Jwma, 16 Qaraşa 2018
Ruhani jañğıru 1061 0 pikir 14 Mamır, 2018 sağat 09:06

Wlt wstazına eckertkiş qoyıldı

Til, din, dästür, tarih jäne atameken. Osı bes qwndılıqtı köziniñ qaraşığınday saqtap, boytwmarı etken bolaşaq wrpaq bağzı babalar amanatınan adaspasa kerek. Bağa jetpes bes ruhani baylıqqa «Bes anıq» dep at qoyıp, aydar tağıptı wlt wstazı. Öz wltın, qala berdi öz-özin tereñirek tanığısı kelgen adam aldımen Mwhtar ARINNIÑ tärbie turalı tolğamdarın bir töñkerip, oqıp şıqqanı jön-aq. Keşegi keñes kezinde Alaş azamattarın ardaqtaudan taysalmay, qazaq tiliniñ tağdırına alañdauşılıq bildirgen, egemendiktiñ alğaşqı jıldarında wlt müddesin qorğaytın jüyeli zañ şığaruğa ıqpal etip, adaldıq pen ar-namıstı bärinen biik qoyğan arda wlğa Baqalı auıldıq Mädeniet üyiniñ aldınan eñseli eskertkiş-byust aşıldı. Tağılımdı şaranıñ saltanatına alıs-jaqınnan belgili memleket jäne qoğam qayratkerleri, elge tanımal aqındar men jurnalister, ğalımdar men sayasattanuşılar keldi.

Qay zamanda da qazaqtıñ joğın joqtap, mwñın mwñdağan Mwhtar Arın esimin mwqım el biledi. Dünieden ozğanına şirek ğasırğa juıq uaqıt ötse de, oy-tolğamdarı el ortasında äli künge deyin aytılıp keledi. Ömirşeñ sözderi keyingi jastarğa öşpes önege. Alaş üşin atqarğan abıroylı isteri qazirgi qoğam üşin aynımas temirqazıq. Balalıq şağı swrapıl soğıspen twspa-tws kelip, tar zamanda eseygen auıl balası alısqa köz tikti. Bilimge degen qwştarlıq Almatı Şet tilderi institutına jetelep, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı därejesine deyin köterdi. Är jıldarı birneşe joğarı oqu ornında, ministrlikte abıroylı qızmetter atqardı. Ğwmırınıñ soñğı on eki jılın Q. Jwbanov atındağı Aqtöbe öñirlik memlekettik universitetiniñ rektorlığına arnadı. Qanday qızmette jürse de, wmıt qalğan wlttıq mwralardı qayta jañğırtuğa küş salıp, ğalamat ğılımi eñbekter jazdı. Halıqtıñ ruhın oyatıp, qızıl sayasattan sarğaya bastağan tilin tiriltetin maqalalar jariyaladı. Zañğar twlğa turalı ziyalı qauım aytar pikir de bir töbe. Bäri de el üşin tuğan perzenttiñ parasat-payımın äñgimelep, jarqın isterin joqtaydı.

Sanalı el erin wmıtpaydı. Oğan ayaday auılğa jinalğan alqalı top dälel. Aymaqta ötken Alaştıñ ataulı künine halıq köp jinaldı. Wlın wlıqtadı, közine jas alıp, kemeñgerligin söz etti. Qabirstannan attamaytın qazaq aldımen Baqalı öñirinde mäñgilik tınıs tapqan Mwhtar Arınnıñ kesenesine kelip, ruhına qwran bağıştadı. Eñseli eskertkiştiñ aşılu räsiminde Sarqan audanınıñ äkimi Erğazı Qoşanbekov osınday önegeli iske Elbasınıñ Ruhani jañğıru bağdarlaması türtki bolğanın aytıp, şarağa qatısıp otırğan Mwhtar Arınnıñ zayıbı Rayhan Berdiqojaqızına, asıldıñ sınıqtarı Erlan men Nwrlanğa izgi tilegin arnadı. Sonımen birge, oblıs äkimi Amandıq Batalovtıñ sälemin jetkizdi. Şarada wlt wstazınıñ üzeñgilesi, filosofiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Amangeldi Aytalı söz söylep, qayratkerdiñ san qırın tebirenispen eske aldı. Filosof aqtöbelikterdiñ ıstıq sälemin de arqalay kelipti.

- Qwrmetti ağayın! Mwhtar Arın – bükil qazaq halqına ortaq twlğa. Äsirese, onıñ esimi aqtöbelikterge öte ıstıq, – dep bastadı Amangeldi Äbdirahmanwlı alğaşqı sözin. – Mwhtar Aqtöbede wzaq jıl rektor boldı. Köp rektorlardıñ biri emes, keleli oy aytatın kemeñger basşı edi. Mwhtar Ğaliwlı studentterdi ğana tärbielep qoyğan joq. Sonımen birge, halıqtıñ tärbieşisine aynala bilgen abzal jan. Bile bilseñizder, Ruhani jañğırudıñ alğaşqı kezeñi täuelsizdik alğan jıldarmen säykes keldi. Sol jañğırudıñ alğaşqı leginde Mwhtar Arın jürdi. Ol qanday iske de qazaq ruhaniyatı twrğısınan qaraytın. Adamdı tirisinde maqtap jatadı. Ölgennen keyin wmıtadı. Biraq wlı isterimen wmıtılmaytın adamdar bar. Onday twlğanı halıq izdeydi, sağınıp twradı. Qayran Mwhañ-ay, bılay deytin edi-au dep eske aladı. Mine, Mwhtar Arınnıñ är sözi, körsetken ülgisi el jadında. Qazaq halqımen birge.

Sonau bir jıldarı qazaqtıñ batır qızı Äliyanı komsomol mektebi tärbieledi dep keude soqqan kommunister köp edi. Al Abaydı orıs mädenieti ösirdi degen wşqarı pikirler jii aytılatın. Mwhtar Arın wlt ruhın janıştaytın teris ideologiyalarğa qarsı şığıp, halıqtıñ mañdayaldı maqtanıştarı eñ aldımen qazaqtıñ wlttıq tärbiesinen när alğandığın däleldep bağatın. Amangeldi Aytalı Alaş ağartuşısınıñ köpke ülgi bolarlıq isterin äñgimelep berdi. Jiında söylegen Sarqan audanınıñ Qwrmetti azamatı Meyramğali Qaliasqarov Jirenşe şeşenniñ düniede ne ölmeydi – ğalımnıñ hatı ölmeydi dep tüyindeletin añızın mısalğa keltirip, Mwhtardıñ esimi mäñgi öşpeytinin tilge tiek etti.

Mwhtar Arınday wlt wstazınıñ wrpağın örbitip, kieli şañırağınıñ otın mazdatqan Rayhan anamız da alqalı äleumet aldında aqtarıla söz söylep, barşa jwrtqa rahmetin ayttı. Sonday-aq, eskertkiştiñ avtorı, belgili müsinşi Qadırjan Käkimovke analıq alğısın jaudırdı. «Mwhañ bükil ömirin wstazdıqqa arnadı. Bwl eskertkiş halıqtıñ aq nietimen, aq batasımen aşılıp twr. Mwhañ bolaşaqta elim ruhani bay, kemeñger bolsa eken dep armandap ketti. Onıñ jüregi dinim, tilim elim, jerim dep soqtı. Qısqa ömir sürse de eske alatın elimen mäñgi birge, mäñgi baqıttı. Men Mwhañday azamatı bar baqıttı äyelmin», – dedi Rayhan ana.

Saltanattı şaranıñ ekinşi böligi «Mwhtar Arın: wstaz, ağartuşı, qayratker» taqırıbındağı ğılımi-täjiribelik konferenciyamen jalğasın taptı. Mwnda Sarqan audanınıñ äkimi QR Prezidenti Keñsesiniñ basşısı Jeñis Qasımbektiñ, QR Bilim jäne ğılım ministri Erlan Sağadievtiñ qwttıqtau hattarın oqıp berdi. Konferenciyada är oblıstan kelgen ğalımdar, oqıtuşılar wlt twlğası jaylı estelikterin aytıp, sıylıqtarın tabıstadı. Atap aytqanda, Aqtöbe öñirlik memlekettik universitetiniñ oqıtuşısı Abılay Mwhambetjan bayandama jasap, «Aqtöbeniñ Abayı» atanıp ketken tekti azamattıñ atqarğan wşan-teñiz isterine toqtaldı. Sonımen qatar, konferenciyağa eskertkiştiñ aşıluına ıstıq iltipattarın bildirip, izgi tilekterin joldağan tanımal tiltanuşı ğalımdar Äbduäli Qaydardıñ, Rabiğa Sızdıqtıñ jäne Ömirzaq Aytbaevtıñ sälemdemeleri jetkizildi. Bwdan bölek, Aqtöbe, Qızılorda, Pavlodar, Atırau oblısı äkimderi men universitet rektorlarınıñ qwttıqtau hattarı oqılıp, jaña jinaqtar, ğılımi kitaptar, portretter tartu etildi. Onıñ işinde «Nwr Otan» partiyası Qızılorda oblıstıq filialı törağasınıñ orınbasarı Erjan Baytiles Mwhtar Arınnıñ kürişten beynelengen portretin sıylasa, Pavlodar memlekettik universitetiniñ prorektorı Arman Aqışev ğalımnıñ jarı Rayhan anamızğa zerli kamzol japtı.

Şara soñınan M. Tölebaev atındağı halıq aspaptarı orkestriniñ süyemeldeuinde qazaqtıñ kümbir küyleri tögilip, Jomart Täkebaevtıñ, Saya Esenkeldinovanıñ, Beybit Mwsaevtıñ jäne Äsem Sembinanıñ orındauında äsem änder şırqaldı. Orkestrge tanımal dirijerlar Äli Alpısbaev pen Arman Amanjolov jetekşilik etti.

«Auıldağı eş jerde oqımağan, saqalı beline deyin tüsken qariyağa öziñniñ ğılımi ideyalarıñdı tüsindire alsañ, sonda ğana nağız ğalım bolasıñ, balam!» – deydi Mwhtar Arın. Ätteñ, osı sözdi bügingi tım terminşil ğalımdar är dissertaciyasınıñ mañdayşasına jazıp qoysa ğoy dep küyinemiz. Qayratker sol kezdiñ özinde ğılımdı wlttıq kodqa beyimdep, Ruhani jañğıruğa ölşeusiz üles qosıp jüripti. Tağı bir sözinde: «Wstaz ben mwğalimniñ ayırmaşılığı neden körinedi degende, birinşiden, wstazdıñ soñınan ergen şäkirtteri bolu kerek. Ekinşiden, qanday zaman bolsa da, wstaz eñ bilimdi adam boluı tiis. Üşinşiden, sınıpta sabaq berip twrğan adamdı mwğalim deymiz. Al wstaz üyde bolsın, tüzde bolsın, dalada bolsın, qonaqta bolsın, qay jerde bolsa da wstazdıq mindetin adal orındap, öz isimen basqalarğa ülgi boluı kerek. Törtinşiden, wstaz qanday bolsa da wlttıq sezim tuğızatın oylardı nasihattap, ortağa salıp, tüsindirip, ağartuşılıq qızmetterdi atqaruı kerek. Osınday adamdardı «Wlt wstazı» dep ataydı», – dep aytıp ketipti. Wzın-sonar sözdi mwrtın bwzbay bergen sebebimiz de sol, Mwhtar Arındı wlt wstazı dep atauğa äbden layıqtığı. Uaqıt minberinen qarasaq, bwl baylamdı oy özine arnalıp aytılğanday.

PS: Mwhtar Arınwlı köşesi, 10. Baqalı auıldıq Mädeniet üyiniñ mekenjayı osılay. Konferenciyadan şıqqan qalıñ jwrt tekti wldıñ ruhına arnalğan asqa qaray bağıt aldı. Tağı da qoñır maqammen qwran oqıldı. Jaqsı adamnıñ artınan jaqsı sözder aytıldı. Ğalım jiırma üş köktemnen keyin özi qanattanğan öñirde qayta tas müsin keypinde tirildi. Eñ bastısı, el jadındağı eskertkiş öşpesin dep tarqastıq biz de ğalımnıñ aqjarqın auıldastarına qaray-qaray.

Quanış Twñğatar, Baqalı auılı, Sarqan audanı, Almatı oblısı

Abai.kz

0 pikir