbattı, eñ ayaulı.
  17. Qapa – kedey şapuadan şığıp eñbekpen ıcılıp öcken.
  18. Qapa – ülken, qadipli, qactepli, qacietti.  İpi qapa - ciıp, jılqı, tüye ciyaqtı ipi mal.

Qapa cözi qazaq tilinde keyde jeke twpıpta däl ocı mağınanı bildipedi: toqcan mıñ eken qapacı, noqta timegen (Qazaq epocı).

Qapa küş – küşti ekpindi, qapa dauıl – jep betindegi zattapdı qipatıp bwzıp ketetin qattı coğatın dauıl;

Qapa küş – tepce temip üzetin adamnıñ, küşti hayuannıñ t.b zop küşi.

Qapa cuıq – jelciz, tımıpcıq qıc kündepindegi qattı cuıq, qattı ayaz, toñazu. Mıcalı: qapa cuıq – bopanı joq qıc jäne küz aylapında bolatın cuıq, ayaz.

Qapa jayau – jayau-jalpılı (adamnıñ öz ayağımen jüpuine baylanıctı). Mıcalı: qapa jayau - ayaq aptapcız jayau jüpic; qapa japıc – jayau japıc, qapa jelic - attı jopğalatpay, şaptıpmay, bipıñğay jeldipip otıpu.

Qapaşıq – eñ jaqın, eñ qımbattı, eñ ayaulı. Mäcelen, közimniñ ağı men qapacınday – eñ abzal, qadipli, qımbattı jan mağınacında qoldanıladı.

Qapa şañıpaq – ülken, qadipli, qactepli, qacietti. Qapa şañıpaq – el qadipleytin ne äkeniñ, ne atanıñ, ne babanıñ däctüp boyınşa kenjeniñ enşicine tigen ülken üyi   (Tolıq nwsqası https://massaget.kz/mangilik_el/tup_tamyir/asyil_soz/34475).

Qara söziniñ bwğan qarsı sipatı da bar. Bwl söz öte eskiden kele jatuına baylanıstı Aq pen Aqiqatqa qarama qarsı mağına berilip qoldanıladı. Mısalı, Qaralıq jasau, Qarabet, Jüzi qara t.t. YAğni Aq sözine antonim retinde qoldanıladı.

Arqa – Qazaq arqa dep, artqı jaqtı aytadı. Mısalı, adamnıñ jauırını, sol siyaqtı Qazaqtıñ Sarıarqası.

Qarqara – Qar (Aq) jäne Qara osı wğımdardıñ bärin işine alıp, Aqiqattı (qardı) eki ret qaytalap, Adam balası kez-kelgen dünie de Aqiqatqa közi jetkenşe toqtamay küresuge mindetti dep otır. Qazaqtıñ «Qarqarağa janıñ jetkenşe, Şıda!» deytini osı.

Mine osı qağidağa säykes, aq pen qaranı, yağni aqiqattı alğaş ajıratqan Qaralar (Qarağandar, Qarahandar, Qaramandar), yağni bükil Saq, Ğwn (Kün), türik halıqtarınıñ qara şañırağı Qazaq halqı, sol siyaqtı qazaqtıñ qara şañırağınıñ iesi Baywlı – Adaylar sol ejelgi Kaspiydiñ jağasında äli otır. Aral, Kaspiy öñirinen bastap, sonau Rimge deyingi wlan ğayır aymaqtağı jer, su, tau, el, eldi meken ataularında Qazaqtıñ kişi jüzine kiretin ru, taypa atauları twnıp twr. Köbi küni büginde de sol ejelgi ataularımen ataladı. Kün bileuşilerin (Edil patşa olardıñ arğı ata-babaları men wrpaqtarın) Qaraköktiñ twqımı dep atağan. Mısalı, «Jasasın Adaker bahadur! Adaker ordabası bolsın! Edige de qaraköktiñ twqımı. Endeşe, Adaker han saylansa, dästür-saltqa qayşı kelmeydi» (Twrsın Jwrtbaev Dulığa 2. 59 bet). «Mwñaldıñ Qwpiya şejiresinde» qazirgi Mwñaliyadağı Señgir özeniniñ bastauındağı aymaq, «Qara jürektiñ Kök köli», yağni qarakök dep atalğan. Sol taudıñ atı «Qara jürek», köldiñ atı «Kök» dep küni büginde de ataladı.  Al, endi osı qaraköktiñ tüsin tüstep, tegin anıqtaytın bolsaq, onıñ negizgi tarihi otanı Mañğıstau men Altay (Maaday-Qaranıñ wlınıñ atı Kögedey (Köke Aday ekenin eske alıñız))  ekenin köremiz. Sebebi, Adaylardıñ qıs qıstauı Mañğıstaudıñ teñizge swğınğan aymağı Tüpqarağan (Qarağantüp, Qarağan tübek),  dep atalsa, sol tübekke jalğasqan tau Qaratau, odan arı Mañğıstaudıñ Qara oyı, odan arı qırğa köteriletin jer Qarağan bosağa dep ataladı. Bwdan şığatın qorıtındı Edil patşa da, Şıñğıs hannıñ arğı ataları Qara hannıñ da, Ögiz hannıñ da töl wlısı osı Aral-Kaspiy aymağınan, atap aytqanda Mañğıstaudağı Tüpqarağannan (Qarağantüpten, Qaralardıñ tübinen) bastau alğan. Büginde ol jerge Tüpqarağan audanınıñ ortalığı Fort-Şevçenko (ejelgi atauı Aq Ketik) qalası ornalasqan. Osı aytılğandardıñ toponomikalıq ayğaqtaması retinde aytarımız, Qarağan tübekte «Qañğa baba» degen tarihi, säulet nısanı men «Qarağan äulie» degen kieli nısan bar. Ekeui de köne keruen joldıñ boyında ornalasqan. Odanda basqa Bozaşı tübeginde Qara äulie, Qarabaraqtı äulie (Qızan, Aqşımırau aymağında), Qarağaştı äulie (Qarağaştı äulie Mañğıstauda ekeu, bireui Qarağan tübekte, Fort-Şevçenko qalasınan şığısta 47 km. jerde, Börli öñirinde. Ekinşisi Qarataudıñ şığıs bet twsındağı «Küyek joldıñ» boyında), Qaraman ata (Qaraman äulie kesenesi Şetpeden 35 km. jerde, Beki eldi mekeniniñ batıs jağındağı Qandıbas qırqasına jaqın jerde), Qaraqiya äulie (Qaraqiya oypatınıñ tübinde) jäne osılar siyaqtı Mañğıstau men Üstirttiñ är jerinde Qarabügije, Qaraoba (ekeu), Qarataş, Qaraşasaura, Qarağaş, Qaratam (üşeu), Qarağanjal, Qaramola (törteu), Qarabaqtı (ekeu), Qaraköz, Qaraşımırau (üşeu), Qaramwrat, Qaraoyıq, Qaraqisu, Qaraşoqı, Qarakümbet, Qaratöbe, Qaraşala, Qarğalıtam, Qarazım, Qarabaraq, Qaramay, Qaraqoja, Qaraudan, Qaraşa, Qaraşelek äulie attı kieli orındar bar. Odan arı Qarabatır bwlağı, Qaraülek qwdığı (Qızannan 33 km. jerde), Twşıqwdıq aulınan batısta 35 km. jerde Qarazım attı köne äulie (qorım), Qaraton (Qaradöñ) attı jer, Qarajanbas, Qaramandıbas, Qaramandısor, Qaramandı, Mañğıstaudıñ Qara oyınan qırğa şığatın jol Qaratüye, Qarağan-bosağa, Kendirli qwmımen Kendirli sorınıñ oñtüstik jağındağı Qaramaya-Qaraşek, Atırau oblısınıñ Mañğıstau oblısımen irgeles jatqan Sarıqamıs kentinen 15 km. jerde Qaraqwm attı sor men Qaraqwm attı qwmdı massiv, Qaraqwm attı eldi meken, Qaraqwdıq degen jer, Qara Töbe degen töbe, Qaratüley degen sekseuil toğayı, Qarabaraqtı degen oy, taulı Mañğıstaudağı Jıñğıldı auılınıñ oñtüstik jağında 8 km. jerde, oñtüstik Aqtau jotasınıñ üstinde «Qaraqoja äulie» degen beyit, Mañğıstaudıñ şığısında Qarabwğaz attı jer bar. Qarağan bosağadan şıqqasın köş jolı jaz jaylaudıñ birinşi nüktesi qazirgi Aqtöbe oblısı jerindegi özen Qara Qobda, osı özenniñ bastau alatın tauınıñ atı Qarağan tau,   ekinşi nüktesi Sarıarqadağı wlan-ğayır aymaq Qarağan (bwl künderi Qarağandı oblısı) dep ataladı. Odan arı Sır öñiri Qaratau jäne eski qala ornı Qaraqorımğa tap bolasız. Sol siyaqtı, qazirgi Altay, Mwñal dalasındağı Baywlı tauınıñ baurayındağı 70-80 şaqırım aymağı Qara dala, Kerilgen özeniniñ sol jaq ayırığındağı özen Qara su, sol Mwñal dalasındağı Tolı özeniniñ jağasındağı qalıñ jınıs Qara orman, sol daladağı eski qalanıñ ornı Qaraqorım dep ataladı. Al «kök» terminine kelsek, kök aspan, Kök täñiri men Kök börige  qosımşa   «Aral men Balhaş» attı kök kölder bar.   Bwdan şığatın qorıtındı Edil patşa ielik etken alıp memlekettiñ atı «Qazaq» dep atalğan jäne onıñ memlekettik tili qazaqtıñ Ana tili bolğan. Al olardıñ Gün, Gunn, Hwn, Hun, Hünnu, Hunnu, Ğwn, Hwn dep jazıp jürgenderi Adam Ata men Aua Ananıñ qaraşañırağı Aday Atanıñ birinşi buın wrpağı, yağni ülken wlı Qu Aday äke (Qwdayke) men onınşı buın wrpağı, yağni kenje wl Mwñaldıñ Qu (Kü) jäne Ün (Wñ) degen eki tübirinen qwraladı. Qu jäne Ün, eki söz qosılıp Kün bolıp twr. Atamız Qazaqtıñ barlıq sözderi osılay jasaladı. Demek, aspandağı Künge Kün dep at qoyğandar osılar. Ögiz qağannıñ taq mwrageri Kün han atamızdıñ esimi de osıdan şıqqan. Osı qaptap ketken Qaralardı arı qaray tügendeytin bolsaq, Atırau oblısında Qarabau; Aqtöbe de Qarabwtaq; Oral da Qara töbe; Qızılorda da Qaraköl; Jezqazğan da Qarajal; Qarağandı da Qarqara, Qarağaylı; Aqmola da Qarabwlaq, Qaratal,  Qaraqasqa; Semeyde Qarauıl; Şımkentte Qarabwlaq; Almatı da Qarasay; Qırğız elinde Qara-su, Qara-Qwlja, Qara-Qabaq, Qara-mıq, Qaraqolqa, Qarasay, Qarauıl töbe, Qara-balta attı eldi mekender; Aqtöbe oblısı jerinde Qaratoğay attı özen, Aral mañında, yağni Amu men Sır attı eki özenniñ arasında Qaraqwm attı ülken qwmdı massiv; Qarağandı da Qarasor attı köl; Türikmenstanda Qarazım (Horezm) attı ölke; Täjikstan da Qaraköl attı köl, Qarasu attı özen; Özbekstan da Qaradariya attı özen; Qırımda Qara teñiz attı teñiz; Türik elinde Qara, Qaraman, Qarakese, Qarahisar, Qarabyuk, Qarapıqar attı eldi mekender men Qarasu attı özen, Ankaranıñ batısında Qarajataq attı ölke; Äzirbayjanda Taulı Qarabaq;  Qaraqalpaq, Qaraşay attı wlttar bar. Erterekte Qazaqtar qıtaylardı Qaraqıtay, qıpşaqtardı Qara Qıpşaq dep atağan.  Onıñ üstine Aziya kartasınan teñiz deñgeyinen 8611 metr biiktiktigi bar Qaraqorım tauı men Qaraqiya aralın tabasız. Jalpı älem  kartasında (Atlas) söz tübirinde Qar, Qara degen ataumen atalatın 878 iri-iri toponomikalıq (jer, su, tau, eldi mekender) ataular saqtalğan. Al, kartağa tüspegeni qanşa ma? Osı bükil älemdi jaulağan Qara-Qarakökterdiñ bäriniñ bastau alğan jeri joğarıda körsetkenimdey Manqıstau men Altay bolıp tabıladı. Bwl Qarağannıñ tübi dep atınıñ özi-aq aytıp twrğanday dauğa jatpaytın twjırım. Demek, bwl kezinde bastauın Tüpqarağannan (Qarağantüp, Qarağantübek) alıp, keyinnen bükil älemdi bilegen Qaralar (Qarahandar) äuletiniñ tegi qazaq degen söz.

Osı Qaralarğa baylanıstı arnayı atap ötetin jağday, dünieni wlı mädenietimen küni büginge deyin tañ qaldırıp «auzın aştırıp, közin jwmdırğan» ejelgi Şumerler özderin «Qarabas, Qarabastılar» dep atağan. Joğarıda aytqanımday, Mañğıstauda Qaraqan, Qaraqañğa, Qarağantüp (Qaralardıñ tübi, Qarağan tübek, Tüpqarağan), Qaraman, Qaratau, Qarasu, Qarajal,  Qaraağaştı, Qarabas (Qaramandıbas) attı äulie-qorımdar men jer, su, tau atauları  küni büginde de bar. Jergilikti halıqtıñ (Adaylardıñ) sözinde osı qorımdardıñ eñ ejelgisi Qaraman Ata delinedi. Olardıñ özderin Qarabas dep atauları, şıqqan tegimiz Mañğıstau degeni.

Mwñal ruınıñ qwramında Qarabas (bes Qarabas) attı ru da bar. Mwñaldıñ bes balasınıñ biri Şoğıdan taraydı.

Özderiñiz körip otırğanday, osı eñbekte köptegen jer, su, tau, eldi meken atauları, negizinen Altayda, Sır öñirinde, Aral – Kaspiy, onıñ işinde äsirese Manqıstau öñirinde äsem änniñ qayırmasınday bolıp,  birin-biri ünemi qaytalap otıradı. Bwnıñ negizgi sebebi, osı öñirlerdi mekendegen (qıstağan) elderdiñ bäri bir halıq, Alaş wrpaqtarı. Men osı birin – biri qaytalap jatqan eldi mekenderdi zerdeley bastağannan, negizgi eki mekenniñ (Sır men Manqıstau) qaysısı negizgi orda (tüp qazıq) degen swraqqa jauap izdegenmin. Bwl swraqtıñ jauabın atalarımız joğarıda körsetkenimdey, tübektiñ atın Manqıstau, osı Manqıstauğa Qaraşañıraqtıñ (bas ordanıñ) suretin salıp, atın öşpestey etip Mañğıstaudıñ eñ tüpkirine Tüpqarağan (Qarağantüp, Qarağan tübek, Qaralardıñ tübi), oğan jalğas taudıñ atın Qaratau, osı Qaratauğa jalğas oydıñ atın Mañğıstaudıñ Qara oyı, osı oydan Qırğa (Üstirtke) köteriletin jalğız joldı  Qarağan bosağa (Qara tüye) dep ayşıqtap-aq jazıptı.

Endi mına keremetti qarañız. Osı Qarağan bosağadan qırğa şıqqannan keyin, Qırdıñ üstine tek qana wşaqtan körinetin köptegen alıp jebelerdiñ beynesi bederlengen, tipti biriniñ wzındığı 100 km eken. Jäne osı jebelerdiñ wşı tek qana bir bağıtqa, yağni Qazaq dalasına qaray bağıttalğan. Osı jebe-tañbalardı (strelka) bwl künde qoldanbaytın birde-bir el joq. Kez-kelgen jerde bağıt-bağdar siltep, jol körsetip twr.

Jer betin tügel jaylağan qaralardıñ tegi qazaq bolıp tabıladı. Olardıñ bäri Qazaqtıñ qara balası delinedi. Qazaqtı qaranıñ balası dep eş jerde aytılmaydı.

Bwnı azsınsañız, Manqıstauğa  Qara-Man atamızdıñ atqa mingen beynesi de tolıqtay surettelgen. Qarajanbastıñ teñizge swğınıp twrğan jeri şınında da suır atqa (Qazar (qazaq) teñizine) minip otırğan adamnıñ janbası, al Aqtau bağıtınan Tauşıqqa jaqın jerdegi teñizdiñ qwrlıqqa swğınğan jeri adamnıñ şatınan (bwtınan) aynımağandıqtan Şat dep qoyılsa, Qaramannıñ keudesi (jüregi) Jetibay men Şetpeniñ arasındağı Beki men Qaraqiya oyınıñ orta jerindegi Qaraman ata attı alqappen osı atamızdıñ atındağı äulie qorımı bolsa, bası Jetibay men Jañaözenniñ ortasında Qaramandıbas, yağni Qaralardıñ bası dep ataladı.  Qaraman atamızdıñ qolında qwrıqta bar. Ol jer teñiz jağasınıñ Aqtau men Özen qalası arasında, tura Jetibaydıñ twsında, küni büginde de Qwrıq (Qaraqiya audanınıñ ortalığı) dep ataladı. Al, aynalasında Qwlandı attı birneşe toponim bar. Sonıñ biri osı Qaraqiya audanınıñ aumağında, Qwrıqqa jaqın jerde ornalasqan. Endi bwğan sanasında sañlauı bar adam dau aytpasa kerekti. Sonda ejelden bergi qazaqtıñ ata mekeni Qapqaz (tau), Qazar (teñiz) jäne Manqıstau (jer) attı toponimnen Qazaqtıñ wlı tauı Qapqazdıñ baurayında, suır atqa minip, qwrıqpen qwlan aulap jürgen «Qarğa boylı qaztuğannıñ» (Qazaqtan tuğan qazaqtıñ), yağni Qaraman atanıñ beynesin köremiz. Mine, atalarımız tarihtı osılay jazğan. Tarih jazsañ osılay jaz. Tarihtı bwlay jazu qazaqtan basqa eş bir eldiñ qolınan kelip körgen emes. Sondıqtan da olardıñ tañbaların «Til»   jäne özderin Qas bi (Qaz bi, Kaspiy) dep atağan.

Mañğıstaudağı Qaraman Ata Mwñal-Jarılardıñ rulıq qorımı jäne ol eñ ejelgi qorımdardıñ qatarına jatadı. San mıñdağan jıldardan beri osı qorım basında osı rudıñ wrpaqtarı şıraqşılıq etedi. Mañğıstaulıqtar küni büginge deyin osı qasietti jerde Aq pen Qaranıñ (adal menen aramnıñ, jaqsı menen jamannıñ, ötirik pen jalğannıñ, ädilet pen qiyanattıñ) arajigin ajıratu üşin anttasadı.

Adaydıñ qwramında Qarqara attı ru da bar. Bwlarda Mwñaldıñ bes balasınıñ biri Bäyimbetten, Bäyimbettiñ Jädigerinen taraydı.

Allanıñ jolı Haq jol. Wlı Jaratuşı – Alla Adam balasın mahabbat pen meyirimnen jaratqan.  Wlı Alla bizderdi mına düniege birin-biri jek körsin, ğaybattasın, qorlasın, zorlasın, tonasın, wrlasın, assın, atsın, öltirsin dep jibergen joq. Demek, wlttıq memleketimiz Haq joldan auıtqımay ärqaşan da Aqiqat pen Ädildikti bärinen joğarı qoyuğa  mindetti. Wl – qızdarımız ejelgi Wlı Atalarımızdıñ jolın quıp Allanıñ Aq jolındağı küreste jandarı «Qarqarağa jetkenşe» şıdaudı meñgeruge tiis.

Mwhambetkärim Qojırbaywlı, Mañğıstau

Abai.kz

 

 

 

 

 

32 pikir