Seysenbi, 26 Naurız 2019
Osı ğoy endi... 9505 9 pikir 26 Şilde, 2018 sağat 13:09

«Men tiri twrğanda kim bwlarğa rwqsat bergen?!»

Basqası basqa, osı Bayan turalı jazbay-aq qoysaq dep edik. Äleumetik jeli wlarday şuğalağan soñ, köz jügirtken ek. Bayan barımta jasap, avtorlıq qwqıqtı ayaqqa taptağan körinedi. Söytsek, Bayan hanım Maqsatqızı bayağıda özi bas keyipkeri bolğan «Mahabbat beketiniñ» jalğasın tüsirip jatır eken.

«Mahabbat beketi» qazaq ekranına 1993 jılı şıqtı. Fil'mniñ syujetin men aytpasam da, jwrt jaqsı biledi. Qazaq kino önerindegi mahabbat taqırıbındağı eñ üzdik fil'm degen atı bar «Mahabbat beketiniñ» ekranizaciyalanğanına biıl 25 jıl bolıptı.

Fil'mniñ rejisseri – Talğat Temenov edi. Temenov tek rejisser ğana emes, Läylä Aqınjanova ekeui scenariy avtorı boldı. Fil'm Temenovtıñ «Gülnäz» povestiniñ jelisinde tüsirilgeni tağı ras. Povesttiñ özi sekseninşi jıldarı jarıq körgen-di.

Mine, osı fil'mdegi bastı keyipkerdi somdağan, ol kezde esim-soyı elge beymälim Bayan deytin boyjetken edi. Jası nebäri 19-da edi ol kezde. Arada 25 jıl ötkende özi bastı keyipkeri bolğan fil'mniñ jalğasın tüsiretinin mälimdepti.

Bädendi bikeşterdiñ "jañalıqtarın" jariyalauğa kelgende ärkez dayar twratın sarjağal saytsımaqtardıñ biri qalmay Bayannıñ kezekti bastamasın jazıp jatır. Bayannıñ «instagramm» jelisindegi jılt etken jazbasın («Mahabbat beketi to be continued (ağılşın tilinen – jalğasın tabadı)», – dep jazdı) jerden jeti qoyan tapqanday quana jazdı.

Ol turalı Talğat Temenovtiñ özinen swrap bildik.

Bayan kerek bolsa, «Korovasınıñ» jalğasın tüsirsin

Talğat Temenov, rejisser:

- Nwrgeldi, senesiñ be, men osı aqparattı sol fil'mdi tüsirip jatqandardan emes, aydaladağı bireulerden estidim. Jasırmaymın, estip tañ qaldım. Tipti, wyattau boldı.

«Mahabbat beketi» ol - meniñ fil'mim. Onı men aytpasam da, köziqaraqtı jwrt jaqsı biledi. Tipti, kerek deseñiz, men «Mahabbat beketi» fil'miniñ rejisseri, scenariy avtorı ğana emes, povesttiñ de avtorımın. Ol fil'm meniñ povestimniñ jelisinde tüsirildi ğoy.

Sekseninşi jıldardıñ basında «Gülnäz» degen povestim «Jalın» jurnalına şıqtı.

Twtqabay Imanbekov degen sınşınıñ «Talğattıñ güli men nazı» degen alğısözimen jariyalandı. Bwl povest' proza janrındağı halıqtıñ ıqılasına ie bolğan şığarma edi. Keyin kino tüsiru turalı oy keldi. Sebebi, Sergey Gerasimov «Molodaya gvardiya» degen kinosı arqılı öziniñ barlıq studentterin jarıqqa şığardı, elge tanıttı. Nona Mordyukova, Vyaçeslav Tihonov bastağan jas akterlar ekinşi kurs oqıp jürgende-aq, osılayşa jarq ete qaldı. «Bolmasañ da, wqsap baq» degen, men de «studentterim kino älemin üyrensin» degen maqsatpen, kino tüsirudi qolğa aldım. Bastı röldi somdağan Bayan sol kezde birinşi kurstı ayaqtağan studentim bolatın. «Qazaqfil'mde» bwğan deyin de, keyin de qanşa kino tüsirildi. Biraq, däl «Mahabbat beketindey» jürekterge jol tapqanı bolmağan.

Bwğan deyin «Mosfil'm» qabırğasında «Adamdar arasındağı böltirik» attı fil'm tüsirdim. Biraq, el esinde ekinşi fil'm köbirek qaldı. Sebebi, ol mädenietimizge, minez-qwlqımızğa tän kino boldı. Gülnazdıñ obrazı qazaq qızdarınıñ simvolına aynaldı. Şıñğıs Aytmatovtıñ «Qızıl oramaldı şınarım» povesinen soñ qazaq-qırğız arasında Äsel degen at köbeyse, «Mahabbat beketinen» keyin Gülnazdar ömirge keldi. Qazir olardıñ barlığı – jastarı jiırmadan asqan arular.

Aytpaqşı, bıltır mağan Bayan habarlastı. Anau bir qayğılı oqiğadan keyin, auruhanadan şıqqan kezi eken. Habarlasıp, «Talğat Dosımğalieviç, bir bomba dünie jasayıq» dep, osı «Mahabbat beketiniñ» jalğasın tüsiru turalı ayttı. Äzil-şını aralas äñgimemizden keyin, men «köreyik» dep qoya saldım.

Odan keyin, ol meniñ kömekşimmen bir märte ğana söylesken. Biz fil'm tüsiruge kelisimimizdi bermedik. Sonda olar:«Biz osığan qarap qalğan joqpız» dep ketti.

Odan keyin Ahat Ibraev degen bireu habarlastı. Odan basqa eşkim habarlasqan joq. Men kelisimimdi bergen joqpın.

Bwl ne masqara? Meniñ közim tiri. Men sonıñ jalğasın tüsire almay jürgendikten tüsirmey jürgem joq.

Mağan osığan deyin de jwrttar habarlasıp, nege «Mahabbat beketiniñ» jalğasın tüsirmeysiz dep swradı. Tölegen aqınnıñ öleñi bar ğoy. «Aq jañbırlar tozdırğan tau siyaqtı, men ölemin özimniñ biigimde» deydi. Sol siyaqtı bwl şığarma öz biiginde qaluı kerek.

Älgi fil'mniñ sinopsisin jibergen. Scenariin jazğan adam qalay wyalmadı? Tiri adamnıñ şığarmasın qayta jazıp şığuğa qalay qolı bardı? Ne rejisseri, ne scenaristi, ne prodyuseri habarlasqan joq. Habarlassa da men qarsı bolar edim.

Öziñiz oylap qarañızşı, eger Reseyde Mihalkovtıñ şığarmasın bireuler qaytalap tüsirip jatsa, qanday şu bolar edi?..

Meniñ 10-nan asa fil'mim bar. Keminde 5 bastı röldi somdağan adam bar. Erteñ solardıñ ärqaysısı meniñ fil'mimdi jalğasın tüsirip jatsa ne bolğanı? Meniñ teatrda 15-20 şaqtı spektakl'im bar. Erteñ sol spektakl'derdi basqa rejisser kelip, qaytalap qoyıp jatsa şe? Bwlay bolmaydı.

Bwl - wrlıq. Intellektualdı wrlıq. Men - avtorımın. Meniñ şığarmama meniñ rwqsatımsız nege tisedi?

Özderiniñ de fil'mderi bar ğoy. Kerek bolsa, Bayan «Korovasınıñ» jalğasın tüsirsin.

Bıltır tağı osı äñgime söz boldı. Scenariyin tipti körsetken de joq. Men birden bas tarttım. «Bolmaydı» dedim. Söytsem, Bayan bwl iske şındap kirisken sekildi, meniñ rwqsatımsız, mağan bir auız aytpay älgindey dünie jasap jatır eken.

Iä, «Qazaqfil'm» plenkanıñ iesi şığar. Biraq, men fil'mniñ rejisseri ğana emespin, men scenariy avtorımın. Men povesttiñ avtorımın. Menen rwqsat swrağan da joq. Mağan eşkim kelip, «osınday fil'm tüsirip jatır edik. Scenariyine kömektesseñiz" dep te aytqan joq.

Esuimşe, olar sol meniñ fil'mimniñ muzıkasın da alıptı. Sol fil'mnen kadrlar alğan. Oğan kim rwqsat bergen?

Avtor retinde men bwğan kelispeymin. Eger Amerikada nemese Europada bolsaq, bwl üşin Bayan jauap beretin edi.

Bir dünie anıq. Olar bwnı öner jasayın dep tüsirip jatqan joq. Aqşa tabu maqsatında jasap jatır. Sondıqtan, kerek bolsa Europalıq, Bükilälemdik avtorlıq qwqıq qorğau wyımdarına şığuğa dayınmın.

Men Bayandı intelektualdı, öresi biik adam dep qabıldamaymın

Ermek Twrsınov, Qazaq kinematografister odağınıñ törağası, rejisser:

- Bwl jerde bılay ğoy. Biz özi örkenietti elde ömir sürip jatırmız ğoy. Avtorlıq qwqıqtı qorğaudıñ örkenietti joldarı bar. Avtorlıq qwqıqtı qorğau wyımdarı bar. Bizdiñ elde de avtorlıq qwqıqtı qorğaytın agenttik bar. Olar zañdı türde jwmıs jasap jatır. Men de sol agenttikterdiñ kömegine jügingen kezderim bolğan.

Bir dünie anıq. Ol – kez kelgen şığarmanıñ nemese tuındınıñ avtorı boladı. Avtorlıq qwqıqtı bwzu – qılmıs. Ol üşin jauapkerşilik artıladı. Avtorlıq qwqıqtı bwzğandar zañmen jauap beredi.

Eger men özim tüsirgen fil'mderde özge avtordıñ şığarmasınıñ qanday da bir elementterin qoldansam, nemese bir jazuşınıñ citatasın paydalansam, mindetti türde «avtorı mına kisi» dep körsetemin. Ol solay boluı kerek. Eger men wrlanğan materialdı nemese material elementine avtordı körsetpesem, ol üşin mağan ayıppwl salınadı. Bwl öte qarapayım dünie.

Talğattıñ sonday povesti barın bilemin. Ol kitap bolıp şıqqan. Men Mäskeude scenarister men rejisserlardı dayarlaytın joğarğı kursta oqıp jürgen kezim. Bir küni meniñ jataqhanama Talğat keldi. Mäskeudegi Goluşkina köşesindegi jataqhana. Sol kezde Talğat mağan öziniñ birneşe şığarmasın körsetken. Sonıñ işinde osı «Mahabbat beketi» de bolğan. Men onı jaqsı bilemin.

Bir kezderi men Talğattıñ «Adamdar arasındağı böltirik» degen scenariyine kömekteskenmin de. Sondıqtan, «Mahabbat beketiniñ» Talğattıñ şığarması ekeni ras dep ayta alamın.

Al endi Bayannıñ osınday fil'm tüsirip jatqanın estimeppin. Talğattıñ aytuı boyınşa ğana bilemin. Jalpı men Bayannıñ şığarmaşılığın añdıp, «oybay, sol ne tüsirip jatır eken» dep qaramaymın. Men Bayandı sonday bir intellektualdı, öresi biik adam dep qabıldamaymın. Onıñ tüsirgeni fil'm emes. Jäy bir mazaq qoy.

Biz «Qazaqfil'mge» habarlastıq. Esim-soyı Abay degen azamattıñ baylanıs nömerin izdep taptıq. Özi zañgerlik böliminde qızmet isteydi eken.

«Bayan hanım 1993 jılı jarıq körgen «Mahabbat beketi» fil'miniñ kadrların äli alğan joq. Alayın dep jatqanı ras. Bizden resmi swradı. Biraq, ol swrau äli qarastırılu üstinde. Avtorlıq qwqıq eskerile me degen mäselege kelsek, biz Talğat ağağa habarlasıp eskerttik. Bayanmen söylesuin, ekeui kelisuin swradıq. Men kommentariy bere almaymın. Bizde sarapşılar keñesiniñ törağası Bekbolat Şekerov degen kisi bar. Sol kisi sizge resmi pikir beredi», - dep qısqa qayırdı.

Biz bügin bwl mäselege qatıstı Bayan hanımğa habarlasıp edik, baylanısqa şığa almadıq. Aldağı uaqta, Bayan Maqsatqızınıñ pikirin de biluge tırısamız.

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

9 pikir