Jwma, 24 Qañtar 2020
Alasapıran 3968 46 pikir 23 Säuir, 2018 sağat 05:47

Janwzaq Äkim. Qazaq nege artta qaldı?

Taypalıq qoğamdağı örkeniet mäselesi

Bügingi qazaq qoğamınıñ bastı mäselesi, bir jağınan «ru-taypanı däriptep, sol deñgeydegi sanada qalamız ba, älde örkenietti  wlt, tolıqqandı memleket bolamız ba?!» degen swraqqa jauap beru bolıp tabıladı:

1. Ru-taypa, ol tek qazaqtıñ erekşeligi emes. Ol, damuı alğaşqı qauımdıq däuirde qalğan Afrika, Okeaniya taypalarına da tän qoğamdıq jüye. Ol, bizdegi memlekettik  jüye siyaqtı, kösemderge bağınadı.  Olar, jabayı añ-qwstarğa tabınsa, bizde de ordender orıstarday Suvorov, Kutuzov... wlı twlğalar emes,  barıs, qıran t.b. añ-qwstardıñ atımen ataladı. Sol Afrikanıñ taypaları özderin qorğay alatın birtwtas memleket qwrudıñ ornına, ondağan jıldardan beri traybalizmmen birin-biri qırıp jatır. Onday qoğamda damu bolmaydı.

Qazaq qalmaqpen 200 jıl soğısta bastarı birikken Esim, Təuke t.b. handardıñ kezinde jeñilmedi. Al, üş jüzge bölinip üş bi bilegen kezde Aqtaban şwbırındı qırğını (1723j.)... ər derekterde qazaqtıñ 1/3 qırıp, qwldıqqa əketip... olar jerimizdi jarıp ötip Edilden şıqtı. Əbilqayır qazaqtıñ basın qosqanda Añıraqay (1728 j.) men Bwlantıda (1731 j.) jeñip, qalmaqtı Tarbağatayğa deyin qudı. Sodan keyin üş bi Əbilhayırdı han saylamağanda el birligi bwzılıp, qalmaqtar jerimizdi qaytadan 30 jılday, Abılay qazaqtıñ ortaq hanı bolğanşa biledi. Qazaq üşin ru-jüz məselesi ol "el bolasıñ ba, əlde borday tozasıñ ba" degen Gamlettiñ swrağın qoyadı. Qazaqtı ru-jüzge  böletinder özderiniñ babaları ne ru kösemsımaqtarı «eldi nege qalmaqtan, ne orıs otarlauına qarsı, Isatay-Mahambet, Kenesarı t.b. 300-den astam köterilisinde qayda boldı?» degen swraqqa jauap izdeu kerek. Sonda biz bwl derttiñ twtansa eldi ıdıratıp qwrtatın, qazaq sanasındağı eñ qauipti traibalizmniñ bıqsıp jatqan şoğı ekenin tüsinemiz. Onımen eldi ulaytındar wrpaqtı ruhani kemtar qıladı. Sanı qazaqtay, 300-den astam. Nobel' laureattarı şıqqan, əlemdegi qarjınıñ 1/4 bilegen evreyler 13 rudan twramız demeydi, biz bir halıqpız deydi. Al, "qwl jinalıp el bolmaytındar" jüz, ru, ata... ər indi küzetken tışqandarday şeksiz böline beredi. Sebebi, ondaylardıñ eldi, ne wrpağın biriktiruge oy, sanası jetpeydi. Al, olar oylap tapqan "ərtürli wlı teoriyaları" - ol qandenniñ sarıp ketken jerinen tapqan "baqıttarı". Qazaqşa aytqanda "ruşıldıq - ol naqwrıstardıñ soñğı baspanası".
Ata-babanıñ şejiresin biludi bireuler tektilikti saqtau, rudı bilu dep şatasıp jür. Kez kelgen qazaqtıñ jeti atasına deyinge şejiresi on-on bes rudıñ ökilderinen twradı. Orta Aziya halıqtarınıñ işinde eñ köp basqa wltpen twrmıs qwrıp, jınıstıq qatınasta bolatın sol ruşıl qazaqtar. Sondıqtan ruşıldıq - ol tek tazalığı men wlt birligine keri äser etude.

Endi bireuler rudı bilgen qız alıp-beriskenge qajet dep adamdı malğa teñestirude. Esi dwrıs adamdar rusız-aq, alatın kelinniñ jaqın tuıs emes ekenin bilse boladı ğoy. Älde keletin kelin men balañ sezimsiz mal ma?! Ğaşıqtar, öz tağdırların özderi şeşpeydi me? Onday, traybolizmniñ taraqanı bar jerge oqığan, arlı adam twrmısqa baradı ma eken?!

Al, az qazaqtı bireuiñ wlı, biriñ orta, biriñ kişi jüzsiñ dep bölgennen ne taptıñ?

Eldi ru-jüzge bölu - ol birtwtas Wlttıq ideyası men ideologiyası qalıptaspağan yağni instituttarı jüyelenbegen memlekette boladı. Ol, qoğamdı ärtürli klandarğa bölip korrupciyanı damıtuğa taptırmaytın qwral.

Jalpı, HHİ ğasırda golografiya, kvanttıq sana men tehnologiya däuirinde äleumettik jelide ru-taypalıq mäseleniñ köteriluiniñ özi sanadağı arhaizm emes pe?!

Bwl jerde qazaq qoğamı özderiniñ taypa kösemderi bar, ärtürli añmen qwsqa tabınğan (barıs, qıran ordenderi t.b.), sakral'dıq ("O" dünielik) Qazaqstanmen jañğıramız deytin amerika ündilerine wqsağanımen, sol qwrlıqta ağılşındar qwrğan AQŞ qoğamın qwramız dep armandaytın "Jaña Vasyukidiñ" azamattarına wqsaydı.

Bwl, jarıq künde adasuğa, aldanuğa, basqağa jem boluğa ne qwl boluğa beyim qoğam emes pe?!

Qazaqtıñ işinde özi ruın "qazaq emes, biz künnen jaralğanbız" deytinder bar. Tarıday şaşılğan qazaqtı qazir bir molağa jerley almaytın, yağni olardıñ bastarı «O» düniede de qosılmaytın jağdayğa jettik.

Ondaylar, qazaqtıñ basın eki düniede de qospaydı jäne olardıñ wrpaqtarı da wlttıñ qamın oylamaytın  tobır bolıp qaladı. Onday eldiñ bolaşağı joq, aldı tozaq! Onı jaqsı tüsingen otarlauşılar qazaqtı bölu üşin är rudan bolıs saylaudı oylap, aldımen olardı özara qırılıstırıp, sodan keyin qırıp saldı, alaşordanı da solay 6 topqa bölip, soñınan joq qıldı;

2. 1700 jıldan bastap İ Petrdiñ bwyrığımen qazaq dalasın otarlauğa jüyeli kiriskende Täuke, Äbilqayır, Abılay, Bökey, Jäñgir, Kenesarı handar ru-jüzge bölingen jäne negizgi käsibi barımta (bir-biriniñ malın wrlağan elde birlik, özara senim bolmaydı) bolğan qazaq handığınıñ birligin saqtay almadı.

Ötken tarih özgermeydi. Odan bolaşaqqa sabağı qaladı. Onı dwrıs paydalanu eldiñ bolaşağın ayqındaydı.

Soñğı mıñjıldıqtağı qazaqtıñ qırğındarı Aqtaban-şwbırındı ru-jüzge bölinip birtwtas handıqtı saqtay almağannan bolsa,  1921-1932 jıldardağı jasandı aştıqtağı jappay qırğınnıñ bir sebebi özen-kölde balıq aulamau (Jayıq pen Kaspiyde tayday tulağan qızıl balıqtı da aulamaptı ğoy), añşılıqtı käsip etpeu (sol jıldarı bir bürkit bir auıldı aştıqtan qwtqarğan kezder bolğan), egin-kökönis ösirmeuden bolğan.

Osı uaqıtqa deyin qazaq qoğamınıñ damuına üş iri kedergi boldı: ol a). köşpendilik jäne birjaqtı mal şaruaşılığımen aynalısu;  ä). sonıñ saldarınan egin men bau-baqşa ekpeu; b). Ru-jüzge bölinu.

Qazaq aldıñğı eki kedergini qandı qırğın, beybit künde aştıqtan jappay qırılu  arqılı ötti. Osı zwlmattar endi qaytıp kelmes üşin soñğı kesel – wltımızdı ru-jüzge böluden qwtqaru kerek. Aldıñğı eki keseldi qazaq sanalı türde tüsinip, onımen özi küresken joq. YAğni oğan sanalı türde jetken joq. Mısalı, Jäñgir hannıñ otırıqşılıq sayasatı (mektep , auruhana... aşu), eginşilik pen maldı budandastırıp, asıl twqım alu täjiribelerin qabıldamadı.

Biz köşpendilikten otırıqşılıqqa ötkenimizben äli künge  sanada sol kezdegi:

aa). dästürlerden arıla almay kelemiz. Ol turalı avtordıñ "Qazaq örkenietindegi wlt jäne ruh mäselesi» maqalasında (Abay saytı).  Biz äli künge «dästürdi tek saqtau kerek» degen wğımdamız. Mäsele onı zamanğa say damıtuda. Dästür aborigen taypalarda mıñdağan jıldar boyı özgermey jaqsı saqtaladı yağni damımaydı. Damımağan dästür yağni qoğam qwridı;

ää). Qazaq qoğamınıñ demografiyası da köşpendilik kezindegi bar düniesi birer at ne tüyege jük bolatın racional'dı ekonomikağa negizdelgen wrpaqtıñ ösuin şekteuden äli qwtılğan joq. Ol turalı, «1970 jıldarı OA respublikalarınıñ işinde ösimi eñ tömen qazaqtar» degen Handingtonnıñ «Stolknovenie civilizacii» eñbeginde keltirilgen jäne 1991 jıldan beri özbek ağayınnıñ sanı 13 mln-ğa (QR qazaqtıñ sanına) öskende, qazaqtıñ sanınıñ oralmannıñ esebinen bir mln-ğa ğana öskenin nemese jalpı tabiği ösimniñ bolmağanınan köremiz. Sondıqtan, mamandar qazaqtı öspeytin, yağni öşetin halıqtar sanatına jatqızuda.

Endi, osı ru-jüzge bölu siyaqtı üşinşi zwlmatpen qazaq özi küresip, odan qwtılmasa, ol kelesi Aqtabanğa nemese odan zorına äkeledi.

3. Ğwndar qwrıp bergen Qıtay memleketi 5 mıñ jıldan beri bir halıq, bir memleket, bir din wstanımdarına negizdelgen küşti memleket bolsa, türkilerdiñ taypalar odağınan qwrğan (Mödeniñ ğwn, Europadağı Attilanıñ ğwn patşalığı, Bilge-Külteginderdiñ qağanattarı) tolıqqandı memleketter emes, taypalardıñ əskeri odaqtarı ğana boldı. Qorıtındısında, olar qwrğan «jartılay memleketter» ıdırap, əri jerlerinen ayırılıp tarih arenasınan iz-tüzsiz joğaldı. Sebebi, el müddesi üşin küresetin kezde olardıñ köpşiligi öz ru-taypasınıñ  nemese Türik qağanatınıñ ıdırauına sebep bolğan wyğır, qırğız ağayındar öz müddelerin memleketten joğarı qoyıp, el azattığın bodandıqqa ayırbastağan satqındar boldı. AQŞ sociologı S.Tulmin, «türkilerde memlekettik jüye bolğan joq»  dep dwrıs aytadı. Tolıqqandı memlekettik  jüye Altın Ordada da, Moğolstanda da... bolğan joq. Olardıñ han sarayları qan sasıp jattı. Qazir de türki respublikaları örkenietti jolmen bilik auısuğa jetken joq, yağni olardı basqaratın är elbasşı memlekettiñ twraqtı damuına kezekti kedergi boladı. Ru-taypalıq sana bilegen qoğamnan el bolaşağın oylaytın twlğanıñ basşı şığuı qiın. Sebebi, onday twlğağa qoğamnıñ özi qarsı boladı. Bilik uaqıtılı, zañdı jolmen auıspağannan keyin, olardıñ elbasıların taqta  ölgenşe otırıp, eldiñ bolaşağın oylap jatqan eşkim joq.

4, Älem tarihında, onıñ işinde Toynbi eñbekterinde, "köşpendiler damımaytın örkeniet" degen wğım qalıptastı. Sebebi, köşpendiler  b.d.d. VIİİ-İİİğğ. grek filosofiyası, Buddizm, Daosizm, Iudaizm damığan "Uaqıt os'iniñ" (K.YAspers) kezinde adamzat añız-äfsana däuirinen jüyelengen filosofiya, öner, ğılım...  yağni örkeniet däuirine ötken kezdi "wyıqtap qalıp", onıñ mänin äli künge (mısalı Aristotel', Platon, Äl-Farabi...  ilimderin) tüsinbeydi. Bizdiñ tarih onıñ işinde şejire sol jabayı kezeñde qalğan. Oğan jabısatındar üşin bizdiñ jerimiz qasietti (sakral'dı). Al, sol jerdegi qazaqtarda nege qasiet joq? Sebebi, ondaylardıñ wğımında atası bar, ru, jüzi bar, "bäri batır" (Qwmar Qaraş, "bir kazak bes qazaqtı qamşımen aydaydı" deydi). Biraq Qazaq wltı, onıñ tili men dästüri, jerin qorğau kerek ekeni t.b. wlttıq sana qalıptaspağan.

Soñğı mıñ jılda Qırımnan Korey tübegine deyin sozılıp jatqan türkilerdiñ jeri üş esege azaydı, olar bas biriktirudiñ ornına birin-biri qıru soğıstarın jürgizdi, älem örkenietterinen üyrenip ne özderi örkeniet jasap damımadı, öz tarihın özi jaza almaytın jağdayğa jetti. Mısalı, RF QR-da 1949-1991jj 500-den astam atom bombasın jarıp 2 mln adamdı jarımjan qıldı. Paligon aymaqtarında onkologiyalıq auırulardıñ deñgeyi ortaşa statistikalıq körsetkişten 12 ese joğarı. Bayqoñırdan radioaktivti geptilmen wşqan raketalar zardabı da sonday. Biz äli künge atom alu ne ğarışqa wşu tehnologiyaların igergen joqpız. NEGE? 1950 jıldarı Batısta, Mäskeude kvanttıq kafedra, instituttar aşılıp kvanttıq fizika, himiya, biologiyanı damıttı. Endi qazirgi komp'yuterlerden 1000 ese tez, äri kürdeli esepteytin kvanttıqkomp'yuter şığa bastadı. Kvanttıq ğalımdar tehnologiya men innovaciyada revolyuciya jasap, onı tüpkilikti özgertedi dep kütilude. Al, türki  elderinde osı salalar boyınşa bir maman joq yağni olar qazirgi tehnologiyalıq örkenietten de 70-100 jılğa artta qaldı. Bwdan şığu üşin ne isteu kerek? Mäsele sonda!

Halıqaralıq Adam institutı 2013 jıldan beri osı salalardı jüyeli damıtu turalı «Qazaqstannıñ jaña industrial'dıq strategiyası» jobasın (işinde kvanttıq komp'yuter şığaru da bar) Ükimetke wsınğanmen, äzirge qabıldanatın türi joq. Sebebi, korrupciya men plagiattıqqa dağdılanğan ministrlikterge eldiñ damığanıqajet emes.

Jalpı, bwl qoğam jüyeli dağdarıstıñ kesirinen qayta tüzelmeytin toqıraudıñ şekarasınan ötip turbulenttik jağdayğa tüsti. Biz azattığın alğanımen derbes eldi damıta almağan arab elderiniñ jolına tüstik. Endi «arab revolyuciyasın» kütu qaldı?! Eldi qwtqarudıñ negizgi jolı, ol halıqtan tikeley saylanğan deputattardan twratın Parlamenttiñ eldi bileuine qol jetkizu. Osı joldı tañdağan, bwrınğı KSRO müşesi Estoniya 2012 jılı älemniñ aldıñğı qatarlı 30 eliniñ qatarına kirdi.

Abai.kz

46 pikir