Düysenbi, 16 Şilde 2018
Ruhani jañğıru 2181 6 pikir 11 Mamır, 2018 sağat 17:46

Qwnanbaydı qaşanğı taspen qorşap qoyamız?..

 

Äy, zaman-ay  deseñşi! Atıñ öşkir keşegi Keñes ükimetiniñ 70 jıl boyğı sanamızğa sınalay qaqqan ideologiyasına sensek, «halqım!» dep qan keşken qaharlı hanımız Kenesarı  aq patşağa qarsı şıqqan buntar' (bülik şığaruşı) eken. «Qazağım!»  dep qan jwtqan Mahambet pen Isatay, Keyki batırlar  baskeser banditter bolıptı. «Al alaşım dep, altın bastarın ajalğa tikken arıstarımız kim?» deseñiz, olar - kädimgi Otanın satqan opasızdar, japonnıñ jansızdarı men qıtaydıñ tıñşıları. Qısqası, barlığı –  halıqtıñ, halıq bolğanda da, qazaqtıñ jauları. Astapıralla!

«Onı jwrt payğambarday körgen»  deydi…

Bwl qara küye jağılğan qazaq tarihı deytin alıp mwzdıqtıñ (aisberg) su betine qıltiıp şığıp twrğan töbesi ğana. Onıñ su astındağı böligin zerttep-zerdeleu, tarihi qwjattarmen däleldep, bwrmalap-jırmalamay aqiqatın jazu – el tarihşılarınıñ jwmısı. Jwmısı emes, mindeti men parızı.

Osınday jımısqı jolmen öz wltına, bir ğasır boyı mwqım wrpağına ögey etip, ögeyiñiz ne, «qwbıjıq» etip körsetilip, naqaqtan-naqaq küygen – wlı twlğalardıñ biregeyi, sahara sardarı atanğan – Qwnanbay babamız. Kädimgi wlı Abaydıñ äkesi – Qwnanbay qajı Öskenbaywlı (1804-1886 jj.).

Onı kim demedi? Jer ielenuşi, qwl ielenuşi feodal da dedi. Köptiñ közinşe kisi öltiruşi qılmısker de qıldı (Qamqa men Qodar jazası). Jer dauın, jesir dauın jäne t.b. dala zañdarın qatañ tärtippen orındaytın jazalauşı, janalğış, dalanıñ jabayısı da etip körsetti. Bir ğajabı, osınıñ bärin öz wrpağınıñ auzımen aytqızıp, qolımen jazğızdı. Sosın tom-tom etip bastırtıp, sol wrpaqtarına, añqau halqına tarattırdı...

Al, şın mäninde, Qwnanbay kim edi?

Biz «Qwnekeñ pälen bolğan, tüglen bolğan!» dep lepirip, köpirmey-aq, qazaqtıñ qalamger qızı, tarih zertteuşisi Marfuğa Şapiyannıñ «Qazaqta kim bar edi, Qwnanbayday?» attı zertteu maqalasına zer salayıq. Onda Qwnanbay Öskenbaywlınıñ şıqqan teginen bastap, ata-babalarınıñ dualı auız bi bolğandıqtarı, bozbala Qwnanbaydıñ öz zamanında jauırını jerge timegen baluan, qol bastağan batır, joyqın qamşıger, qara sözge su tögilmes jorğaday şeşen bolğandığı, bertin el tizginin qolına alıp, ağa swltan bolğan kezeñderde de qara qıldı qaq jarğan ädildigimen şoqtığınıñ öz zamandastarınan äldeqayda biik twrğandığı türli däleldermen bayandaladı. Öz qarajatına «Eski tamda» mektep aştırğanı, Qarqaralığa saldırğan meşiti men Mekkedegi, elden kelgen qolı qısqa mwsılman balasına arnap saldırğan Taqiyası (qonaq üy) bölek äñgime.

Ağa swltannıñ öz elinde ğana emes, körşiles duandarğa da asa abıroylı bolğandığın osı maqaladağı B.Saparalin esimdi qart şejireşiniñ äñgimesinen de añğaruğa boladı.

Sol twsta, sonau Jezqazğannıñ Aqtoğay öñirinde bir kedey adam ömir süripti. Qwnanbaydıñ nauqastanıp, äl üstinde jatqanın estigen älgi kisi qolındağı jalğız siırın soyıp, qwran oqıtıp, «Qwnanbay mırzanıñ dertine şipa bolsın, sauabı tisin» dep, barlıq etin aynalasındağı joq-jitikke taratıp beripti.

Auıl-aymaqtıñ ülkenderi tañday qağısıp:

- Qarağım, Qwnanbay kimiñ bolatın edi. Jalğız siırıñdı soyğanıñ ne qılğanıñ? – dese, älgi adam:

- Qwnanbay meniñ eşkimim de emes. Ol – halıqtıñ adamı. Qazaqtıñ qasietti perzenti. Mendey siñiri şıqqan jandardıñ talayına bolısqan, adal, qolı aşıq mırza dep estimin. Qwnanbay tiri jürse, äli talay joq-jitikke kömek qolın sozar. Äri «rulasım, qandasım» dep, özge ağayındardıñ aldında aybınımdı asırıp jürmeymin be. Äyel-balamnıñ auzınan jırıp, jalğız malımdı qwrbandıqqa şaluıma sebep bolğan osı jağday, - degen eken. Keyin nauqasınan ayıqqan Qwnanbay bolğan oqiğanı estip, jañağı kedeyge köptegen tartu-taralğı, jılqı, qoy sıyğa bergizgen eken desedi.

Nemese Resey patşalığınıñ qazaq jerine wyımdastırğan ekspediciyasınıñ müşesi Adol'f YAnuşkeeviçtiñ kündeligindegi mına bir jazbasına köz jügirtelik:

«Qarapayım qara halıqtan şıqqan Qwnanbay – jaratılısınan aqıl-parasat darığan, keremet zerek, qara tilge şeşen, bayıptı da tıñğılıqtı kisi. Halqınıñ qamın oylaydı. Oğan jaqsılıq jasasam deydi. Eliniñ ejelgi jol jobasına, Qwranda jazılğan şariğat jolına asa jüyrik. Resey ükimetiniñ qırğızdar jönindegi zañ erejelerine öte jetik. Qara qıldı qaq jarğan ädil, adal azamat. Qwnanbay –halqınıñ qamqorı. Onı jwrt payğambarday köredi. Sondıqtan  odan aqıl-keñes aluğa tipti bir qiırdağı auıldardan jas pen käri, bay men kedey ağılıp kelip jatadı», dep jazılğan.

Sonımen qatar Qwnanbaydıñ minez-qwlqı, atqarğan eñbekteri jöninde patşa ükimetiniñ sıylıqqa wsınğandığı jayında Sankt-Peterburg, Mäskeu, Ombı mwrağattarında derekter saqtalğan desedi.

Qwlazidı qwlan jortqan qwla tüz

Sirek kezdesetin, jariyalana bermeytin mwrağattar osılay söyleydi. Alayda Qwnanbay babamızdıñ kelmeske ketkir keñes ükimeti uağızdağanday, «swmıray adam bolğandığın» belinen bir-aq sızğan täuelsizdigimizdiñ bir belgisi, ol – tanımal akter, darındı rejisser Doshan Joljaqsınovtıñ tüsirgen «Qwnanbay» körkem fil'mi. Ol fil'mde de qayran Qwnekemniñ ne närseni äriden boljaytın strategiyalıq oylau qabileti, qanday jağdayda bolmasın «aqtı aq, qaranı qara!» dep, ädildikten attamaytın, el birligi üşin öz atalastarına da büyregi bwrmaytın adaldığı, naqaqtan-naqaq jalalı bolıp, keyinnen niettes, tilektes ağayındardıñ arqasında aqtalıp şığatındığı barınşa körinis tapqan.

Qwnanbay qajı Öskenbaywlı qajılıq sapardan kelgennen keyin el isine aralaspay, oqşaulanıp, qwdayğa tek özi ğana qwlşılıq etip qoymay, mañayındağılardı da soğan şaqırıp, bayandı ğwmır keşipti. Köziniñ tirisinde mwsılmandıqtıñ barlıq şarttarın orındap, şariğat jolımen amal etken qajı bügingi künge deyin halqınıñ ıqılasına bölengen jandardıñ biregeyi.

Al osı künge deyin el auzında jürgen: «Qwnanbayday äke bolmasa, Abayday wl qayda?» - degen qanattı sözdi, qarapayım halıqtıñ jüzjıldıqta birtuar süyikti perzentine degen qwrmeti dep qabıldamasqa laj joq.

Men 1995 jıldıñ kökteminde jolım tüsip, Aqşoqıda jatqan Qwnanbay qajınıñ basında bolğandığımdı bwrnağı bir jazbalarımnıñ birinde jazğan bolatınmın. Ol jerde qajı jalğız jatqan joq. Ol kisiniñ basına qoyılğan belgitastan bölek, Isqaqtıñ, Mağripanıñ jäne tağı da basqa tuıs-tuğandarınıñ belgitastarı bar.

Ökiniştisi sol, adamzattıñ aqını atanğan, danışpan Abaydı düniege keltirgen äkesi,  wlı oyşıl, filosof Şäkärimniñ atası, öz zamanınıñ köşbasşısı atanğan dala kökjalınıñ bası osı künge deyin soñında joqtauşısı joq, jetim şaldıñ küyin keşip, adam ayarlıq beyşara küyde qwlazıp jatır. Beyiti sol jerdegi tau tastarımen aynaldıra qorşap, qalanğan. Qarauılğa bağıt alğan küre joldan bar bolğanı 25 şaqırımda ğana jatqan osı bir öz ğasırınıñ ğajayıp twlğasınıñ beyitine aparar jol da ayta qalarlıqtay mäz emes...

Mine, arada attay bir jıl ötti. Qazaqstan halqı «Ruhani jañğıru!» dep wrandatqalı. Är jerde, ärtürli närseler jañğırıp jatır. Änşiler är närseni än qılıp, endi bir  jerlerde bireuler kökpar tartıp jer-kökti şañ qılıp jatır degendey...

Al barşa qazaqqa qadirli, qasietti Qwnanbay qajınıñ bası qu dalada qwlazıp jatqanı qalay?

«Öli razı bolmay, tiri bayımas» dep jatamız. Däl osıdan däuletimiz tasıp, bayıp ketpese de, Qwnanbayday qwndımızdıñ basın eskerusiz qaldıru eldigimizge sın sekildi. Endigi jerdegi bügejektik erteñgi jas wrpaqtıñ aldında aqtaluğa jatpaydı.

Sondıqtan Qwnanbayday arısımızdı ardaqtap, bügingi taspen qorşalıp jatqan qorımına sonau Mañğıstaudağı pir Bekettiñ, Bayanauıl öñirindegi Mäşhür Jüsiptiñ, Jidebaydağı Abay men Şäkärim, Jetisudağı Süyinbay men Jambıldıñ kesenelerindey körikti kesene ornatıp, jolın jöndep, qwrmet körsetetin uaqıt kelgen sekildi.

Jalpı, Jidebaydağı Abay men Şäkärimdey ğwlamalardıñ basına ziyarat etuşiler äueli sol alıptardıñ altın bastı atası jatqan jerge at basın bwrıp jatqanı qanday jarasımdı.

«Keyde osı bir şetin mäseleni biliktiñ biigindegiler bile me eken? Bilmese, qaramağındağı «Ruhani jañğıru!» dep, alaulatıp, jalaulatıp jürgenderge, osı bağdarlamanıñ jüzege asuına jauaptı jandarğa tapsırma berip, erteñgi küni külli qazaq qauımı alğıs aytarlıqtay sauaptı iske nege mwrındıq bolmasqa?»  degen oy keledi.

Älde bwl da bir kem dünie me?!.

Serik Qwsanbaev

 Öskemen

Surette: Aqşoqıdağı Qwnanbay qajınıñ beyiti.

 

Abai.kz

6 pikir