Senbi, 18 Tamız 2018
Alasapıran 1375 2 pikir 12 Säuir, 2018 sağat 10:21

Wlttıq sana häm wlttıq intelligenciya

Halıq pen ziyalılardı biriktirip otıratın, el işinen ziyalılardı qoğam aldına şığaratın wlttıq sana. Wltımızdıñ tarihına, tarihi ömirine  qarap wrpaqtı wlttıq müddege qızmet etuge bağıttauda, ziyalılıqqa tärbieleu isinde erekşe mañızğa ie bolğan wlttıq sananıñ ruhına köz jetkizemiz. Şınımende qiınşılığı men sını qatar jürgen uaqıt işinde elin, jerin, wlttıq ruhın qorğaytın wrpaqtı tärbielep, qoğam aldına şığaruda halıqtıñ arman tileginiñ orındaluına ıqpal etken bir ğana dünie wlttıq sana. Qaytken künde de atamekennen, eldiñ twtastığınan, täuelsizdikten qasietti, qadirli närse joq degen babalarmızda ortaq tüsinik bolğan. Osınıñ nätijesinde wlttıñ tarihı qalıptasıp, qoğam ömirinde twlğalar dästüri jalğasıp otırğan.

Wlttıq sana jeke adamnıñ, halıqtıñ wlttıq bolmısınıñ intellektualdıq negizi, wlttıq bolmıstıñ äleumettik mädeni örisin qalıptastırıp saqtap otıratın qasietterdiñ biriktiruşi negizi retinde tarihi uaqıttıñ özinde erekşe qwbılısqa ie bolıp otırğan. Bwlay deytin sebebimiz är wlttıñ mädenieti, tarihı, talant ieleriniñ tarihı wlttıq sananıñ küşimen qalıptasıp otıradı. Mäselen Qwrmanğazı sındı qazaqtıñ tuma talant ieleri  öner akademiyasında oqığan joq, biraq kez kelgen adamnıñ qolı jete bermeytin önerdegi tärbieniñ, talanttılıqtıñ, danalıqtıñ fenomenin tarihta qaldırdı. Bwğan qarap boyında bar qasiettiñ közin aşuda, onı twtastay töl mädenietiniñ qwbılısına aynaldırudağı qazaq balasınıñ küş jigeriniñ erekşeligin tanimız. Sol ruhtı qarapayım qazaq balasınıñ boyınan şığarğan wlttıq sana (elge, tuğan jerge degen erekşe tüsinik), qiınşılığı mol ömir, qiınşılıqtan qazaq jastarın şığarğan wlttıq tärbie.

Adamnıñ barlıq qasietteri onıñ sanasına baylaulı. YAğni sana degenimiz adamnıñ boyındağı barlıq ruhani qasietterin qalıptastırıp, rettep, biriktirip otıratın fenomen. Biraq sananıñ adam boyındağı qasietterdi qalıptastırıp, nığaytıp, biriktirip otıruına ıqpal etetin tärbie. Tärbie qanday bolsa, onıñ sanasınıñ örisi de oğan täueldi. Tarihi sana, wlttıq sana adami sananıñ örisi, jeke adamnıñ, wlttıñ twlğalıq negizi bolıp tabıladı. Sebebi jeke adam wlttıq sanamen tarihtan, wlt mädenietinen özine layıqtı ornın ielenip otırsa, halıq wlttıq sananıñ küşi arqılı wltqa aynaladı jäne özin-özi saqtap, qorğap otıradı.

Adamzat balası örkeniet biigine köterilgen sayın sana, tanım, aqıl-parasat, zerde, bilim, tärbie, qabilet, dünietanım, wlttıq sana, wlttıq ruh wğımdarınıñ qadiri arta tüspek. Sebebi adam bolmısın ğılım men tehnologiyanıñ üstemdiginen qorğap, araşalap otıratın wlt ruhaniyatı, wlt mädenietiniñ qwndılıqtarı.

Wlttıq sana bar jerde maqsat, wlt mwratı, wlttıq ideya qatar ömir sürmek. Bwlar qatar ömir sürgen qoğamda memleketiñ müddesine janı aşitın, ayanbay qızmet etetin, halıqqa dwrıs aqılın aytatın adamdar qatarı qalıptasadı. Sebebi halıqtı memleketimen biriktirip otıratın wlttıq sana, wlttıq sanası tereñ adamdar. Alaş ziyalısı Mirjaqıp Dulatov 1911 jılı «Ayqap» jurnalında jazğan maqalasında bılay degen: «Bizdiñ ärbir isimizdiñ negizi bos, ömiri qısqa. Oqığandarımız bar – qaltası tesik, baylarımız bar – töbesi tesik. Ekeui bir jerge jelimdesede qosılmaydı. Basqa bilimdi jwrttıñ jwrttıq adamdarı maydanğa bir is şığarmaqşı bolsa (aytalıq, gazet, jurnal haqında) äueli plan tüzeydi» [1.41 b.].

Ziyalılardıñ qoğam aldındağı mindeti halıqtı biriktirip, ortaq el igiligine jastardı bastap otıratın wlttıq sananı qalıptastıru. Wlttıq sana ziyalılardıñ tarih, wlttıq ideya, wlt ruhaniyatı bağıtındağı izdenisteri (qızmetteri) negizinde qalıptasıp otıradı. Mirjaqıp Dulatov jazğanday ziyalılar wlttıq ideyanıñ jüzege asuına tikeley ıqpal etip otıratın (qızmet etetin) adamdar. Wlttıq ideya el müddesine negizdelgen täjiribelerden, ideyalardan, strategiyalıq maqsattardan qwralğan, barlıq wlttıq qwndılıqtardı boyına jinaqtağan, onıñ wrpaqtıñ igiligine aynaluın negizdeytin dünie. Sondıqtanda bwl jüzege asu üşin memleket pen halıqtıñ birligi qajet. Memleket pen halıqtı wlttıq ideyağa biriktirip otıratın wlttıq ideologiya.

Är ğasırdıñ öz erekşeligi bar. Ol erekşelik ğasırdıñ ğılımdağı, ekonomikadağı jaña dünielerimen de körinedi. Memlekettiñ strategiyası el igiligine bağıttalıp otıratındıqtan wlt josparınıñ aldında jaña dünielerdi bağındıru mindeti eñ birinşi twradı. Sondıqtanda alaş ziyalıları wlttıq müddege qızmet etude ärbir jeke adam üşin wlttıq sananıñ erekşe qwndılıq ekendigin atap körsetken.

Qoğamdıq ortada adamnıñ mamandığınan bwrın adamgerşiligi basım jüretin bolsa, türli äleumettik mäselelerdiñ uaqıtılı öziniñ dwrıs şeşimin tabarı dausız. Qazirgi örkenietti elderdiñ ötken täjiribelerine köz jügirter bolsaq, olar qoğamındağı qiınşılıqtı jeñude wlttıq sana mäselesine erekşe köñil bölgen. Qoğamda birlik, adamgerşilik, el müddesine adaldıq, är adam öz isine jauaptı bolğan jağdayda wlt mwratına, memleket maqsatına jetedi degen halıqtıq ruhtağı tüsinik qoğamında ideyağa aynalğan. Osınıñ nätijesinde memleketke qızmet etetin öner, ğılım, käsip ielerin şığarudı qoğam öz mindetine alıp otırğan. Däuletti öner, bilimge jwmsau, jastardıñ ömirge dwrıs bağıt aluın qadağalau, otan süygiştikke tärbieleu örkenietti elderde memleket pen halıqtıñ, sonıñ işinde ärbir otbasınıñ maqsatın, oy örisin biriktirip otırğan wlttıq sana twğırı bolıp tabıladı. Örkenietti elderdiñ jetistigimen ölşeytin bolsaq wlttıq sana degenimiz kemel tüsinik, kemel aqıl parasat, kemel bilim, mädenietilik, adamgerşilik deñgeyinde körinetin qasiet ülgisi. Bwnday qoğamda jemqorlıq, wrlıq, sıbaylastıq degen närseler memleketke jasalınatın adamnıñ qiyanatı bolıp esepteledi.

Wlttıq sanası bar adam, wlttıq sanası biik qoğam kez kelgen mäselege tereñnen, wlttıq müdde twrğısınan qaraydı. Paydakünemdik, jağımpazdıq, paraqorlıq, mansapqorlıq qoğam bolmısına jat minez bolıp esepteledi. Wlttıq sanası biik qoğam üşin memleket halıqtıñ, wrpaqtıñ ömir süretin ortaq üyi. YAğni qoğamın öz üyindey sezinip, oğan qızmet etu mädeniettilik bolıp tabıladı. Alaş twlğası Älihan Bökeyhanov aytıp ketkendey, «Jalpaq jwrttıñ kökireginde jaqsılıq bolmasa, jwrt jwrt bolıp tirşilik qılıp jürmek emes. Jwrt paydasına taza jolmen tura bastaytın er tabılsa, qazaq halqı sonıñ soñınan erer edi....

Ädildik joq jwrtta, bereke birlik bolmaydı. Baylıqtı önermen, şaruamen, qızmetpen izdemey, jwrttı tonap, momındı jılatıp izdegen mırzalar qıstı küni üñgirde jatıp öz ayağın sorğan ayu mısalında ğoy, qanşa qomağaylansa da, sorğanı öz ayağı»[2.120-121 bb.]. Qay uaqıtta da qoğamnıñ intellektualdıq örisin qalıptastırıp, nığaytıp jäne saqtap otırudı ziyalılar öz mindetine alıp otıradı. Wlt ziyalılarınıñ bolmısına tän erekşelikter qoğamnıñ mädenietine aynalatın jauapkerşilikteri arqılı körinedi.

Birlesip atqarğan is önedi degen tüsinik qazaq ziyalılarında bolğan. Olardıñ wğımında maqsatsız, josparsız atqarılğan is önbeydi. Eñ bastısı, yağni ziyalılarğa, qoğamğa jükteletin mindet tarihtıñ jağdayında qoğam bolmısın zerdeleu, jaña uaqıttıñ jağdayında halıqtıñ bolmısı men eldiñ twrmıs qajettikterin keñinen zertteu bolıp tabıladı. Sonıñ nätijesinde jaña uaqıt talabına say qoğam aldında twrğan mindetterdi jüzege asıruğa, orındauğa jwmılu, halıqtı jwmıldıru qajet. Mirjaqıp Dulatov jazğanday, «Gazet şığaru üşin baspahana kerek, oğan tiisti qwral häm qızmetkerler kerek, solarğa layıqtap däuleti bar ıntalılar aqşa şığaruğa uäde etetin aqşa tabılsa jaqsı jazuşılar kerek, onıñ üşin birneşe täuir oqığan, halıqtıñ jağdayın biletwğın paydalı kisiler älgi şığarmaqşı bolğan gazetke ärdayım söz jazıp twruğa uäde beredi. Eki jağı birdey bolğan soñ, oylağan isterin jarıqqa şığaradı. Mwnday istiñ paydası da, ömiri de berik boladı. Biz äli mwnday iske üyrengenimiz joq» [1. 41 b.].

Wlttıq intelligenciya bolmısı halıqtıñ ülgi alatın memlekettiñ bet beynesi bolıp tabıladı. Ziyalıqtıñ özi ülken qasietten, sol qasietti halıqtıñ igiligine bağıttay alğan kemel minezden körinedi. Ruhani qasietterin el igiligine bağıttauda wlttıq intelligenciya ökilderiniñ tarihtan kele jatqan wlt twlğalarınıñ jolın negizdeu, nasihattau, jalğastırıp otıru principi erekşe qwbılısqa ie. Bwnıñ barlığı birliktiñ wlttıq jäne azamattıq biregeyliktiñ saqtaluı üşinde qajet. Ärkim är jaqqa tartıp otıratın, aqşanıñ ruhı bilep, qoğamdağı mäselelerdi elemeytin, älsizdikten özgerip twratın qwbılmalı minez qoğamdıq ortada köbeyetin bolsa ärine senim, auızbirşilik bolmaydı. Birlik bolmağan jerde biregeylik tağı joq. Alaş ziyalıları aytqanday, ziyalılardıñ mindeti halıqtıñ közin aşu, qoğam işinde közge körinbey jatatın, biraq küş alıp otıratın mäselelerdi köteru, onıñ uaqıtılı dwrıs şeşiluine ıqpal etip otıru, qoğamnıñ qay mäselesine de memleket pen halıqtı qatar jwmıldıratın wlttıq intelligenciyanıñ zerdese el bolaşağı üşin qoğamğa auaday qajet. Sondıqtanda memleket aldında twratın mäsele qoğamnıñ ruhani ömirinde intelligenciya qızmetin küşeytu, wlttıq intelligenciya ortasın qalıptastıru. «Bas adamdarğa ökpemdi aytıp boldım endi olardan halıq isimenen tilegim mınau: qazaq halqına esimderi mäşhür oqırmandarımız ğılım täjiribelerinşe halıqqa kerekti sözderdi, atqa mingen ağalar ärqaysısı öz jwrtında ne bolıp jatqanın, ne tarşılıq, ne kemşilik bar, nendey oylağan ğaqıldarı bar, soların jazsa eken. Sol uaqıtta külli qazaq halqınıñ nendey halde ekenin alaqandağıday körinip, bireuiniñ tapqan ğaqılımen basqaları paydalanıp, bir jerde bolğan zarardan ekinşileri aldan saqtanıp, jurnaldı alatın oquşılar köbeyip, qazirgi sekildi ayına birğana şığıp zarıqtırmay, ayına eki märte hätta jwmasında bir şığıp, şın şattıq sonda bolar edi» - degen Mirjaqıp Dulatov [1. 43 b.]. Alaş ziyalılarınıñ tarih betinde qalğan sözderinen şığatın negizgi tüyin, intelligenciya arasında wlttıq müdde, wlttıq qwndılıqtar, wlttıq ideya, wlt ruhaniyatı, ğılım, bilim, öner, mädeniet, wlt şaruaşılığı, adam men qoğam taqırıbında dialog boluı qajet. Osı mäselelerdiñ şeñberinde örbigen intelligenciya ökilderiniñ ideyaları, şığarmaşılığı halıqtıñ wlttıq sanası men wlttıq ruhın nığaytıp otıradı. Alaş ziyalılarınıñ wlttıq müdde bağıtındağı qoğamdıq-sayasi qızmetteri osı bağıtta qalıptasqan. Halıqqa bağıt körsetu, tarih örisinde jatqan qwndılıqtarın körsetu, zaman ağımına beyimdeludi jastarğa üyretu olardıñ özderine jüktep alğan wlttıq mäselelerdiñ biri bolğan.  Tarih pen bolaşaqtı biriktiretin ülken mindetterdi orındauda alaş ziyalılarınıñ qoğamdıq-sayasi qızmetteri, şığarmaşılığı, ğılımi mwraları älem jwrtşılığına da ülgi boldı. Sol zamandağı qazaq ziyalılarına tän bastı erekşeliktiñ biri öz zamanındağı jañalıqtı, özgeristerdi zerdeley otırıp, el bolmısına, qoğamınıñ tarihi jolına bağınatın wlttıq bağdarlamanı qalıptastırıp ketuinde. Olar nağız qazaq ziyalılarına tän qasietti joğaltpağan, kerisinşe bilimi, sayasi mädenieti arqılı onıñ örisin keñeytip otırğan. Sonıñ nätijesinde halıq olardıñ soñına ergen. Uaqıttıñ qiınşılığına qaramastan az uaqıttıñ işinde alaş ziyalılarınıñ halıqqa paydalı, qoğamğa bağıt beretin dünielerdi şığarıp ketuiniñ özi olardıñ qalıptasuınıñ erekşelikterin ayqındaydı.

Wlttıq intelligenciya ökilderiniñ wlttıq sanasınıñ nätijesinde qoğamda halıqtıñ wlttıq oylauı qalıptasadı. Wlttıq oylaudıñ twlğalıq körinisteri el, memleket, atameken, täuelsizdik, wlttıq müdde twrğısındağı halıqtıñ birtwtas ortaq tüsiniginiñ boluı jäne sonıñ nätijesinde qalıptasatın ziyalılıq, ziyalılar institutı, atap aytsaq qazaq qoğamındağı batırlardıñ, bilerdiñ, jıraulardıñ qızmeti wlttıq sana negizinde qalıptasıp otırğan wlttıq oylaudıñ önimi bolıp tabıladı. Tarihtan belgili (bwğan deyin de aytıp ötkenimizdey) wlttıq sananıñ wyası eldiñ tarihı bolıp tabıladı. Sonımen qatar joğarıda aytıp ötkenimizdey, qaşanda qoğamdağı adami kapitaldıñ bir tamırı otbası qwndılıqtarında jatır. Jeke adamnan bastap memlekettiñ, wlttıñ bolaşağın ayqındaytın närse wrpaqtıñ boyında wlttıq sananıñ boluı.

Wlttıq sana halıqtıñ, onıñ işinde jastardıñ ruhani bolmısın ayqındap, negizdep otıratın qasiet. Keler wrpaq üşin wlttıq sana mädeni qwbılıs bolıp esepteledi. Wlttıq sananıñ mädeni qwbılısqa aynalu sebebi tarihi keñistiktegi halıq pen ziyalılardıñ ruhani qasietterin, qwndılıqtardı boyına jinaqtap, wlttıq ideya arqılı keyingi buınğa jetkizip otıruında. Mäselen wlt isine kelgende qazaqtıñ tarihtağı ärbir otbasınıñ  wrpaqtı tärbieleu isinde eñbegi zor. Bwl da sol kezdegi halqımızdıñ wlttıq sanasınıñ mädeni qwbılısqa aynalu sebebin negizdeydi.

Wlttıq sana qoğam ömirinde tegistey ornıqpayınşa qoğamda onıñ bolaşağına qayşı keletin jat dünieler joyılmaydı. Sondıqtanda qoğam men intelligenciya ökilderiniñ aldında twratın mindet halıqtıñ wlttıq sanasın köteruge qızmet qılu, tarihtıñ ideyasın, tağılımın, wlttıñ dästüri men mädenietindegi ruhani qwndılıqtarın keñinen nasihattau, halıqtıñ zerdesine jetkizu. Osı jolda jürgen adam aqın, jazuşı, tarihşı, ädebietşi, ğalım, wstaz, ata-ana bolsın öziniñ qoğam, el tarih aldındağı mindetin orındağan bolıp eseptelmek. Bwnı intelligenciyanıñ tarih örisine enetin negizgi parızı dep aytamız. Qazaq ziyalıları tarihta osı parızdı orındağan adamdar. Olardıñ osı bağıttağı qızmetteri qalıptasu erekşelikterimen qatar, qazaq qoğamınıñ qwndılıqtarın, wlttıñ biregeyligin, wlttıq biregeyliktiñ ruhın beyneleydi.

 Ädebiet:

  1. Dulatwlı M. Altı tomdıq şığarmalar jinağı. 2-tom: Kösemsöz, ädebi sın jäne zertteu maqalaları, qazaq tilinde jazılğan kitaptar körsetkişteri. – Almatı: Mektep, 2013. – 392 b.
  2. Bökeyhanov Ä. Şığarmalar. - Almatı: Öner, 1994. - 383 bet.

Särsembin Ümbetqan Quandıqwlı, filosofiya ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

 

 

 

 

2 pikir