Jwma, 20 Qırküyek 2019
Dep jatır 2497 1 pikir 30 Şilde, 2018 sağat 10:44

«Lañkestik» pen «terrorizm» wğımdarınıñ mağınası bir-birine müldem säykes kelmeydi

Täuelsizdik alıp, jeke jwrt retinde el köşin tüzegenimizge şirek ğasırdan assa da, töl terminologiyanı bir tärtipke keltirip, jüyeley almay jürgenimiz köñilge tüytkil bolıp otır. Onıñ bastı sebepteriniñ biri – äli künge deyin wlttıq terminologiyanı qalıptastıruda qay bağıttı wstanatınımızdı ayqınday almauımız. Bwl, äsirese, halıqaralıq terminderdi qoldanu isine öz kesirin tigizip otır. Biz halıqaralıq terminderdi tügel audaru nemese olardıñ layıqtı balaması bolmasa, sol küyinde tildik aynalımğa qosu jönindegi bir-birine qarama-qayşı eki közqaras arasında älige deyin adasıp jürmiz. Eñ ökiniştisi, osı eki pikirdi jaqtauşılar arasında ortaq uäjge kelip, dwrıs jol tañdap, terminologiyanı damıtuğa birlese küş salayıq degen nietti bayqay almay otırmız.

Osı orayda Memleket basşısı «Qazaqstan-2050» strategiyası: qalıptasqan memlekettiñ jaña sayasi bağıtı» attı Joldauında bükil älemde birdey qabıldanğan terminder bar ekenin, olardıñ kez kelgen tildi bayıtatının körsete kelip, äbden ornıqqan halıqaralıq jäne şet tilinen engen sözderdi qazaq tiline audaru mäselesin birjola şeşu qajettigin, bwl mäsele oqşaulanğan qayratkerlerdiñ ortasında şeşilmeuge tiis ekendigin aytqan bolatın.

Jalpı, halıqaralıq termindi audarğanda qanday ölşemşarttı bastı nazarğa alu qajet. Ğwlama ğalımdarımız A. Baytwrsınov, Q. Jwbanovtar halıqaralıq terminder qazaq tiline audarılğanda audarma tüp mağınasın däl bermese, onda termindi sol küyinde alu turalı qatañ eskertken edi.

Demek, termindi audarğanda eñ bastı şart – onıñ mağınasın däl beru. Biz osı şarttı saqtap jürmiz be? Osı orayda kündelikti ömirde özimiz köp esitetin, birizdi qoldanılmauı saldarınan wlttıq terminologiyada ärtürlilik tuğızıp jürgen bir-eki terminge toqtala ketudi jön kördik.

Onıñ birinşisi birqatar bwqaralıq aqparat qwraldarında – «lañkestik», al resmi qwjattar men zañnamada «terrorizm» dep alınıp jürgen termin.

«Lañkestik» pen «terrorizm»

Bwl wğımnıñ jalpı älemde qoldanılıp jürgenine biraz uaqıt bolğanına qaramastan, tildik aynalımımızğa keñinen engenine köp uaqıt bola qoyğan joq. Täuelsizdik alıp, derbes memleket retinde halıqaralıq qatınastarğa belsene aralasa bastağalı beri qoğamdıq ömirdiñ qaterli qwbılısı retindegi «terrorizm» wğımı bizdiñ qoğamdıq-sayasi kün tärtibimizdiñ twraqtı taqırıptarınıñ birine aynaldı.

Sonımen, «terrorizm» degenimiz ne? Osı söz öz törkinin latın tilindegi «ürey», «qorqınış» degen mağına beretin «terror» cözinen aladı äri Birikken Wlttar Wyımınıñ resmi tilderi märtebesi bar ağılşın, francuz, ispan tilderinde däl osı «terror» tübirli twlğada qoldanıladı.

Wlttıq zañnamalarda «terror» sözinen tuındaytın, wlttıq, sonday-aq halıqaralıq qılmıs sipatına ie «terrorizmniñ» qılmıstıq-qwqıqtıq anıqtaması boyınşa da aytarlıqtay ayırmaşılıq joq.

Mısalı, «Terrorizmge qarsı is-qimıl turalı» 1999 jılğı
13 şildedegi Qazaqstan Respublikası Zañınıñ 1-babınıñ
5) tarmaqşasına säykes «terrorizm – küş qoldanu ideologiyası jäne halıqtı üreylendiruge baylanıstı jäne jeke adamğa, qoğam men memleketke zalal keltiruge bağıttalğan küş qoldanu jäne (nemese) özge de qılmıstıq äreketterdi jasau ne jasaymın dep qorqıtu jolımen memlekettik organdardıñ, jergilikti özin-özi basqaru organdarınıñ nemese halıqaralıq wyımdardıñ şeşim qabıldauına äser etu praktikası;».

Qısqaşa aytqanda, terrorizm degenimiz küş qoldanamın dep ne küş qoldanıp ürey tuğızu arqılı şeşim qabıldauğa äser etu bolıp tabıladı.

Al endi oğan balama retinde wsınılıp jürgen «lañkestikti» qarastırıp köreyik.

Qazaq tiliniñ ämbebap sözdiginde osı sözdiñ tübiri «lañ» sözi «eldi dürliktiretin, älekke tüsiretin, äbiger qılatın äreket; bülik, bülinşilik; kesir, kesapat; bäle, bälemis; bülinuşilik, dau-şar» mağınalarında qoldanılatının ayta kelip, onıñ orıs tilindegi balaması «skandal, ssora» (!), al sinonim sözderi «bülik, janjal, şataq, soyqan, äreket» (!) deydi.

2008 jılı jarıq körgen Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdiginde «lañ» sözine «eldi dürliktirip, äbiger salatın äreket» dep anıqtama berilgen.

Körip otırğanımızday, «lañkestik» pen «lañkes»-ke tübir bolğan «lañ» söziniñ mağınası joğarıda aytılğan «terrorizm» wğımınıñ tübiri «terror» söziniñ «ürey, qorqınış» degen mağınasına müldem säykes kelmeydi. Osı pikirimizdi «lañ» söziniñ joğarıda aytılğan orıs tilindegi balaması da, sinonim sözderi de, oqılğan nemese estilgen kezde sanada belgili bir beyneni säulelendirumen sipattalatın funkciyası da ayğaqtay tüsedi.

Twjırıp kelgende, qalay bolğanda da «lañ» sözi sanamızda «terrorğa» baylanıstı tüsinik tuğızbaydı. Bwl – birinşiden.

Ekinşiden, Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdiginde «lañ»-nan tuındaytın «lañsız» degen sözdiñ mağınasın «büliksiz, janjalsız» dep, «lañşıl» degen sözdi «janjalqwmar, bülikşil» dep anıqtağan.

Bizdiñ oyımızşa, osında aytılğan «lañşıl» sözi men qarastırılıp otırğan «lañkes» sözi bir-birinen jalğauı boyınşa ayırmaşılığı bolğanımen, mağınalıq jağınan ayırmaşılığı joq, tipti, ekeui de bir mağına beretin tübirles sözder. «Lañşıl» da, «lañkes» te el arasın büldirip, iritki, janjal, lañ saludı qalaytın, sonı käsip twtatın adamdı bildiredi. Äygili Mahambet aqın Jäñgir hanğa «Han emessiñ – ılañsıñ» degende osını meñzegen bolar. «Lañ»-nıñ däl osı mağınada qoldanıluın basqa avtorlardan da keltiruge boladı.

Sondıqtan da, audarmağa qoyılatın bastı talap – mağınanı däl beru, sanada däl tüsinik tuğızu jönindegi talaptı orınday almaytını sebepti «lañkestik» sözi «terrorizm» sözine balama bola almaydı dep esepteymiz. Bwl A. Baytwrsınovtıñ termin qabıldauğa qatıstı «termin retinde wğım mağınasın tolıq beretin qazaq sözderin alu» degen qağidatına qayşı keledi.

Onıñ üstine, Q. Jwbanov termindermen birge qazaq tiline halıqaralıq terminologiyalıq praktikada qoldanılatın, biraq qazaq jwrnaqtarımen auıstıruğa bolmaytın birqatar qosımşalar engizilsin dey kele, onıñ işinde «ist» pen «izm»-di körsetedi. Al biz «terrorizmdi» – «lañkesizm», «terroristi» – «lañkesist» dep qoldanıp jürgen aqparat qwraldarın körmedik. Al mwnday ala-qwlalıqqa jol beru keyinnen terminder standarttalatın terminografiya satısına ötkenimizde aldımızda aytarlıqtay kedergi boladı.

Bwqaralıq aqparat qwraldarı men resmi qwjat mätinderi arasında «üderis» jäne «process» bolıp eki türli qoldanılıp jürgen tağı bir termin bar.

«Üderis» jäne «process»

«Terrorizmnen» bir erekşeligi «process» wğımı tilimizde bwrınnan bar, köpten qoldanılıp kele jatqan, ämbebap mağınası bar termin.

«Process» sözi latınnıñ «ötu, ağım» degen mağınası bar «processus» sözinen  şıqqan jäne «azamattıq nemese qılmıstıq istiñ sotta ötuin; himiyada: deneniñ qwramı özgeretin türli operaciyalardı, mısalı ayırudı, eritudi» bildiredi.

T.F. Efremovanıñ Tüsindirme sözdiginde «process» sözine «qanday da bir qwbılıstıñ ağımı; belgili bir nätijege qol jetkizuge bağıttalğan tizbekti äreketter jiıntığı; aurudıñ belsendi türde damuı; sot jäne äkimşilik isterin talqılau tärtibi; osınday istiñ özi» degen anıqtama berilgen.

Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdiginde bwl wğımğa «is-ärekettiñ damu barısı, qimıldıñ öristeu qalpı; belgili bir nätijege jetu üşin jasalatın äreketterdiñ jiıntığı» degen anıqtama berilip, onıñ «process», «üderis» degen eki türi qatar körsetilgen.

Qazaq tiliniñ ämbebap sözdiginde «process» sözi «ürdis. is-ärekettiñ damu barısı, qimıldıñ öristeu qalpı; belgili bir nätijege jetu üşin jasalatın äreketterdiñ jiıntığı; sot isiniñ jürgizilu tärtibi, reti» dep anıqtalğan.

Al oğan balama retinde wsınılıp otırğan «üderis» sözine Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdiginde «qauırt qozğalıs, qarbalas» dep, Qazaq tiliniñ ämbebap sözdiginde «qauırt qozğalıs, qarbalas», sonday-aq etistik retinde «şoşu, qorqu» dep anıqtama berilgen.

Bayqağanımızday, «üderis» sözinen biz «proceske» balama bola alatınday mağına körip otırğanımız joq. Onıñ üstine, oğan tübir bolatın «üder» söziniñ «jedel köşu, jöñkilu» degen tura mağınası jäne «şoşu, qorqu» degen auıspalı mağınası bar.

Demek, «üderis» sözi termin audaruğa qoyılatın birinşi äri bastı talap – terminniñ mağınasın däl beru talabın qanağattandırmaydı.

«Process» söziniñ türli salada qoldanılatın ämbebap sipatına qosa, onımen tübirles «processor», «processiya», «processing» degen sözderdiñ bar ekenin de eskeru qajet. «Üderis» sözi «procestiñ» balaması retinde onıñ osı qırların tügel qamtıp, onıñ tübirles sözderine de tura balama bola ala ma? Bizdiñ oyımızşa, ol osı mindetterdiñ üddesinen şığa almaydı.

Sol sebepti de resmi qwjat tilinde ol «process» türinde qoldanılıp keledi.

Jalpı, terminniñ balaması mağınanı däl berumen qatar, ıqşamdılıq qağidatına (bir termin bir sözben audarıluğa tiis) say kelip, terminmen tübirles, köbinese özderi de termin bolıp tabılatın sözderdi audaruğa qauqarlı boluğa tiis. Bwl talaptarğa jauap bere almağan jağdayda terminge balama sözdiñ ğılımi negizdiligi bolmaydı.

Biz jaña balama engizgen kezde onıñ mağınasın ğana emes, ğılımi jağın da, qisındılıq jağın da oylaumız, ol boyınşa qanday swraq tuındağan jağdayda da kümiljimey tura jauap bere alatınday boluımız qajet. Qazaq tilinde terminologiya tolıq qalıptasıp, termingrafiya, tezaurus tüzetin kün de tuar, sol kezde qazir tıqpalap jürgen terminderimiz äjetke aspay qalsa, sol jaman.

Sondıqtan da termin audaru mäselesine asqan jauaptılıqpen qarap, onıñ tügel qırın tolıqtay bayıptap, oğan balama sözdiñ jaramdı ekenine äbden köz jetkizgennen keyin ğana wsınğan jön. Al terminniñ bir ğana qırın wstap alıp, asığıstıqqa boy aldıru – wyatqa aparıp soqtıratın tirlik.

M.Sadıqov, QR Parlamenti Mäjilisi Apparatınıñ sektor meñgeruşisi

Abai.kz

 

1 pikir