Düysenbi, 25 Mausım 2018
Alaşorda 3000 4 pikir 14 Mausım, 2018 sağat 07:44

Üysin imperiyasınıñ bizge beymälim bolıp kelgen tarihı

Qıtay imperiyası jündi halqın ıdıratqan b.d.d. III ğasırda Şıñjanda otırğan yueçjilerdi hoñır (hun') halqı basıp alğan. Öytkeni qıtay jazbası Usun knyazdigin hun'mo bilegenin, hun'mo äyeldi tek hun' (hoñır) halqınan ğana alatının jäne taq mwragerligi tek hun' qızınan tuğan adamğa tiesili ekenin körsetedi. Demek Şıñjanda otırğan yueçjilerdi hoñır (hun') halqı ökilderi biledi, memleketi qıtay jazbasında Usun dep körsetiledi (Üysün).

Usun knyazdigin bilegen hoñır (hun') halqı adamdarı özderin «hoñırmın» dep atağan («hoñır halqı adamımın» degen mağınada). Hoñır halqın «hun'» dep atağan «r» dıbısı joq qıtay, «hoñırmın» deytin Üysün bileuşilerin de «hun'mo» dep jazbalarına engizdi. Al qıtay derekterindegi «Usun» atauı äuelde «YU-syun» bolıp jazılğan deu orındı. Qıtay derekteri yueçji taypasınıñ b.d.d. V ğasırda bolğanın ayğaqtasa, «usun» atauı tek b.d.d. II ğasırda payda boldı. Qıtaylar hwñdardı (hun') «syun» dep te atağan (mağınası – jabayı, tağı). Francuz tarihşısı Marsel' Grane qıtay derekterindegi «YU-syun» atauınıñ mağınası «bileuşi syun» («syun patşa») ekenin körsetedi. Usun knyazdigin bilegender – hun' (hoñır) halqınıñ ökilderi, yağni patşa «syun» halqı adamı. Osı sebepten qıtaylar «syun-patşa» bilegen knyazdikti «YU-syun» dep atağan («Syun patşa knyazdigi» degen mağınada). Al yueçjiler men hwñdar ol ataudı «Üysün» dep qabıldağan, sondıqtan qıtay jazbaları da keyin «YU-syun» sözin «Usun» dep jazadı.

Qıtay derekteri yueçjiler men uysunder bir ğasırda bir jerde otırğanın däleldeydi. Bwl jayt ğalımdardı tığırıqqa tireytinin Lev Gumilev atap ötedi. Resey imperiyası «yueçjiler parsı tildi, al uysunder türkitildi, olar – özara tuıstığı joq derbes eki halıq» degen twjırım jasaydı. Al qıtay jazbaları Üysün knyazdigimen baylanıstı oqiğalarda olardı keyde yueçji, keyde uysun dep ataydı. Osı derekter eki ataudıñ da bir taypa-halıqqa tiesili ekenin däleldeydi. Alayda Resey imperiyası ataqtı Toharstan men Kuşan patşalıqtarın ornatqan yueçjilerdiñ türkitildiler ekenin moyındağısı kelmedi. Olar qol astındağı türki tildi wlttardıñ dañqtı tarihı aşılğanın qalamadı. Resey sol sebepten Lev Gumilevtiñ «eki taypa ol aymaqtı kezek-kezek ielengen bolar» degen boljamın naqtı twjırım etti.

Qıtay imperiyasınıñ Orta Aziyamen jäne Tayau Şığıspen sauda qatınasın jasauına ortada ornalasqan Üysün knyazdigi kedergi bolıp keldi. Sebebi Üysün knyazdigin bilegender qıtaydıñ bastı jauı hwñ (hoñır) halqınan şıqqandar bolatın. Naqtıraq aytsaq, Üysün knyazdigi Hwñ imperiyası ıqpalında edi. Qıtay imperiyası qalayda Üysün knyazdigin Hwñ (hun') imperiyası ıqpalınan şığarudı maqsat etti. Sondıqtan b.d.d. II ğasırdıñ basında Üysün memleketine arnayı elşi jibergen. Qıtay jazbası ol elşini «yueçji elimen odaqtasu üşin jiberilgen» dep körsetedi. Alayda onıñ Üysün knyazdigimen jaqsı qatınas ornatqanın añğaramız. Osı derektiñ özi «üysün» men «yueçji» degen bir eldiñ eki türli atauı ekenin jaqsı däleldeydi. Demek Şıñjandağı Üysün knyazdiginiñ halqı yueçji taypası bolğan. Naqtıraq aytsaq, yueçji taypasınıñ memleketi Üysün dep atalğan.

Üysün knyazdigin bilegen hoñırdı (hun')  jazbasına «hun'mo» dep engizgen sol qıtay elşisi. Osıdan soñ qıtay jazbaları Üysün knyazdigin bilegenderdi hun'mo dep körsetudi ädetke aynaldırğan. Qıtay imperiyası sol elşiniñ artınşa Üysün biligine öz qızdarın wzatu arqılı tuıstıq baylanıs ornatqanın, al b.d.d. I ğasırda qıtaylıq äyeldiñ ıqpalına tüsken Üysün bileuşisi Hwñ (hun') imperiyasımen qatınasın birjolata üzgenin qıtay jazbaları ayğaqtaydı.

Qıtay imperiyası b.d.d. II ğasırdıñ basında qazirgi Şıñjandağı Üysün knyazdigimen jaqın baylanıs ornattı. Al sol ğasırdıñ ekinşi jartısında Şıñjannan şıqqan yueçjiler Orta Aziyanı basıp alıp, öz patşalığın qwrdı (ol tarihta Kuşan patşalığı dep atalğan). Osı eki tarihi oqiğa özara tığız baylanıstı, yağni, Şıñjandağı şağın Üysün knyazdigi Qıtay imperiyası kömegimen Orta Aziyanı basıp aldı. Osılayşa şağın knyazdik alıp Üysün imperiyasına aynaldı.

Parfiya patşalığın bilegen Arınsaq (aranşah) dinastiyası men Şıñjannan kelgen yueçjiler arasında b.d.d. II ğasırda bolğan soğıs grek jazbalarında bayandaladı. Sol soğıstar nätijesinde Parfiya patşalığı Orta Aziyadan ayrılıp, tek Iran men Zakavkazede öz biligin saqtap qaldı. Osılayşa jündi halqınıñ eki taypası ornatqan eki imperiya Orta Aziyada körşi bolıp ornıqtı. Üysün-yueçji eli Qıtaydıñ äskeri kömegin qoldanğan tärizdi, qalay bolğanda da Wlı Jibek Jolınıñ payda boluı sol oqiğalarmen tığız baylanıstı.

Osılayşa qıtaydıñ jibekpen sauda jasauına jol aşılıp, sol ğasırda Wlı Jibek Jolı däuiri bastaldı. Ğalımdar Orta Aziyada Parfiya patşalığınan bölek, tağı bir imperiya bolğanın tek XIX ğasırda ayta bastadı. Ol patşalıqtı ornatqan Şıñjannan kelgen yueçjiler ekeni anıq. Bir bileuşisiniñ Kuşan Gerey degen esiminen bolar, Resey ol imperiyanı Kuşan patşalığı dep tarihqa engizdi. Dwrısında onı ornatqan Şıñjandağı Üysün knyazdigi bileuşileri edi, sondıqtan imperiyanıñ öz atauı Üysün patşalığı bolu kerek.

Qıtay jazbaları Üysün memleketi batıs, şığıs jäne ortalıq degen üş aymaqtan twratının bayandaydı. Osı derektiñ özi taudağı şağın Üysün knyazdigi üş aymaqtan qwralğan alıp imperiyağa aynalğanın däleldeydi. Joğarıdağı derekterge süyensek, üysünderdiñ tañbası «qarğa» beynesinde bolğan. Wqsastıqtarın paydalanıp, «tazqara» atauın «qarğa» dep bwrmalağan keyingi qıtay jazbaları tärizdi nemese şındıqtı jasıru nietimen tazqara atauındağı «qara» sözin «qarğa» dep audartıp tarihqa engizgen Resey sayasatı bolar. Öytkeni, köringen jerde tezek şwqığan sansız qarğanı memleket tañbası etu aqılğa sıyımsız. Grek derekteri Toharstan knyazdigin ornatqan yueçjilerde grifonğa (tazqara) sıyınu dästüri bolğanın rastaydı. Al «yueçji» men «üysün» bir taypa-eldiñ eki türli atauı ekenin eskersek, Üysün imperiyası tañbası tazqara (grifon) bolğanın añğaramız.

Ğalımdar Şıñjandağı Üysün knyazdigi halqı jündi halqına jatatının moyındaydı. B.d.d. II ğasırda üysünder jündiler tärizdi kök közdi, qızıl şaştı bolğanı mälim. Alayda ormansız Orta Aziyadağı keyingi mıñ jıldıqta olardıñ «kök közdiligi men qızıl şaştılığı» özgergen (b.d.d. II ğ. –  b.z. VIII ğ. aralığı). Qıtay jazbaları Üysünder otırıqşı jäne köşpeli eki toptan twratının, olardıñ tas pen kirpişten qalalar salatın otırıqşıları barın jäne hwñ (hun') halqı tärizdi köşpendileri de kezdesetinin bayandaydı. Üysün imperiyasında qalalardıñ öte köptiginen «bir qalanıñ äteşteriniñ şaqıruın ekinşi qala twrğındarı estitinin de» körsetken sol qıtay jazbaları. Osı derekter üysün-yuejçilerdiñ taularda tas qorğandar salğan jündi halqına jatatının ayğaqtaydı. Bastı keyipkeriniñ biri samwrıq qwsı bolğan Er Töstik ertegisi tazqara qwsına (samrwh) sıyınğan jündi halqına tiesili dep baylam jasauğa da boladı.

Üysün imperiyasın bilegen hoñır (hun'mo) tobı ekige bölinip özara jaulasqanı, biri Hwñ (hun') imperiyasımen baylanısın üzbey qıtayğa jau küyinde qalğanı, al ekinşisi qıtay äskeri kömegimen biligin saqtap Qıtay imperiyasınıñ odaqtasına aynalğanı jazılğan tarihi qwjattar bar. Olardıñ bilikten ayrılğan tobı yueçjilerdiñ özderine bağınıştı böligin ertip Teñiz (qazirgi Kaspiy teñizi) jağalauına ketken (Orta Aziya tügeldey Üysün imperiyası aymağı bolğandıqtan, onda sıymağan). Qıtay jazbaları körsetken osı oqiğalardı reseylikter «üysünder men yueçjiler qaqtığısı» dep tüsindirip keldi.

 

YUeçji atauınıñ şejiresi

YUeçji atauı «oşaq» degen sözdiñ qıtayşa dıbıstaluı bolıp tabıladı. Söz basında kelgen «o» ärpi qıtayşa «yue» dep dıbıstaladı, sondıqtan  «oşaq» atauı qıtayşa «yueçjakı» dep aytıluı tiis. Qıtaylar böten ataulardı «qısqartqış» halıq, osı sebepten olar OŞAQ taypasın «YUEÇJAKI» deudiñ ornına, «YUEÇJI» dep qısqartıp alğan. Qıtay jazbaları yueçjiler b.d.d. V ğasırda ömir sürgenin däleldeydi. YAğni oşaq  taypası osıdan 2 600 jıl bwrın bar bolğan. Esik qorğanınan tabılğan Altın adamnıñ saq hanzadası ekeni jäne onımen birge eski türkilik jazuı bar tostaq tabılğanı belgili. Sol tostaqtağı jazudıñ «AĞA SAĞAN OŞAQ» degen söz ekenin ğalımdar däleldedi. Altın adamnıñ b.d.d. V ğasırda ömir sürgeni anıqtalğan, yağni oşaq (yueçji) taypasınıñ ömir sürgen zamanı. Sonda tostaqtı Altın adamğa oşaq eli bileuşisi sıylağanın, ondağı «ağa sağan oşaq» sözi arqılı ol öz därejesiniñ joğarı ekenin eskertkenin köremiz.

Qazirgi oşaqtı taypası tasjürek, atalıq, qoñır jäne baylı degen tört rudan twradı. Oşaqtınıñ tört ruıda yueçji-üysünder jaylı derekterde kezdesedi:

1. Grek jazbalarına sensek, yueçjilerde Ata ruı bar, osı atauğa «lıq» jalğauın qossaq, «atalıq» bolıp şığadı. Almatı twrğının «almatılıq» degendey, Ata ruı adamdarın «atalıq» deumen oşaqtınıñ atalıq ruı qalıptasqan (Ata ruı oşaq-yueçjilerdi hoñır (hun') tobına deyin bilegender tärizdi).

2. Al oşaqtınıñ qoñır ruı yueçji-oşaq elin nemese Üysün memleketin bilegen hoñırlardan (hun'), yağni «hun'mo» (hoñırmın) tobınan qalıptasqan.

3. Oşaqtı taypasınıñ basım böligin tasjürek ruı qwraydı, onıñ taz degen jeke tarmağı bar. Qazirgi Täjikstan aumağın basıp alğan yueçjiler grifonğa (tazqara) sıyınatındıqtan şaştarın taqırlap qırıp tastaytının, osı sebepten olar ornatqan knyazdik tarihqa Toharstan bolıp engenin grek jazbaları ayğaqtağan. Ol memleketti ornatqan äri bilegen oşaq-yueçjiler bolğanımen, halqı parsı tildi bolğanı tüsinikti jäne sol memlekette täjik wltı qalıptastı.

Qırğız tarihşıları Toharstandı yueçjilerdiñ Taz degen ruı (jigi) ornatqan dep twjırımdaydı jäne qırğızdağı Tazlı ruı solardan dep sanaydı. Toharstan knyazdigin ornatqan oşaq-yueçjilerdiñ Taz ruı oşaqtınıñ tasjürek ruı qwramında saqtalğan (arğında da taz ruı boluı arğın men oşaqtınıñ arğı tegi jündi halqınan ekenin bayqatadı). Grek derekterindegi oşaq-yueçjilerdiñ tazqara qwsına sıyınğanın eskersek, onda oşaq-yueçjilerdiñ negizgi böligi özin «tazjürek» dep atağan degen twjırım jasağanımız abzal («tazqara qwsınday jürektimiz», yağni «batılmız» degen mağınada). Oşaq-yueçjilerdiñ basım böligi bolğan sol tazjürek ruı – qazirgi oşaqtı taypasınıñ basım böligin qwraytın tasjürek ruınıñ tap özi.

4.Qıtay jazbasında jündilerdiñ jeti taypalıq odağı «baydı» dep körsetilgen. Solardıñ oşaq-yueçjilerge kelip qosılğandarınan oşaqtı taypasınıñ Baylı ruı qalıptasqan. Jündilik jeti taypa odağınan bolğandıqtan, olardıñ oşaq-yueçjilerden därejesi joğarı bolmasa, kem emes. Osı sebepten bolar, baylı ruı «oşaqtınıñ jolı ülkeni» sanaladı.

Osılayşa üysün-yueçjiler qwramındağı ata, hoñırmın (hun'mo), taz jäne baydı toptarı men üysündik oşaqtı taypasınıñ atalıq, qoñır, tasjürek jäne baylı ruları özara baylanıstı ekenin anıq köremiz. Demek qıtaylar «yueçji» degen taypa-eldiñ öz atauı – OŞAQ. Syun (hun') tobı bilegendikten qıtay ol eldi «YU-syun» («syun patşa eli») dep atağan, osı qıtaylıq atau ıqpalımen oşaq-yueçji taypası öz memleketin Üysün dep ketken. Toharstan men Üysün (Kuşan) patşalıqtarın ornatqan sol yueçji-oşaq taypası, qazaq halqınıñ oşaqtı taypası solardıñ tikeley jalğası bolıp tabıladı.

 

Oşaqtı, kerey, uaq jäne tabın taypalarınıñ tarihı

Qazirgi Täjikstan aymağında Taz jigi (ruı) ornatqan Toharstan memleketi bolğanın ayttıq. Toharstandı bilegen «taz jigi» qol astındağı parsı tildilerge siñip, tazjik atauımen jeke wlt qalıptastırdı. Täjik tiliniñ parsılıq jäne türkilik sözderden twratını da sonıñ däleli. Ol zamanda «ru» sözi ornında «jik» sözi qoldanılğan. YAğni, Toharstan halqı özderin bilegen «Taz jigi» dinastiyası atauımen «tazjik» (tadjik) degen jeke wlt bolıp qalıptastı. Olarğa siñbey Alatauda qalğan Taz jigi adamdarı keyin Taraz qalası men Şımkent qalalarına ornığıp, ondağı özbekterge siñgen, olardıñ tauda qalğandarı XVI ğasırda kelgen qırğızdarğa Tazlı atauımen kirikken.

Qıtaydan jeñilgen hwñ (hun') halqı I ğasırda Qañlı (kan'gyu) memleketi ornalasqan qazirgi qazaq dalasına (saq dalası) auıp keldi. Bilikten şettetilgen qañlı taypası Üysün imperiyasına boy wsınıp, sonda ığısqan tärizdi. Saq dalasın iemdengen hwñ halqı Üysün imperiyası ornalasqan Orta Aziyanı jaulap aluğa qauqarsız boldı, onıñ sebebi – Üysün imperiyası men Qıtay imperiyası odaqtasqan. Hwñ men saq halıqtarı aralasıp, birtwtas Hazaq degen halıqqa aynala bastadı. Bilik hwñdarda bolğandıqtan, aymaq «Hwñzaq» dep ataldı («hwñ jaq», yağni «hwñ aymağı» degen mağınada), keyin aymaq halqı da Hwñzaq dep atalıp ketti. Şamamen VI ğasırda «Hwñzaq» qısqarıp, äueli Hzaq, sosın Hazaq bolıp birjola ornıqtı («wñ» böligi qoldanıstan şığıp qalğandıqtan, Hwñzaq äueli Hzah, sosın Hazah bolıp özgerip ornıqtı). Ataudıñ osılay özgerip ornığu faktisi saq pen hwñ (hun') halıqtarı qosıluımen qazaq wltı payda bolğanın ayqın däleldeydi.

Üysün imperiyası men Qıtay imperiyası tığız odaqtas boldı, Üysün imperiyasın qıtay qızdarınan tuğandar bilegenin qıtay jazba derekteri rastaydı. Osı sebepten bolar, II ğasırda Üysün imperiyasında budda dini örken jaydı, ol – Kuşan Gerey degen patşa bilegen zaman. Osı patşanıñ esimindegi «kerey» atauı onıñ kerey taypasınan ekenin nemese senimdi äskeri küşi kerey taypası bolğanın bayqatadı. Ejelgi derekterge süyengen key ğalımdar kerey taypası äuelde üysündik bolğan dep twjırımdaydı.

Al III ğasır soñında Qıtay imperiyası ekige ıdırap älsiregeni, onıñ soltüstik böligin «qıtay emester» bilegeni belgili. Soltüstik Qıtaydı bilegen Toba tobı Üysün imperiyasın bilegen dinastiyadan deu orındı. Öytkeni, Qıtay men Üysün imperiyalarınıñ wzaq ğasırlıq tığız odaqtastığı jäne üysün bileuşileri men qıtay biligi arasındağı nağaşı-jiendik tuıstıq baylanıs Üysündik dinastiya ökilderine Qıtay imperiyasında bileuge jaqsı mümkindikter tudırğan. Üysündik dinastiyanıñ Qıtay imperiyası biligine talasuı bwl imperiyanı ekige ıdırattı dese de boladı. Odaqtası Qıtay imperiyası qattı älsiregen Üysün imperiyasınıñ Orta Aziyalıq aymağın IV ğasırda Jujandar tartıp aldı. Üysün imperiyası Şıñjan aymağında ğana öz biligin saqtap qaldı jäne Soltüstik Qıtaydıñ biligin öz qoldarına aldı. Olardı qıtay jazbası Toba taypası dep körsetedi jäne bir ruı «tufa» ekenin atap ötedi. «Toba» degen tabın taypası atauınıñ qıtayşa dıbıstaluı dep bilemiz (tabın taypasın «tobanı» deudiñ ornına, qısqaşa «toba» degen). Başqır halqı qwramına siñgen tabındar «uysun» dep te atalatını mälim, osı fakt tabın taypasınıñ äuelde Üysün imperiyasında ömir sürgenin körsetedi.

Reseylikter toba taypası mañğol tildiler dep bwrmalaydı, alayda toba taypasınıñ «tufa» ruınan türkitildi tuva wltı qalıptasqanın eskersek, toba taypası türkitildi bolğanın köremiz, yağni ol üysün-jündilik taypalar tobınan bolğan. Tabın taypası qwramındağı qoñır ruı Üysün imperiyasın bilegen «hun'mo» (qoñırmın) dinastiyasınan desek, qatelespeymiz. Osı fakti de Soltüstik Qıtaydı bilegen toba taypası qazaqtıñ tabın taypası ekenin körsetedi. Demek arğın, oşaqtı, kerey, uaq jäne tabın taypaları arğı teginde jündi halqınan bolıp şığadı.

Üysün imperiyası bizdiñ däuirdiñ IV ğasırına deyin ömir sürdi, yağni 500 jıl alıp aymaqtı bilegen imperiya boldı, osı sebepten qıtay jazbalarında ol öñir «ejelgi üysün aymağı» dep körsetiledi. Üysün imperiyası (Kuşan patşalığı) qwramına qazirgi Özbekstan men Şıñjan, Auğanıstannıñ key audandarı men Qazaqstannıñ oñtüstik öñirleri kirdi. Üysünder otırıqşı jäne köşpeli eki toptan twratının jäne ru-taypa kösemderin «bek» dep ataytının qıtay derekteri jazadı. IV ğasır soñında «ejelgi üysün aymağın» qazirgi Türkimenstannan şıqqan eftalit eli basıp aldı, dwrısında olar «üz» dep atalğan taypa-el bolatın (alabay itine baylanıstı «epti alıp it» eli depte atalğandıqtan tarihqa «eftalit» bolıp engen). Üz taypasın bilegender «aqüz» dep ataldı, arap äripti jazbalarda kezdesetin osı ataudı «okuz» dep bwrmalağan, osılayşa tarihqa «oguz» degen jalğan atau engizgen Resey imperiyası. Üz taypası üysünderdiñ otırıqşı böligin ğana bağındıruğa qol jetkizdi, al köşpendi üysünderdi bodandıqta wstap otıru mümkin bolmağan. Osılayşa qazirgi Özbekstan, Şıñjan, Auğanstan jäne Oñtüstik Qazaqstandağı üysündik qalalar tolıqtay Üz taypası biligine köşti.

Üysünder bay-bağlandarı men kösemderin «bek» deytin ädetterimen Üz adamdarın «üz bek» dep atap ketti, keyin osı atau barşa otırıqşılarğa ortaq «ÜZBEK» atauına aynaldı. Otırıqşı üysünder men köşpeli üz taypası adamdarı aralasıp «üzbek» wltın qalıptastırdı, olardıñ tilderi aralasuınan «üzbek» tili payda boldı. Osı sebepten özbek tili türkimen-äzerbayjan tilderi men qazaq tili ortasında ornalasqan. Osılayşa otırıqşı üysünder men köşpeli üzder üzbek (özbek) halqın qalıptastırdı (keyin olarğa otırıqşılıqqa köşken köptegen özge taypa-ru adamdarı qosıldı, özbekter qwramına 92 rudıñ adamdarı siñgen). Üz ataulı ru özbekter qwramındağı rular tiziminde bar, özbek ğalımdarı öz ataularınıñ sol rumen baylanıstı ekenin ertede aytıp ötken (üz taypasınıñ az ğana tobı Sırdariya aymağında keyingi XV ğasırğa deyin bolğanın tarihi derekter däleldeydi). Al üysünderdiñ köşpendileri özderine dästür-saltı jaqın qazaq halqına qosıldı.

Qıtay jazbalarınıñ «Kuşan patşalığı boldı» degen aymaqtı «ejelgi üysünder jeri» dep körsetui, sol aymaqta otırğan özbek halqınıñ öz negizin uyşun dep tanuı jäne sol aymaqtağı qazaq taypalarınıñ jalpılay «üysünder» dep ataluı ertedegi imperiyanıñ Kuşan emes, Üysün dep atalğanın ayğaqtaydı. Ejelgi grektik, rimdik jäne qıtaylıq jazbalar alban, suan (sıban), qañlı, sirgeli taypalarınıñ saq-skif halqınan ekenin, al ıstı, şapıraştı, dulat taypalarınıñ hwñ (hun') halqınan ekenin körsetedi.

Äuelgi Üysün memleketi Şıñjanda ornalasqan taulıq kişigirim knyazdik bolğanı belgili, onıñ halqı oşaq (yueçji) taypası boldı. Keyin ol knyazdikke Orta Aziya qosılıp imperiyağa aynalğanda, atau Üysün bolıp qaldı. Alayda Üysün imperiyası halqı qwramında jündilik taypalarmen qatar jergilikti saq-skiftik taypalar da bolğan, keyin jujandar zamanında olarğa şapıraştı, al türki aşinalar zamanında ıstı men dulat taypaları barıp qosıldı. Olar otırğan nemese barıp qonıstanğan aymaqtar «ejelgi üysün jeri» dep tanılğandıqtan, olardıñ ortaq atauları «üysünder» bolıp ornıqtı.

Al qoñır ruı oşaqtı taypasında ğana emes, Almatı, Taldıqorğandağı ıstılar qwramında, Şımkent, Jambıldağı ıstınıñ tilik ruı men dulattıñ siqım ruı qwramında (qoñırdıñ şuıldağı) jäne Qızılorda aymağındağı tabındar qwramında da boluı Üysün imperiyasın bilegen «hun'mo» tobı atauı dwrısında «qoñır» ekenine dälel (bileuşi dinastiya bolğandıqtan imperiyanıñ barlıq aymağında olardıñ ökilderi bolğan, keyin olar öz aymağındağı taypalar qwramına siñgen). Al şapıraştılar mekenindegi Üşqoñır atauı, Üşaral qalası mañındağı Qoñır mekeni, Qızılorda aymağındağı Bayqoñır men Telqoñır ataulı jerler Üysün imperiyası aymağınıñ territoriyasın paş etedi. Tipti, Semey aymağındağı Qoñır äulie üñgiri keyingi mwsılmandıq zamanda sol aymaqqa din taratqan qoñır dinastiyası wrpağımen baylanıstı deuge äbden boladı. Jalpı oşaqtı taypasınıñ Jambıl, Şımkent, Taşkent aymaqtarındağı köptegen eldi mekenderde şaşırap ornalasqanı jäne bir tobınıñ Bayqoñırğa jaqın Aral'sk qalası mañında otırğanı Üysün imperiyası zamanımen baylanıstı.

Üysün imperiyasın bilegen hoñır (hun'mo) tobı jündilik «jeti taypalıq Baydı odağına» süyengen siyaqtı. Oşaqtı taypasında baylı ruınıñ «jolı ülken» sanaluı jäne «üysündik» dep tanılatın taypalardıñ öz şejiresin Baydı-bekten taratuı sonday sebepterden qalıptasqan. YAğni, üysünderdiñ arğı tegi sanalatın «Baydibek» atauı jeke adamdı emes, ol Üysün imperiyası biligine jaqın bolğan Baydı taypalıq odağın körsetedi. Üysün imperiyası 500 jıl bilegen aymaq keyin «üysün jeri» delinip ketkendikten, onda otırğan taypalar da (üş türli halıqtan bolğanına qaramastan) jalpılay «üysünder» dep atalğan. Özgeler «üysünder» dep atağandıqtan, ol taypalar da keyingi şejire jazu zamanında ortaq tekterin izdegeni tüsinikti. Olardıñ emis-emis este qalğan añızdar jetegimen Baydı taypalıq odağın «Baydıbek» dep körsetu arqılı «ortaq ataların tapqanday» bolğanın bayqaymız. YAğni, Baydı ataulı jeti taypa odağı jaylı añız äñgimeler «üysündik taypalar Baydibek babadan taraydı» degen tüsinikti qalıptastıradı.

Jalpı üysün, saq (skif) jäne hwñ (hun') halıqtarı – bir däuirde ömir sürgen derbes üş halıq. Olardıñ äuelde körşi ornalasqan üş aymaqta derbes ömir sürgenin barşa älem ğalımdarı moyındaydı. Alla qalasa, Üysündik topta dep tanılatın şapıraştı, dulat, ıstı taypalarınıñ şınında hwñ (hun') halqınan ekenin körsetetin derekterdi Asılwya dinastiyası jaylı maqalada jazamız.

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

4 pikir