Düysenbi, 20 Tamız 2018
Qırdağı äñgime 1439 13 pikir 16 Mamır, 2018 sağat 13:53

Qwttıqadamnıñ «Qazaqtarğa mindetti türde ekinşi til qajet» degeni  nesi?

Qoğam qayratkeri, ardager jurnalist Seydahmet Qwttıqadam «Dat» gazetine (2018 jıl, 3 mamır) kölemdi swhbat bergen eken. Seydağañ kezinde «Pravda», «Izvestiya», «Trud» siyaqtı ortalıq basılımdar sanasqan tanımal twlğamız. Swhbat iesi: «BAQ-tıñ jağdayın talqılau kerek. Mwndağı jağday swmdıq!» sındı batıl payımdarmen birge, «Orıs tili şet qalmasın!» jäne «Qazaqtarğa mindetti türde ekinşi til qajet!» degen janğa şiqanday batqan teris pikirlerdi de dittepti.  Ärine, bwl orıs tilinde közin aşqan qisapsız köp  qazaqqa ortaq pikir. Bilik te tap osı sayasattı iske asırıp otır. Ättegen-ay, elim, jwrtım degen Seydağañdar «ekinşi til qajet» dese, onda ne boldıq? Endi qayttik? Tağdırlı mäsele osı arada ekenin bile twra, «Dat!» dep dauıs kötermey  qaluğa dätim şıdamadı.

Köpke ayan, kez kelgen wlttıñ üş tağanı: jeri (tän qoregi), tili (qarım-qatınas qwralı) jäne salt-sanası (ruh azığı, dini, adamşılıq tärbie). Qwday solay jaratqan - bwlar özgermeytin üş şart. Osı üşkil üşin är wlt jan alıp jan berisedi. Mısalğa tildi alayıq, onıñ keşegi tas qamalday KSRO-nı ırğap, şayqaltqan eñ bastı qwdiret bolğanın tez wmıtqan siyaqtımız. Söytip, wlttıñ wlt, eldiñ el bolıp qaluına qajetti üş bwt, üş tağan ğana bar. Oğan «ekinşi tildi bilu» degen törtinşi tağandı qosaqtağan kim kimde qattı qatelesedi. Külli halıqtı şatastıradı. Bwl ğılımğa da jat, jasandı wğım.

Qazaqqa qosalqı tildi qosaqtap, jüktep jürgender - ğılım-bilim damısın, bolaşaq wrpaq  baqıttı bolsın degen uäjin däyim alğa tartadı. Qara halıqtı tırp etkizbey ilandıratın siqır da, kim qarsı kelse, sonıñ auzın jabar qaqpaq ta osı.

Sondıqtan aldımen osı uäjdiñ aq-qarasın ayırıp alğanımız jön-au.

Birden aytayıq, «böten tilsiz künimiz qarañ» degen keşegi otarlıq zamannıñ sindromı, sonıñ sanamızğa salğan qara tañbası. Qazaqtar tek öz tilinde söylegen Abılay, Abay ömir sürgen zamanda qazaqtardıñ jan düniesi tapşılıqqa wrındı, ämse tälim-tärbiesi kem soqtı, azdı-tozdı deuge eşbir dälel joq.  Qayta bügingi tañda otbasılıq qwndılıq şayılıp, mäñgürttik qarqını üdey tüsti. Alapat derttiñ şet jağası qazirdiñ özinde-aq bayqalıp otır. Bwl –  bilim beru salası üştildilik qwrbanı bolğanınıñ da, yağni tüzu jolda emestiginiñ de körsetkişi.

Iä, Abay orıs tilin meñgeruge şaqırdı, biraq ol zaman men bwl zaman teñ be? Körşi halıqtarmen üzeñgi teñestirdik degende dauısımız jer jaradı emes pe, qazir.  Bilimsiz, nadan qazaqtı körsek, közimiz şıqsın. Sondıqtan Seydağañ keşirsin: «Reseyge eregesip, olardıñ tilinen bas tartıp, bilim almay, nadan bolayın, biraq täkapparlığımdı joğaltpaymın deu – tır jalañaş patriottıq, tipti esuastıq wstanım», - degen payımı, menimşe, negizsiz, ol ol ma, zalaldı (bwl jerde bilimdi orısşa alğan öz basınıñ täjiribesin bükil halıqqa tañu orın alğan siyaqtı).

Şın ğılım, şın imandılıq bar boluınıñ belgisi - qoğamnıñ irgesi şayqalmaydı, qayta beki tüsedi. Äzirge mwnday jaqsılıq nışanı bayqalar emes. Siz: «Bolaşaq üşin bizge bilim auaday qajet», - depsiz. Dwrıs-aq. Biraq bizdiñ şet tilin (orıs, meyli,  ağılşın) üyrenuge tıraştanuımız ğılım-bilimge bas qoyu emes,  bar bolğanı - jat tildiñ jetegine jegilu. Bwl eşbir bähra bermeytin qareket.

Osı payımdı är qırınan qauzay tüseyik. Kimde kim ğılım sarasına, öner şıñına şın talabımen wmtılsa, soğan qaşanda jol aşıq. Sonau 11-ğasırda tereñ ğılım izdegen Äbunasır siyaqtı jüzdegen jastar qazaq jerinen Mısır, Şam elderine jol tartıptı. Keşegi alaş arıstarınıñ bäri derlik Resey men Türkiyada bilim närimen susındağanı köpke ayan. Bügingi küngi mümkindikti aytudıñ özi artıq, twsap qoysañ da, talaptı jastar jol tabadı. Kümänsiz, ğılımdı tek daralar jasaydı, qoğamdıq sana da solar arqılı tolısadı. Al böten tildi jappay engizu – öz erkiñmen moynıña qamıt ilumen bir. Köptildi bilu – bilimdi boludıñ körsetkişi emes. Özgeniñ jaqsısına qızıqsañ – öz tiliñe audar! Älemdik täjiribe mine osı.

Biz bwrın bodan bolğan elderge (Latın Amerikası, Ündistan, Päkistan, Mısır jäne t.b.) eliktep emes, eşqaşanda bodan bolmağan elderge (Türkiya, Germaniya, Franciya, Japoniya, Koreya jäne t.b.) qarap boy tüzeuge tiispiz. Soñğı atalğan jwrttar işinde, mäselen,  ağılşın tilin tüsinetin türik ya nemis halıqtıñ 4-5 payızınan aspası haq. Özgelerine bwl tildiñ qwnı kök tiın. Nege? Öytkeni, nadandıq pen qarañğılıqtan qwtqaruğa öz tiliniñ qauqarı ağılşınnan asıp tüspese, kem soqpaydı.

Siz: «Qazaqtar üşin bir ğana qazaq tili jetkiliksiz», - deysiz de, oğan mınaday uäj aytasız: «Äli künge deyin qazaq tilinde minsiz dep aytuğa bolatın oqu qwralı joq. Bäri audarma, äri sapası tömen».  Sapalı oqulıq  degen ne, täyiri? Bwl bitke ökpelep, tondı otqa tastağannıñ keri bolmay ma?    Sol üşin böten tilge bas wru aqılğa siya ma? Kölik jürgizuşi, malşı, aspaz ya bolmasa zauıt jwmısşısı qazaqtıñ orıs ya ağılşın tilinde qay äkesiniñ qwnı bar? Onı bala jasınan jat tilge nege mäjbürlep oqıtuımız kerek?

Qorıta kelgende, ğılım-bilimdi jeleu etip, külli halıqtı köptildi qılmaqtıq, jwmsartıp aytsaq, öte kümändi ideya. Qazaq balası şet tiline ana tilindey jüyrik bolu kerek degen wğım - qwldıq sananıñ jemisi ekeni, sonan şıqqanı haq. Mwnı qalay moyındasaq, solay tüzu jol da tabılmaq.

Töl tilin mensinbeudiñ saldarı - qazaq tildik böliniske tap bolıp otır. Öziñiz de oylañız, wlttıñ ekige bölinui jalğasa berer bolsa, onan asqan soraqılıq bar ma, bauırlar? Endeşe mäseleni qauzay tüseyik.

«DAT» gazetiniñ söz bolıp otırğan №17 sanında Asqar Äbdimomınov degenniñ «YA-MANGURT» dep jar salğan aşıq hatı bar. Türi ğana qazaq, jan düniesi taza orıstanğan miskin bauırımız: «YA bıl istinno sovetskim çelovekom. YA produkt SSSR v ego rascvete. Ona dala vozmojnost' poznakomit'sya s mirovoy kul'turoy çerez russkiy yazık», - dep sır bölisken bolıptı.  «Men-mäñgürtpin, qazaq tili mağan kerek emes, al qaytpeksiñder?», - dep qasarısqan Asqar siyaqtı jüzdegen mıñ halqımız bar.

Qwldıq sana! Janıñ netken siri edi? Tamırıñ jeti atağa jetpek pe, senen arılıp, ayığar kün qaşan? Käriler osılay qayğı oylap, kürsinip jürgen jağdayda «orıs tilinen ayırıp qalmayıq» dep wrandau otqa may qwyğanmen bir. Özinikin qor, özgenikin zor sanau qwldıq sana emey ne.

Qwrmetti Sake, Siz aytqan: «Eger orıs tilinen alşaqtasaq, onda ağılşın tiline bet bwrayıq. Oğan eñ kemi 30-40 jıl qajet boladı. Sol kezde ğana orıs tiline qoş ayta alamız. Al oğan deyin orıs tilinen bas tartu – özimizge nadandıq tileumen birdey. Al oğan jol beruge bolmaydı», - degen ideyadan şoşınıp qalğanımdı jasıra almaymın. Äyteuir, nadandıq dep soyıldı bir siltep qalasızdar. Qaydağı? Europanıñ jazuşıları men filosoftarın qazaq balası ne, az oqıp keldi me, onan şıqqan müyizi käne? Onan ne payda? Jaña ğana atı atalğan qazaqtıqtan jwrday bauırımız sonday sabazdıñ biri. Onıñ batıs, orıs ädebietinen bas almağan, al Şığıs qaynarına mülde qaramağan pende ekenine kepilmin.

«Batıstı oqımasañ nadan beyşarasıñ!».  Bile bilsek, bwl küştep tañılğan eurocentristik közqaras. Älem boyınşa otarşıl sayasattıñ wranı osı bolğan. Ayaday ğana Europa negizin qalağan mädenietti «mirovaya kul'tura» dep äli künge jalaulatamız-ay, onan jalığar türimiz körinbeydi.

Siz söz bolıp otırğan swhbatıñızda: «Dyuma men Şillerdiñ, Platon men Aristotel'diñ ne keregi bar dep jüre bereyik onda. Bwl – öte qate közqaras» depsiz. Kelise almaytın şığarmın. Nege?

Öytkeni, jaqsı men jamandı ayırudı üyrenu, wrpaqtı mahabbat pen ädiletke baulu, yağni jan men ruhtıñ azığın aluğa qajetti kömbe är wltta da bar. Falsafa salasın şirek ğasır zerttegen maman retinde aytayın, Abay, Şäkärimniñ  oyşıldıq mwrası atağı jer jarğan nemis filosofiyasınan tömen emes. Ğajayıp aqıl iesi Geteniñ: «Men Şığıstıñ jeti şayırı qolına su qwyuğa da jaramaymın», - deui köp jaydı añğartsa kerek-ti. Biz Sokrat pen Platondı, Şekspir men Şillerdi basımızğa köteremiz, tipti ortanqol filosoftarına şekti bilemiz, biraq Batıs älemine YAssaui men Abay teologiyası tanımal emes. Kereksiz. Siz talay klassikterdi atap ötipsiz, olardı tanıp-biluge, ol ol  ma, tüpnwsqada oquğa biz nege wmtıluımız kerek, oğan qanday qajettilik bar? Eşqanday da joq. Jastarımız aldımen qazaq jırauları men wlı Abay ösietin wğıp, «Abay jolı» epopeyasın äldeneşe oqıp-toqıp alsın da.

Söytip, bizge ruhani twrğıdan nadan, jabayı bolıp qalmayıq dep Batısqa telmiru, onıñ talanttarın pir twtu bası artıq şarua. Bwl - soñğı eki ğasır tudırğan teris stereotiptiñ biri. Alaş kösemi Älihan Bökeyhan: «Öz küşine senbegen halıq ta, adam da eşqaşan ömir bäygesin ala almaydı» degen eken. Öz tiline senbegen halıqqa da bäyge joq, bolaşağı bwldır.

Batıs nesimen küşti? Ärine, materialdıq-tehnikalıq progresstiñ qozğauşı küşi boluımen (orıstildi qauımnıñ qazaq tiline şekesinen qarap, mensinbey otırğan jayı sol).  Osı zattıq jetistikterinen ülgi alu, üyrenu kerektigi sözsiz. Biraq bwl uaqıttıñ enşisindegi tirliktiñ şaruası ğana. Sırtqı dünie jarısında kim ozdı, kim artta qaldı? Bwl mañızdı emes. Maqsat - adamnıñ ruhın, aqılın toltıru bolsa ğana aldanıp qalmaymız.

Qorıtıp aytsam, qostildilik – qasiet emes, ol - orasan zor qasiret. Qazaq qoğamı üşin onan asqan qaterli ideya joq. Onıñ qaterin mınadan biliñiz: orıs tiliniñ mwrtı da qisaymay, al 1989 jıldan beri köterilgen qazaq tiliniñ jağdayı jıl sanap müşkil küyge tüsti.  «Bwl ne degen zamanğa isim tüsti?!» (Abay) dep añırıp, abdırap otırğan jayımız da sodan.

Osı payımnıñ iesi «tır jalañaş patriottıñ biri» eken demeñiz, men de Siz siyaqtı bilimdi orıstan alğan (Çelyabinsk qalasında institut, Mäskeude aspirantura) paqırmın. Qattı şüylikkenim tilge qatıstı pikirleriñiz ğana, al sayasi közqarastarıñız tamaşa. Swhbat soñında aytqan «Bilikke ümit artudıñ qajeti joq. Biz tizgindi öz qolımızğa alıp, jan-jaqtı zerttelgen zerdeli materialdı wsınuımız qajet» degeniñiz nağız sayasatqa jorğa patriottıñ sözi. Siz siyaqtı dualı auız azamattar arqılı «İri qalalarda ağılşın jäne orıstildi birer mektepter bolsa, sol da jetedi. Özgelerinde oqu taza qazaq tilinde jürgizilsin. Üştildilik reforma toqtatılsın!» degen bwqaranıñ ünin joğarı jaqqa jetse keremet bolar edi.

Elimizde qazaq tili daralansa ğana wlttıñ birigui, ğılım tilinde identifikaciya processi bastalmaq, äytpese joq. Memlekettik til damısa, qazaq twrmaq, Qazaqstandı mekendegen barlıq wlt pen wlıstardıñ basın biriktiru mäselesi özinen özi şeşilmekşi. Qazirgi jağdayda qazaqtıñ qazaq bolıp qaluınıñ özi qıl üstinde twr. Bwl qaterge köz jwma qarauğa Siz ben bizdiñ qaqımız joq, Seydahmet mırza!

Söytip, öz biluimde, tığırıqtan şığarar jol jalğız. Ol – qazaq tilin erkin damıtu, onı käsip pen ğılımnıñ tiline aynaldıru. Söz basında ayttıq, wlttı saqtap twrğan üş tağan bar. Tilmen birge, qazaq käsibi, saltı, mädenieti de swranısqa ie zaman tuarı sözsiz.  Sol kezderde: «Sender, qazaq tilin biletinder, ne tındırdıñdar, jaqsılıq ataulı - azıq ta, kiim de, sayasi erkindik te küllisi şet elden kelip jatır» deytin kerauızğa da qaqpaq qoyıları sözsiz.

Qwrmetpenen Asan Omarov, filosofiya ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

13 pikir