Särsenbi, 14 Qaraşa 2018
Ädebiet 5206 2 pikir 6 Mausım, 2018 sağat 08:11

Nwrlıbek Samatwlı. Ö-öş... şe... şe...

Äñgime

Ayaday düñgirşiktiñ temir edenin tağalı ökşelerimen sartıldata soğıp işke sambırlap söyley kirgen üş qatın bwnıñ til wşına kep qalğan sözin aytuğa da ülgirtpey, kiip ala jönelgeni. İşi küyip, tısqa atıp şıqqanı sodan.

Tısta ayağın ayağına soqqılağan kempiri lıqa tolı sömkesinen alısqa wzap kete almay, aynalşıqtap jür eken. Eki qolın eki jeñine ayqastıra swğıp jiberipti, toñğan, sirä.

– Ne boldı? Türiñ bwzılıp ketipti ğoy, – dedi ayaldama irgesindegi düñgirşikten dedektep, jügire şıqqan oğan küdiktene qarap. – İlinisip qalğannan sausıñ ba tağı?

Jası jetpiske şamalasqan qırma saqal kisi küygelektenip, kempiriniñ janına jetip keldi.

– Ö-öş... şe... şe...

– Täyt, aytpa jaman sözdi. – Kempiri betin qaytarıp, keyip tastadı. – Jaurap kettim. Jüriñ, taksi wstayıq.

Basına toqıma beret, üstine qoñır pälte kiip domalana qalğan kempiri ayaldamadan şığa sala, qolın sermep, taksi toqtattı. Keñ köşede iin tiresip jıljıp bara jatqan köp köliktiñ şetki bireui jırılıp, beri bwrıldı.

– Äuezov-Sätbaev, – dedi kempirinen bwrın jetken qırma saqal sırma şapanınıñ etegin qayırıp, aqşa izdegendey işki qaltasına qolıp swğıp jatıp.

– Mıñ teñge!

– Ne deyt!? – Qaltasına swqqan qolın tez suırıp aldı. – Sidik şaptırım jerge de me?

– Mıñ teñge, – dedi taksişi jigit aytqanınan qaytpay.

– Qanşa deydi? – dep kempiri kilikti.

– Mıñ dep twr.   

– Meyliñ! Mıñ bolsa, mıñ bolsın. Tezirek keteyik bwl aradan.

– Ö-öş... şe... şe... qwrıp qap pa taksi, basqasın toqtatıñ.

Kelise almasın sezgen taksişi äynegin köterip, jıljuğa aynaldı.

Ayaldamadan aulağıraqqa köligin qañtarıp qoyğan basqa bir taksişi bwlarğa alqınıp jetti.

– Taksi, taksi alamız!

– Äuezov-Sätbaev.

– Auezova-Satbaeva ma?

– Joq! Äuezop-Sätbayop dep twrmın men sağan.

– Mıñ teñge.

– Mıñda basıñ qalsın! Bez jüz dep ayt.

– Meyli, bolsa, bolsın. Otırıñızdar.

– Astapıralla, – dedi qırma saqal kölik jürip ketken soñ. – Ne körindi senderge, mıñnan basqa sandı wmıtıp qalğansıñdar ma? A-a!

– Benzin qımbattap ketti, ağa, – dedi taksişi aqtalıp. – Onıñ üstine köp jerde aqşağa benzin bermey  jatır, talon swraydı.

– Ädeyi qat qıp otır oñbağandar. Kümpip şığıp jatqan joq pa mwnay degen. Keşe bar benzindi bügin jer jwtıp pa eken? Qımbattata tüspek qoy, käzzaptar, jebirler, jälepter! Ö-ö, şe... şe...

– Qoy äri! Jañağı dükennin aşığan ayranday şapşıp şıqtıñ ğoy tüge. Bazarda da tınış jüre almaysıñ. «Badınaq dep nege jazbaysıñ? Nege pöpkörim dep jazasıñ?» dep jügeri satqan qızğa tiisip... bazar işin u-şu qıldıñ. Wyat emes pe? Sabaña tüs. – Artta otırğan kempiri basu ayttı.

– Qalay tüsesiñ sabaña? Qalay? – dep eki qolın birdey sermep, ekilenip şapşañdata söyledi qırma saqal. Auzınan tükirigi şaşırap ketti. – Qazaqtıñ bayağıdan bar ädemi sözi twrğanda, qaydağı bir pöpkörim degen şeteldiñ sözine jabısıp... Jaraydı onı qoyalıq, anau közi twzday mägäzinşi qatındı aytsay, berip twrğan aqşanı almay. «Vozmi sebe svoi medyaki» dep bir teñgelikterimdi keri laqtırıp. Äh, zäntalaq! Medyak bolsa da aqşa emes pe ol? Täuelsiz memleketimizdiñ aqşası. Wlttı mensinbeu ğoy barıp twrğan. Kerek deseñ, arnayı bap bar bwğan. Äkimşilik ködekiste. Közi kökşireygen päleket! Kün jılınsın, sosın köreyin äuselesin. Bir uıs bir teñgelik äkep... sonı almasa polisağa arız jazıp, közine kök şıbın üymeleteyin. Nu, pägädi, bälem!

Qırma saqal swq sausağın bezep, qalşıldap ketti.

– «Nu, pogodi» degen mul'fil'm bar ğoy, – dep taksişi mırs-mırs etip sözge aralastı. – Qoyan men qasqır turalı. Qaşqan qoyandı qualaytın aqımaq qasqır turalı şe...

Qırma saqal astınan şapşıp su şıqqanday qopañ etip, ornınan türegep kete jazdap, taksişige tönip barıp qayttı.

– Äy, ne dep twrsıñ öziñ!? Qasqır – bizdiñ totemimiz! Mına men tarihşı adammın, bilmeseñ aytayın, bizdiñ totemimiz kök böri. Oñbağandar... on şoşqağa toymağandar... sonda oylağandarı bizdiñ qasietti totemimizdi qasaqana sayqımazaq qıp, qasaqana mazaq qıp, keleke ğıp... äy, äy, wlttı börilik minezden ayıru ğoy ol! Aqırı jetti maqsattarına. Baldardıñ sanasına qasqırdı aqımaq, dañğoy etip siñirip tındı. Bizdiñ bastıqsımaqtar... äy, qwl ğoy olar, qwl... sol «Nu, pägädiden» wyalıp, qımsınıp, eki mıñ otızda kök böri bolamız deudiñ ornına, eki mıñ otızda barıs bolamız degendi şığarıptı auzı qisañdap. Mä, sağan barıs! Qalay bwğan aşulanbaysıñ! Qalay bwğan jındanbaysıñ! Ö-öş... şe... şe...

Aşuğa jaydaq mingen onıñ jelkesinen kempiri swq sausağın batıra nwqıp qalıp, tınıştandıra qoydı.

– Qarağım-ay, män berme şaldıñ sözine. Özinşe pätiröt bwl. Ömir boyı alısıp kelem. Orıs dese qwtırğan buraday jını wstap ketet. Anau on jetinşi jıldan beri qaray qaqsap bastağanda.... işip otqan şäyiñdi tastap qaşasıñ... Tarih pakültetinde beker oqığan ğoy. Aşulansa kil osılay, şımkentşiley jöneledi. Auru  ğoy.

Kempiriniñ sözine ırza bolğanı ma, bir ezulep keñkildep külip qoydı da:

– Iä, ayıp etpe qarağım, – dedi jañağı örekpigen ekpininen ilezde ayırılıp. – Kempirim qayta beriden qayırıp otır. On jetinşi jılıñ ne, patşa ökimeti bir mıñ da segiz jüz alpıs altınşı jıldan bastap jalañayaq, jalañbwt batraqtarın bizdiñ jerge qaptatqan ğoy. «Qarsı kelse, sözge kelmey at ta tasta, sot joq» dep qot-qottap qoyğan. Onısın keyin Stolıpin degeni örşitip jiberipti. Sodan qalğan silimtikter... täuelsizdik alğanımızğa pälen jıl bolsa da bizdi mensinbey, adam qatarına sanamay, şetqaqpay qıla beredi. Al, qazaq beyşara qaytti? Basın qorğalap, el asıp ketti. Misalı, bizdiñ atalarımız Qaraqalpaq ketken. Jolda ölgeni ölgen, qırılğanı qırılğan. At töbelindey azğantay top jetken, ilinip-salınıp, arıp-aşıp. Sodan tarağan wrpaqpız biz. Küyem ğoy, küygen soñ aytam ğoy. Äy, bwlar ma, bwlar...

Ol juıq arada sabasına tüse almay, şeke tamırı solqıldap, audarılıp-töñkerilip maşina işine sıymay ketti.

Keñ köşede sığılısqan kölikter bir-birine taqala bayau jıljıp bara jattı. Sırtta ayaz. Keşe jauğan qardıñ ayazı. Anadaydan swq sausağın şoşaytıp, taksi toqtatqan jalañbas kelinşek körindi. Janında on-on bir jasar şamasındağı kişkentay qız bala bürisip twr. Kölikter janına janap barıp, toqtamay ötip ketken sayın, kolgotki kigen sirağın toñğan tauıqtay siditıp bir köterip qoyadı.

– Mınalardı ala keteyik, ağa, – dedi taksişi eleñdep.

– Alsañ al. Bayğwstar dirdektep twr eken, – dep boyı jılınğan qırma saqal keñşilik jasadı. – Kempir ekeumizden ala almağan bes jüz teñgeni osılardan al.

Jalañbas kelinşektiñ baratın jeri bwlarmen bir bop şıqtı. Olar qañtardıñ bir qwşaq ayazın özderimen birge ilestirip işke endi. Isırılıp otırğan kempirdiñ janına jayğasıp jatır. Aytsa aytqanday, jaurap qalğan. Kelinşektiñ bauırına tığıla tüsken tırnaqtay qızdıñ eki beti bop-boz. Qırma saqal olarğa jüzin bwrıp, äldene degisi keldi me, oqtala bere, rayınan tez qaytıp, tüzelip otırdı. «Toñatın da dänemesi qalmağan, sirä» dep kübir etti.

Taksi sälden soñ oñğa bwrılıp, qosalqı tar jolğa tüsti. Kölikten ada köşemen jwlqına zımırap biraz jer wttı.

– Anaşım, jaurap kettim, qolımdı wstañızşı, – degen kişkentay qızdıñ näzik dauısı estildi art jaqtan.

Qırma saqaldıñ qwlağı eleñ etip, külip jiberdi.

– Anaşım dey me, mına balapan? A-a? Qaydan üyrenip jür, anaşım degendi? – Kişkentay qızğa jüzinen meyrim töge, süysine qaradı. – Äjesi, kämpit berşi. Tiliniñ tättisin qara. Tipä-tipä, til-auzım tasqa. Anaşım deydi-ä! Anaşım!

– Äkesi ğoy üyretip jürgen. Äkesi mwğalim mektepte. – Kelinşektiñ minezi aşıq siyaqtı, jatırqamay ile jauap qattı. – Dwrıs qoy onısı, – dep küyeuin sırtınan qoştap qoyudı da wmıtpadı. – Mama, papa degen orıstıñ sözin tastauımız kerek qoy.

Külimsirep otırğan qırma saqal mına sözdi estigende ezuindegi jımiıstı jıldam jiya salıp:

– Qarağım, aynalıp keteyin, kim ayttı sağan mamanı orıs sözi dep. Mama degen orıs sözi emes. Mama degen türkiniñ sözi. Türkiden tarağan jer jüzine – dedi.

– Türikti qoyıñızşı, – dep kirjidi kelinşek, – bir tyurçanka körşim bar. Swğanaq. Wrı. Küyeui de türik. Äyelinen ötken. Türikterdi jaqtırmaymın öz basım.

– Ne deydi, mına qarağım! – Qırma saqal jekpe-jek töbeleske dayındalğan adamşa bar denesimen eñserile bwrılıp, şüylige qaldı. – Bile bilseñ, aynalayın qarağım, türik degen qazaqtıñ bauırı. Oybay-au, Qazaqstan täuelsizdik alğanda birinşi bop solar emes pe alaqaylap quanğan. Solar birinşi moyındağan bizdiñ täuelsizdikti. Olay dey körme türikti. Bar şığar birli-jarım jamanı. Äytpese... men sağan tarihşı retinde aytayın, bir mıñ da jeti jüz...

Qırma saqal wzaq bir tarihi hikayanı tolğap jibermek bop, äñgimesin bastay bergende, jalañbas kelinşek taksidi toqtatıp, aqşasın tölep, tüsip qaldı. Hikaya bastalmay jatıp üzildi.

– Qap, – dep küyindi qırma saqal jwdırığımen tizesin tüygiştep.

– Bastaldı. Mıñ ret aytqan äñgimesi. – Kempiri kekete külip jiberdi.

– Mıñ ret, million ret aytam bwnı. Qaşan sanalarına jetkenşe ayta berem, ayta berem. – Şala bülingen qırma saqal qoyan qwlaqşının basınan jwlıp alıp, jwmırlap-jwmırlap qaytadan basıp kiip aldı. – Miı aşığan qazaq mama degen äybat sözdi orıstıki dep lağıp, adasıp jür. Orıstıñ sözin aytpay, öz sözimizdi aytqanımız, jüdä, dwrıs. Au, aynalıp keteyin mama degen sözdi atam qazaq ejelden aytıp kele jatır ğoy. Äy, inişek, toqtaşı osı arağa. Toqtaşı deymin. Bes jüzdiñ üstine tağı bir bes jüz qosayın. Mıñ qılayın. Toqtay görşi.

Köligin jol jiegine irikken taksişi añ-tañ.

– Al endi tıñda. – Qırma saqaldıñ jüzi küp-küreñ bop qızınıp alğan. – Sen, inişek, balam, ömiriñde mama bie, mama qaz degendi estip pe eñ?

– Estigem. Mama ağaş degen de bar.

– Änekey, aynalayın-au, sen özi aytqan sözdi tüsineyin dep twrğan adamsıñ ğoy. Estip otsıñ ba, kempirim-au, mama ağaştı bilip twr mına bala.

Qırma saqal masattanıp, saq-saq küldi.

– Al, endi bılay...

– Ağa, jüre bersek qaytedi. Twruğa bolmaydı bw jerge.

– Jürseñ, jüriñ. Al, endi bılay. Esiñe mıqtap saqtap alıñ. Mama orıs sözi emes. Türkiniñ sözi. Aytayın. Jolğa tüsip alıñ äueli. Jaylap, asıqpay jüre beriñ. Pälen ğasır bwrın, naqtı qay ğasır ekeni blaknotımda jazulı, Şumer degen el bolğan. Qosözen degen jerde. Ozıq mädenieti bolğan onıñ. Öziniñ jazuı, öziniñ ozıq ğılımı bolğan. Sol Şumerden kök türik kelip şığadı. Sol Şumerdiñ ama degen sözi bolğan. Mağınası – ana, şeşe. Şumerdiñ balası özin tuğan äyeldi ama degen. Qazirgi qazaq ta şeşesin ana deydi ğoy. Äy, äy, oğan talas joq. Ğılımda däleldengen.

– Iä, iä, – dep osı arada taksişi qoştay ketti. – Meniñ negizi oqığanım – qazaq tili men ädebieti. Mwğalimdik. Qazaq tilinde mı degen dıbıs nı-ğa aynalıp kete beredi. Sonda ama degen sözdegi mı nığa özgerip, ana bop ketken deysiz ğoy.

– Mine, mine... Qazir üyge barğan soñ ketpeşi aynalayın, şay işip otırıp äñgimeleseyik ekeumiz. Mäseleni bilip twrsıñ. Jetik ekensiñ. – Qırma saqal quanğanı ma, qılğına söyledi. Eki beti qıp-qızıl bop ketti. – Sol ama jer jüzine Şumerden tarağan. Bireuge mama bop barğan, endi bireuine dama bop engen. Madam dep jürgender de bar. Köp. Misal köp. Tarihta Amazonka degen jauınger äyel taypası bolğan dep jür ğoy. Sol anau ama sözimen tikeley baylanıstı. Amazonka degen özendi biletin şığarsıñ, Oñtüstik Amerikadağı. Onı özderi Amazonas deydi. Ka-nı qosıp jürgen orıstar. Amazonas dep ündister atap ketken. Ündis degenimiz de osı özimizdiñ jerden, Altaydan auıp barğandar. Adam zamanında. Olar da öziniñ qwdasın qwda deydi, svat demeydi. Ama sözin Amerikağa solar alıp barğan. Al endi älgi Amazonas amalardıñ, yağni analardıñ özeni degen söz. Ama özen! Ama söziniñ soñğı a-sı özenniñ ö-sin jep qoyğan. Kördiñ be, qisını kelip twr ğoy. Solay ma? Sondıqtan da ama basqalarğa qarağanda bizge, qazaqqa eñ jaqın söz. Dälelim bar oğan. Aytsam, tırp ete almaysıñ.

– Qoy deymin endi, balanıñ miın atala qılma. – Manadan tıp-tınış montiıp otırğan kempir orta jolda asığıs kilige ketti. – Mäşin aydap kele jatqan adamğa meşay etpe. Bir jağına tayıp keter.

– Ayta beriñiz, ağa. Äñgime endi qızdı, – dep taksişi onı jelpindirip tastadı. Qırma saqaldıñ sermep qalğan qolı qoyan qwlaqşının teris aynaldırıp jiberdi, ırza bolğanı şığar. Sırma şapanınıñ öñir tüymesin bir ağıtıp, bir saldı. Irs-ırs küle beredi.

– Osı arasına kelgende şayan şağıp alğanday şorşidı bw kempir. – Ha-ha-halap, mäşine işin bir özi basına köterdi. – Şorşıma. Tarih solay. Aqımaq kempir, qayta quan oğan.

Bir şekesine qisayıp ketken kepkisin tüzey bergen taksişi jigit te arsalañ-arsalañ.

– Endi sen mına qızıqtı qara. Jañağı ama-nıñ soñğı a-sın alıp tastasañ ne boladı, a? Uaqıt degen soñğı a-nı jelge wşırıp jibergen ğoy. Wqtıñ ba? Ama-nıñ, wqtıñ ba, sonda ne bolğanın? Mınau meniñ kempirimdiki... ha-ha-ha! Mamanıñ basqa jwrtqa emes, qazaqqa öte jaqın söz ekenin osıdan-aq bayqay ber.

– Ömiri estimegen äñgimem, – degen taksişi jigit basın şayqap, tañğalıp qaldı. – Qızıq! Tamaşa!

– Qaydan estisiñ? Men aşqan jañalıq bwl, eş oqulıqta joq. Käri tarihşınıñ, Qaraqalpaqstannan köşip kelgen oralman tarihşınıñ aşqan jañalığı. Doktorlıq qorğap jiberse de jarap twr.

– Şınında qorğap nege almaysız?

– Jasım jetpiske kelgende me? Men emes, mına sen qorğa, taksiiñdi tasta, jassıñ ğoy.

– Doktorlıqtıñ da dämi ketti-au, ağası.

–  Qwrttı ğoy, ğılımdı qwrttı! Ö-öş... şe...şe...

– Mine, keldik, Satbaeva... a-a, Sätbayop, öziñiz aytqanday.

– Kep qaldıq pa? Sätbayop pa?– Közin sığıraytıp töñiregine barlay qaradı. – E-e, kelippiz, osı ara. Osı ara, aynalayın. Toqtay qal. Qap, qalay tez kep qaldıq, ä! Papanı aytuğa ülgirtpey...

Taksi joldıñ oñ jağına oyısıp barıp kidirdi.

Jerge äueli oñ ayağın tüsirip, «äup» dep sosın özi sekirdi. Qayta aynalıp mäşine işine basın swqtı.

– Öziñ sañlauı bar bala ekensiñ. Uäde, uäde! Mıñ teñgeñdi berip qoyayın. – Qwnjıñdap qoynına qol saldı.

– Ağa, oqıp-tüygeniñiz köp qazınalı qariya ekensiz, – dedi taksişi tolqıp, – soñğı kezde jolım bolmay jürgeni. Mağan aqşa emes... bata beriñizşi.

– A-a, bata!? – Qırma saqal qoynına salğan qolın bir alıp, bir swqtı. – Bata deysiñ be, aynalayın, qarağım-au, kel onda. – Iilip twrğan küyi qolın jaydı. Jayuın jaysa da, batanı qalay bastasam eken degendey, kempiri jaqqa qarağıştap:

– Ö-öş... şe... şe... – dedi. Kidiriñkirep barıp tili kenet şeşilip ketti. – Şöbere-şöpşegiñniñ ıraqatın kör, qarağım, aumin! – Qısqa qayırıp, jalma jan betin sipap jiberdi.

Taksişi jigit batağa qanbay qalğanday alaqanın jayğan küyi bögele berip:

– Tabıstı bol deñizşi, – dedi jalbarına qarap.

– Tabastı bol, tabıstı bol, öy, aynalıp keteyin... ö-öş... şe... şe... şeş... şaş etekten tabıs tap, äumin!

– Aytqanıñız kelsin! Äumin! – dedi taksişi jigit sonda ğana betin sipap.

Esik sırt jabıldı.

– Aljiın degen şığarsıñ sen şal, – dedi kempiri bılay şığa bere. – Aşulanğanda aytatın söziñ auzıñnan şığıp kete jazdadı ğoy. Abaylamaysıñ ba?

– Äy, kempirim-ay, – dedi qırma saqal keñkildep külip bara jatıp, – bilmey jür ekem, aşulanğan men ırza bolğan birdey eken ğoy.

3.01.2018 jıl, sağat tüngi 4.15.

 

Nwrlıbek SAMATWLI

Qızılorda oblısı, Jalağaş audanı, qazirgi Temirbek Jürgenov atındağı auılda 1966 jılı tuğan. Qızılorda pedinstitutınıñ «Qazaq tili men ädebieti» fakul'tetin bitirgen. Osı oqu ornında mwğalim, Qızılorda oblıstıq Teleradio habarların taratu kompaniyasında redaktor, respublikalıq «Ana tili» gazetinde bölim meñgeruşi, «Habar» telearnasında redaktor, respublikalıq «Jwldız», «Tañ-Şolpan» ädebi jurnaldarında proza böliminiñ meñgeruşisi qızmetterin atqarğan. Qazir «Tañ-Şolpan»  jurnalınıñ bas redaktorı.

Abai.kz

2 pikir