Düysenbi, 26 Tamız 2019
Ädebiet 3038 4 pikir 10 Tamız, 2018 sağat 08:54

Tolımbek Äbdirayım. Keralañ

(Hikayat)

Böten elde swltan bolğanşa, öz eliñde wltan bol!

Qazaq  mäteli.

 

***

Qoñır tüske boyalğan emen tayağın qolınan bireli tastamaytın, jası jetpisti jelkelegen şüykedey qara kempir Qanımjannıñ ädeti; däyim kälöşin izdep, baybalam salıp jürgeni. Onıñ özindik sebebi bar; key-keyde nemereleriniñ biri äjesiniñ keñ kälöşin ayağına ile salıp, tırp-tırp süyrete  basıp oyın quıp üyden wzap ketedi. Äsirese Aybolat. Özi sonday wmıtşaq, qojanasır minezi qarşadayınan qalmay keledi.

- Äy, Quanbek!.. Ibrahim!.. Reketay!.. Ümitay!.. Kälöşim qayda, kälöşim!.. Senderden köretin boldım köresindi... I-y, ädirä qalğır-ay!.. Kimniñ közine tüsti qwrğır-r!.. Özim bir jerge qoyıp, jadımnan jañıldım ba?!. Au, aytsañdarşı, jarqındarım?!. Otağasınan swrayın desem, ol bayğws tösek tartıp jatır... Äy, Aybolat!.. Ibrahim!.. Qaysıñ barsıñ?!.

Birde Aybolattıñ aq küşigi Alıpsoq äjeleriniñ kälöşin tistep alıp ketip, üyşigine aparıp tastaptı. Üy işi bolıp al kep izdesin! Jer jwtqanday jım-jılas. Qaramağan jer qalmadı. Birimen-biri irkes-tirkes salınğan mal qoralardı da, jemis-jidek ağaştarı qalıñ ösken baqşa işin de, körşi üylerdiñ aulasın da tegis tintip şıqtı. Aqırı tabılmağan soñ şarşap, esik aldındağı ağaş orındıqta qatar-qatar tize bügip otırğan. Süykimdi küşik balalardıñ qasına keldi de, qwyrığın bwlğañdatıp, qara domalaqtardıñ ärqaysısına kezek-kezek nazar tastap artınşa üyşigine kirip ketti de, tabandarınan tausıla izdegen kälöşti alıp şıqtı.

- Öy, sumaqay... wrı! – dep tap berdi aşulı Aybolat.

- Qoy... ol da bala emes pe... kişkentay ğoy! - dedi jası ülkendeu Quanbek ara tüsip.

Erke küşik kinäsin sezdi me eken, jügirip üyşigine zıp berdi.

Qanımjan apa mwnday quanbas!

- Al, balapandarım oqu jılı ayaqtaldı. Sınıptan sınıpqa köştiñder! Mekteptegi ata-analar jinalısına qatısqan kelinim quanıp keldi. Ibrahim-jan segizinşi sınıpqa, Aybolatım besinşige jaqsı bağamen köşken eken! Kolledjdegi Quanbegimniñ de ülgerimi jaqsı! Jienderim Reketay men Ümitaydıñ üzdik oqitındarın estigem... Örkenderiñ össin!.. Teñ qwrbılarıñnıñ aldı bolıñdar!.. «Oqığannıñ aldı jarıq, oqımağannıñ beti kön şarıq» dep otıruşı edi äkem jarıqtıq... Jä, kanikulğa şıqtıq dep oyın quıp, köşe kezip ketpeñder! Mal bar, jan bar, baqşa bar degendey... Äke-şeşeleriñ aq tañnan qara keşke deyin jwmısta. Onı  bir dep qoyıñdar...

- Äjemniñ äñgimesi, aqıl aytudan twradı... – Kenje bolğasın şoljıñ, erke ösken Aybolattıñ uäjin ağası Aybolat böldi:

- Sen siyaqtı aqpaqwlaqqa, osılay şegelep aytu kerek!..

Minezi jaylı bolğanımen, aşulanğanda kim-kimdi bolmasın quırıp, ayaqtarın bir etikke tığatın äjeleri ala közben qarap edi, sözşeñ Aybolat külkisin tiya qoydı.

- Bir mezgil atalarıña qarañdar, – dedi Qanımjan apa. – Swrağan zatın äperip, twrğısı kelse qoltığınan demep, alıp şığıñdar  esik aldına, maqwl ma?!.

- Maqwl, – dedi Quanbek estiyarlıq tanıtıp.

- Qaqsata bermeñder, qayta-qayta!.. Tayaqqa süyensem de öz ayağımmen jürmin... Atalarıñnıñ köñilin tabıñdar!.. Kelistik pe?!.

- Kelistik apa, – dedi Quanbek. – Tıñdamasa, bir şıbıqpen aydaymın bwlardı!..

 

hhh

 

Öñi oñğan şüberektey tozğan  qara şal qasındağı Aybolattıñ oñ qolın eti qaşqan älsiz sausaqtarımen qısa wstap:

-Şükir, Allağa! – dedi üzip-üzip. – Äkem-m!.. Äkem-m, şaqırıp jatır... Qwday-au qwddı öñimdegidey... Qarama-qarsı, betpe-bet qara-ap otırdı-ay köz almay... Sonday da boladı eken-au!..

- Ata-a!.. Ne aytıp kettiñiz?!.

- Altındarım-m!.. Jarıq düniege kelu qanday haq bolsa, ömirden ozu da däp solay!.. Fäni jalğan qas pen közdi jwmğanşa ğana!.. Jalğız Jaratuşıdan tuğan jerime jetudi, topıraq bwyıruın tilep edim... Täube-täube, qazir alsa da...

- Ata-au, olay demeñizşi?!.

Qarşığa köz käriya ayaq-qoldarı balğaday sau kezdegi dağdısımen üstindegi qalıñ körpeni serpe ornınan türegeldi.

- Ata-au, bayqañız.

- Talay jıldan eş adamğa tis jarmağan, basımnan ötken tar jol, tayğaq keşu oqiğanı bayan eteyin. Qıtay şekarasınan qalay ötkenimdi...  Qwlaq qoyıp tıñdañdar...

 

hhh

 

- Oñbağan, swmıray!.. Wlı Qıtay eli ne jamandıq jasadı?!. Mä, sağan-n!.. Mä-ä!.. Al jazañdı!.. Tart sazayıñdı!..

Qoyğan swraqqa jauap berip twrğan Täkendi şiltigen hansu jendeti qolındağı jwmır tayaqpen qaq bastan ayamay tartıp-tartıp jiberdi. Zıñ-ñ etken qattı soqqıdan közderi jarq etken paluan twlğalı, qara torı jigit ağası kesken terektey qwlap bara jattı. Oğan qaraytın, ayauşılıq bildiretin hansu ma?!. Iñırsi swlağan jigitti kökala qoyday sabap-şıqpırtıp, tekpiniñ astına aldı. Auzınan qara qan aqqan Täkenniñ üstine bir şelek mwzday su qwyıp, tar qapastağı twtqındar arasına, sız, sasıq bölmege süyretip äkep tastay saldı. Odan arğısı jadında joq, tañ rauandap kele jatqan şaqta esin jiıp, bwrıştağı ağaş böşkeden suıq sudı tamsana, rahattana işti kelip.

Arada jartı ay ötken. Täkenniñ jağdayı täuir. Ilği solay. Şaqalaq säbi şağında anası twzdı suğa jii-jii şomıldırıp, sarmaymen denesin köp sılağan eken. Sodan boluı kerek, qanşa tayaq jese de jarası köp wzamay jazılıp ketedi.

Osınau künderde Ğani, Ahmet, Rahmetolla, Kamalbay, Äbilmäjin, Şekey qatarlı on jeti qazaq ölipti. Bäriniñ bastarı könektey isip ketken. Abaqtı äkimşiligi «qanşa em-dom jasasaq ta, şara bolmadı, öz ajaldarı jetip öldi» dep qwjat toltırıptı. Azaptı auır jwmıstan, bwralğan aştıqtan, hansu äskerleriniñ kündegi tepkisinen köz jwmğanın bütindey jasırğan.

Täkenniñ soñınan jazuşı Qajığwmar Şabdanwlı abaqtıdan qaşqan eken. Onı da wstap äkelip, tas qarañğı bölmege jalğız özin qamap, ayağına zilqaratas kisen salıptı.

Qajığwmar Tarım dariyasın jağalap, Qızıl sudağı qırğızdarğa jetkende, tünde jüruge közderi kemdik qılıp, kese köldeneñdep jol tosıp jürgen hansu äskerleriniñ qolına tüsipti. Öne boyınan sau tamtıq joq, asa qattı jaralı dedi qaysar jazuşını körgen abaqtı twtqındarı.

- Ne degen ayuandıq?!.

Täkenniñ aşuı keldi. Atarğa oğı joq. Kijingennen, jwdırıq tüygennen özge qolınan ne kelsin?!. Qanışer abaqtı basşılarına adamdardıñ ölimi şıbınnan beter.  Abaqtı jendetteri jazalanğandardı soğıp-tepkilegenge ayızdarı qanıp, läzzat alatın siyaqtı. Twtqındardıñ azayğanı kerek olarğa.

Täkenmen qatar temir kereuette Qaliakbar degen jigit  jatır. Qattı auru, twla boyı isik, jara-jara bet-auzındağı qan qatıp qalğan. Keşe onıñ üyinen hat keldi. Jaqın tuısı Qasen joldaptı. «Seniñ üy-işiñniñ qal-jağdayın aytqalı otırmın, – dep bastalıptı hat. – Äyeliñ bir jıldan artıq uaqıt auırıp, jaqında qaytıs boldı. Kenje balañ Äbutälip te dertti. Ülken wlıñ Ğalımğa dwşpannıñ balası dep «qalpaq kigizdi» (1). Ğalımnıñ qızı besikte. Onıñ besigine de «Dwşpannıñ balası» degen jazu ilindi. Al qalğan eki balañ köp boldı joq. İzdedik, swrastırdıq, ayaq jetken jerge deyin bardıq, eş derek şıqpadı.

Bwlardıñ bärin jipke tizgendey nege aytıp otırmın?!. Adam balası nege bolsa da könedi, estisin, bilsin dep şeşey qoyarda-qoymay jazdırdı.

Auılda künde tekseru! Künde tintu! Meniñ de «qalpağım» bar...

Alla, amandıqpen jolığudı jazsın. Sau bol!..»

 

**********

Qalpaq kigizu -   sayasi qılmıskerlerdi halıqqa oñbağan, jağımsız, masqara etip körsetu üşin qağazdan wzın qalpaq kigizip, şolaq belsendiler üy-üydi aralatıp, aydap jüredi.

Qaliakbar tilden ayrılğanday ünsiz. Közinen pora-pora jas aqsa da tistenip otırğanın kördi. Qolınan basqa ne kelsin?!.

Täkenniñ jüregi biz swqqanday şanşıdı. Öziniñ de kökiregi şerge tolı. Tün balası bastığırılıp, şoşıp şığadı. Közin aşayın dese aşa almaydı.  Salmağı zilbatpan bireu keudesine qonaqtap, qılqındırıp äketip bara jatadı. Ayqaylayın dese dıbısı şıqpaydı! Oy, Alla-ay! Bwl ne ğajap?!. Ne jwmbaq?!. Alqınğannan jüregi auzına tığıladı. Tilin kälimağa äreñ keltirip, özi biletin dwğa-ayattı işinen qayıra-qayıra qaytalağanda közge körinbeytin älgi düley swlba keri serpilgendey, boyı jeñildep özine-özi kelip meñzığır küyde nedäuir mezet jatadı qozğalmay. Bwl närseniñ ne päle ekendigin bilmey, tüsine almay bası äñki-täñki.

Sol qaptaldağı kereuettegi Ğinayat degen jigit te qattı nauqas. Bwl jigit «üş aymaqqa» (1) äsker bolğan. Onıñ da mazası joq. Arı-beri döñbekşip, aunap, sandıraqtaydı. Şım-şıtırıq, tüsiniksiz birdeñelerdi aytadı. Keyde saq-saq küledi. Sanjıñqı degen aspazda eki bölke nanım bar, sonı alıp bir toya jeñder deydi. Birese üyinde qalğan wlı Mwrattıñ atın atap: «Qarğam, sen äli jassıñ ğoy?!. Er jetip, meni qaşan izder ekensiñ?! - deydi. –   Men aydalıp bara jatqanda egilgennen etegiñ jasqa tolıp edi, äli jılap jürmisiñ?!.» - deydi äyeli Qatışpen kädimgidey «söylesip». Sandıraqtap, auzınan şıqqan sözderi qiıspay, pışıraydı: «Şihu soğısında Gomindan (Janhayşı) hansulardı qoyday qırdıq» - deydi alaqaylap. Qayta-qayta «Qabanbaylap» jatıp köz jwmdı...

Nwrı söngen qos janarında kekti arman qaldı!..

- Janıñ jännatta bolsın! – dedi Täken Ğinayattıñ közderin jauıp jatıp.

Otryadta künde jinalıs. Ayaday jerge jüz qaralı kisi azar siyadı. Jer kepeniñ töbesi tapal. Törde biiktigi kisi boyınday  Mao Czedunnıñ (2) sureti süyeuli twr.

Qarama-qarsı kölbeu börenege ala arqan baylanğan. Oğan eñbekkün orındamağandar, abaqtıdan qaşuğa äreket jasağandar jäne Maonıñ sözin jaqtamağandar men sayasatqa qarsı şıqqan kisilerdi twtqındardıñ köz aldında aspaqqa asıp qoyadı.  

Lager'de Kärim-Jämila degen erli-zayıptılar boldı. Jämilanıñ ayağı auır, jürip-twruı qiın. Eñbek normasın orınday almaydı. Qazir sol äyeldiñ mäselesin qarağalı jatır.

Twtqındar arasındağı jağımpaz, satqın, ekijüzdi jigitterdi bir sağat

bwrın abaqtı äkimşiligi keñsege şaqırğan. Solardıñ bireui, Mamırbek esimdi badıraq köz, taramıs qara jigit:

-Qazir jinalıs boladı, Jämilanı talqılaymız,– dedi qwddı asa


Üş aymaqAltay, İle, Tarbağataydıñ birlesken äskerin osılay  atağan.

Mao CzedunQıtay Halıq Respublikasınıñ törağası.

 

mañızdı is tındıratınday äkireñdep. – Sol üşin ol jauızdı söge-jamandap, körgen-bilgenderiñdi aytıñdar! Künälarıñ jeñildeydi, – dedi ayqaylay söylep.

Bet-jüzi swp-swr, badıraq köz semiz Mamırbektiñ tükirigi jerge tüspeydi. Aq degeni alğıs, qara degeni qarğıs. Aqjemdene tozığı jetken alabajaq kiimdi twtqındar Mamırbekti ittiñ etinen jek köredi. Qazir de işterinen sıbap twr. Betine eşteñe ayta almaydı. Olay istese, abaqtı bastığına jamandap, älgi adamnıñ jon arqasın jalañaştap düre soqtıradı. Onıñ qasında özge de swmpayılar jeterlik. Biraq, eñ ayarı, eñ qauiptisi – osı Mamırbek.

Täken bastağan jigitter qabat-qabat, qalıñ kiinip jatır. Öytkeni jinalısta taqıldap söz söylep, talqığa tüsken kisige jala jappasañ ala arqannıñ astına aparıp twrğızadı. Ayamay sabaydı.

-Bolıñdar, jıldam! – degen öktem şıqqan dauıs estildi.

Twtqındar alasa ağaş orındıqtarın, Maonıñ sureti men kitäbin wstap, ayaqtarındağı kisenderi şıldırlap birin-biri itermeley jer üyge kirip jattı.  

Äuelde Maoğa arnalıp bayandama oqıldı. Twtqındar bastarın salbıratıp jalañbas twr. Üreyden közderi baqırayıp ketken. Kiimderi jwqa, jertöle işi suıq, sız. Bayandama oqılıp bolğan soñ bir belsendi top aldına şığıp, Maonıñ suretine tağzım ete söylep ketti:

- Asa märtebeli, Wlı kösem! – dedi barınşa iilip. – Sizge aytarımız, qasaqana eñbek normasın orındamaytın Jämilanı küres qılmaqşımız!.. Jazasın bermekşimiz!.. Sol üşin de öziñizden rwqsat swraymız!..

Boyı bir twtam şiltigen türme basşılarınıñ biri:

- Otırıñdar! – dep ayqay saldı. – Endi, eñbek normasın orındamağan Jämilanıñ äñgimesin tıñdayıq. Ne dep qwyqıljır eken?!.

Eki-üş jandayşap Jämilanı süyrep aldığa şığarıp, ala arqannıñ astına aparıp twrğızdı. Jämila:

- Meni sottarda ayağım auır bolatın, – dey berip edi, basşı hansu:

- Ötirik soğıp twr! – dep jekirdi. Şiltigen nemeniñ dauısı mwnday aşı bolar ma?!.

- İştegi säbiim altı aylıq... Jwmıs isteuge şamam joq... – Arı qaray aytqızbadı. Belsendiler jetip barıp:

- Mına keri töñkerisşiniñ aytıp twrğanın qara! Maonıñ sözinen üzindi oqımadı!.. Oqığısı da kelmeydi!.. Danışpan kösemdi auzına da alğan joq,– dep eki jaqtan kergilep äketti. Birneşe twtqın Jämilanı qoldarımen  nwsqap, eñbek normañdı orındamağanıñ dwrıs emes dep jağımpazdana söylep twr.

Şiltigen bastıq jandayşap bireudi şaqırıp, qwlağına sıbırlap edi, qalğan belsendiler ala arqannıñ bir wşın ekiqabat äyeldiñ moynına baylap, ekinşi wşınan qattı tartıp joğarı köterdi de, tömen tastap jiberdi.

Qara terge tüsip qinalğan äyel:

- Joğalsın faşist! – deuge tili azar kelip, talıqsıp qisaya berdi.

- Öldi-au! – degen dauıstar jamıray şıqtı.

Kärim ornınan atıp twrıp:

- Joğalsın jauız Mao ideyası! – dep ayaqtarındağı kiseni şıldırlay qarğıp barıp kelinşeginiñ basın süyedi.  

Şolaq belsendiler jan-jaqtan antalay twra jügirgende, sığırayğan bilte şamdar jalp-jalp sönip, jer üy işin äp-sätte qarañğılıq bastı. Bireudi-bireu bilip bolmaydı. Şıldır-şıldır kisender... «Joyılsın!.. Joğalsın!..» degen dauıstar qattı-qattı estiledi. Şiltigen bastıq hansu sırtqa şığıp ketti de, artınşa qoldarına aspalı şam wstağan 15-20 äsker kirip, twtqındardı şetinen wrıp-soğa bastadı. Dalada birneşe dürkin mıltıq atıldı. Tağı da abajaday 5-6 şam äkelindi. Jer üydiñ işine säule şaşıradı. Bastıq hansuğa erip 4-5 äskeri şendiler kirdi. Jämila swlıq jatır, basın köterer emes. Äskeriler Kärimdi ayamay wrıp, soñında aspaqqa astı. Tayaq jep qwlağan 7-8 twtqındı zembilge salıp alıp ketti. Äskeri bastıq:

- Şamdı söndirip, belsendilerdi wrğan kim? Tauıp beriñder? – dedi ayqaylap.

Twtqındar ünsiz. Bastıq hansudıñ tükirigi şaşırap, ağaş üsteldi wrğıladı.  Aqırı twtqındardan jauap bolmağan soñ, oylanularıña eki sağat beremin dep, şolaq belsendilerdi ertip şığıp ketti.

Eki sağat öter-ötpeste qwlaq jarğan ısqırıq estildi. Twtqındar tikesinen tik twr. Mwnday wrıp-soğulardıñ neşe türin bastarınan ötkerip jürse de jürekteri äbden şaylıqqandıqtan, qorıqqandarınan dir-dir etedi. Siñirleri şıqqan aş-arıq bayğwstardıñ körmegen qwqayları qaldı ma?!. Bastarı salbırap, nege de bolsa köngen. Könbegende, tözbegende ne isteydi?!.

Äskeri şendiler şolaq belsendilerdiñ aytuımen Täken bastağan 13 adamnıñ atı-jönin oqıp, bölek alıp ketti. Şetki bos bölmege aparıp, tır-jalañaş şeşindirip, ayaq-qoldarın baylap şıbıqpen wra bastadı.

Bastapqıda Täkenniñ eş jeri auırmap edi, az ötken soñ jon arqadan  şıp-şıp tigen aşı soqqını kötere almay qwlap tüsti. Erteñine közin äreñ aştı. Denesi kökpeñbek. Qasında Düyseke otır. Onıñ da twla boyı isik.

Sol küni Jämilanıñ küyeui Kärimge 15 jılğa bas bostandığınan ayırğan bwyrıq şıqtı. Bwrınğı  merzimi 10 jıl edi, endi 25 jıl otıratın boldı.

«Bäri tağdır jazuı!.. Odan qwtıla almaysıñ!.. Qasımdağılardan artıq emespin!.. –   dep tüydi Täken. – Qamaqtan qwtılar kün bolsa, şirkin!..»

 

hhh

 

Birer künnen soñ abaqtı bastığınıñ orınbasarı jinalıs aşıp:

- Tayauda Ürimjiden Maonıñ ökili keledi. Senderge jaqsı jañalıq äkele jatır. Sol quanıştı habardı jetkizuge asıqtım. Endi ne isteuimiz kerek, bilesiñder me? – dep ünsiz twrğan twtqındarğa jağalay qarap şıqtı.

-Dayındıq kerek,– dedi eşkim ün qatpağan soñ. – Lager'diñ işi-sırtına danışpan Maonıñ sözderi jazılsın! Ärbir twtqınnıñ kereuetiniñ basına qanşa jılğa sottalğanı jazılıp ilinui tiis. Kameralarda ayşıqtı, ülken jazularmen «Qarnımız toq! Maoğa köp rahmet!..» degen mağınadağı plakattar jazılıp ilinsin!..

«Wlı kösem mıñ jasasın! Maonıñ «Qwñ i beñ men Qwñ şau beñderi» (1) jasasın!»  degen jazular jazılıp, ärbir twtqın köterip twrsın! Lager'diñ işi-sırtı aynaday tazartılsın! Bası artıq birde-bir şidi, şöp-şalamdı körmeytin bolayın! Ökil jüretin jolğa 200 kisi şığıp, jol şañ bolmau üşin su şaşıp  twrsın! Ökil kelgende artıq-auıs söz bolmasın! Bastarıñdı tömen salmay, eñkeymey, eñseleriñdi tik wstañdar!

Qabaqtarıñ aşıq bolsın! Jüzderiñnen quanış belgisin – külki  köretin bolayın! Qal-jağdaylarıñdı swrasa, twrmısımız jaqsı, qarnımız toq dep aytıñdar! Jaman söz estisem, menen jaqsılıq kütpeñder?!. Wqtıñdar ma?!.

hhh

Qariya entikti. Äserli äñgimege wyıp otırğan nemereleriniñ zäresi wştı.

- Ata-a, bir jeriñiz auırdı ma? Şöldediñiz be, älde däri işesiz be? – dedi ornınan wşıp twrğan Quanbek.

- Azdap ayran jwtayın... Şirkin köñil netken jüyrik deseyşi?!. Alasapıranğa tolı sol bir jıldar kökiregimde sayrap twrsa da eske alu qiın... auır...

Quanbek atasına ayran äkep berdi. Käriya susın işken soñ erkin tınıs ala bastadı.

- Swmdıq qoy!.. – Ibrahimniñ köz aldına atası aytqan oqiğalar elestep mwñayıp otır.

- E-e, botalarım!.. Meniñ basımnan ötken mehnattı eşkim körmey-aq qoysın...

Ataları äñgimesin jalğadı.

 

HHH

 

Bir jwma ötken soñ türme aldına üş «Uazik» maşinası kep toqtadı. Sol küni keşke abaqtı ğimaratındağı biik qorşau şarbaqtıñ birneşe jerine qosımşa küzet qoyılıp, bes-altı jerge pulemet ornatıldı.

----------------------------------------

1.Qwñ i beñ, qwñ şau beñ – Bilekterine qızıl şüberek baylağan şolaq belsendiler.

Erteñinde tañerteñ şolaq belsendilerdi şaqırıp äketti. Jartı sağattan soñ twtqındardı qatar-qatar sapqa twrğızdı. Jinalıs barısında tärtip bwzadı degen 10-15 twtqındı alıs tükpirdegi kamerağa qamap tastadı.

Jinalıs bastaldı. Qara közildirik kigen, swr jılan sekildi ilmigen, eki közi qıp-qızıl, arıq, orsaq tis hansu ağaş taqtaydan jasalğan biikteu sahna törine şığıp, twtqındardı janarımen şolıp ötti de, jötkirinip, qızıl kitaptı oqi jöneldi:

- Ey, keri töñkerisşiler! Milarıña mıqtap toqıñdar! Barlıq dwşpan ataulı bizdiñ qas jauımız! Olardıñ közin joymasañ joğalmaydı! Kün sayın üy işin qalay sıpırsañız, olardı da däl solay sıpırıp, tazalap twru kerek!

Ökil osılay dep az kidirdi. Ondağısı, twtqındar sözin qostap, qol soğa ma degen däme edi. Biraq eşkim qol soqqan joq. Ilajsız sözin arı jalğastırdı:

-Men ortalıqtan arnayı kelip otırmın. Sender dwşpan bolsañdar da, jay-japsardı tüsindirudi jön sanadım.

Odan soñ ökil mädeniet töñkerisiniñ ğajap ekendigin, oğan wlı kösem Mao  Czedun tikeley basşılıq jasap otırğandığın, mädeniet töñkerisi

külli älemde äli iske aspağan igilik ekendigin, sol arqılı adam balası özgeşe oy-sanağa ie bolatındığın ayttı.

-Şın aytasız ba?!. Ras bolatın bolsa... bwl barıp twrğan jauızdıq endeşe! – degen ayqay estildi.

Aşu-ızadan tükirigine şaşalğan ökil tığılıp,  söyley almay qaldı.

-Ne degen bassızdıq?!. Ayqaylağan adamdı dereu tabıñdar! Jonınan taspa tileyin! – dedi dirildey qalşıldap.

Äskeriler ığı-jığı iin tiresken adamdar arasınan dauıstağan kisini taba almadı. Qabaqtarı qatulı, sazarğan, jüdeu twtqındar melşiip, miz bağar emes. Qapırıq  auamen aralasqan saqau sarınnıñ mısı basım; delbeni säl bosatsañ basıp-janşitın türi bayqaladı.

Ökil zirkildey söylep twr:

- Senderdi adam bolsın dep oylaymın! Janım aşıp aytıp twrmın. Bwl töñkeristi jek köretinderiñdi bilemin. Senderdi atu oñay! Öle qalasıñdar! Senderdi bir japıraq nanğa zar qılıp, aştıqtan bwraltıp, qinap, masağa talatıp öltiru kerek! Senderge sol sauap! Wqtıñdar ma?!. Jañağı ayqaylağan adamdı tauıp beriñder! Ol adam – barıp twrğan oñbağan! Senderdiñ, däl qazir ündemey twrğandarıñ – oğan jaqtasqandarıñ!..

Qanşa tärbie berse de tüsinbeysiñder! Oñbağan öñkey bwzıqtar! Közderiñe kök şıbın üymeletemin, – dep auzınan aq it kirip, kök it şıqtı.

Sol sätte ökildiñ qwlağına hansu basşılardıñ biri sıbırlap birdeme aytıp edi, ökil boqtığın qoyıp sözin arı jalğastırdı.

-Qay jerge kelip edim... Adamdı qaraptan-qarap jındı qıldıñdar!.. Qara basıp, sözimnen jañılıp... Ondayım joq edi... Endi esime tüsti... Wlı memleketimizdiñ bügingi jağdayı ğajap! Qoy üstine boztorğay jwmırtqalağan zaman! Künnen-künge qarqın alıp damu üstinde. Barlıq zavod-fabrikalar jwmıs ırğağın arttırıp, mädeniet töñkerisine kiristi. Barşa bastauış, orta, joğarı mektepterge közi aşıq oqığan mamandar kelip, basşılıq jasap, däris beretin boldı. Mektepterde pän sabaqtarın toqtatıp, ornına Mao ideyasın oqıtuda. Wlı kösem ideyası arqılı aspandağı ayğa, köktegi jwldızdarğa jetuge boladı!.. – Ökil osılayşa biraz lepirip-lepirip, az-kem tınıs aldı da: - Men ortalıqtan änşeyin tekke kelgenim joq. Estuimşe, senderdiñ et jemegenderiñe tört jıl bolıptı. Bwl jağdaydı asıl tekti Mao Czedun estip, senderge qayırım jasadı. Meyirimi tüsti. Eki jüz gramm et berilsin dep ökim şığardı. Wlı kösemniñ osı qamqorlığına alğıs-rahmet aytıñdar, – dep közderi jıltıñdap, nege qol soqpaysıñdar degendey twtqındarğa qaradı. Eş jauap bolmağan soñ, qasındağı türme basşıları men äskerilerge bwrıla qarap edi, olar qwlıqsızdau şapalaq soqtı.

Osı kezde twtqındar arasınan bir hansu söz swradı. Ökil alğıs aytadı dep oylağan boluı kerek, rwqsat etti.

Hansu twtqın:

-Jaqsılığıñız, şınında keremet eken! Sonda et künde berile me? –dedi.

Ökildiñ taban astında türi bwzılıp, twtığıp:

-Eki jüz gramm dedim ğoy, eki jüz gramm!.. Bwlay kesirlik tanıtsañdar, senderge eki jüz gramm et tügil eki tüyir et te berilmeydi! Bile bilseñder, bükil Jwñhua (1) halqına da kün sayın eki jüz gramm et berilmeydi! Onday may şelpekten birjolata ümit üziñder!

Bwdan soñ twtqındar ökilden tömendegi äñgimeni estip bildi. Jañadan twtqın bolıp Şäueşek, Qwlja, Altay aymaqtarınan wyğırlar men qazaqtar kelipti. Olardan el twrmısın, mädeniet töñkerisiniñ qalay qarqın alıp jatqanın swrağanda, basşı bolıp Qıtay ökimetiniñ eñ senimdi adamdarınıñ arasınan Şäueşektiñ orınbasar uälii (2), wltı moñğol Oşırjap tayaq jep, aqırı öz qarnın özi jarıp  ölgenin, Aydarhan, Qabılğazı qatarlı köptegen qazaqtardıñ aşı tayaqtan qaytıs bolğanın, Swltan, Äyip, Temirğali Qayıñbaev siyaqtı kisilerdiñ eş sebepsiz türmege alınğanın, el işinde qanşama adamdardıñ özderin-özderi bauızdap, asılıp ölgenin, Şäueşektiñ bayırğı twrğındarın Şäueşekten qualap, jer audarıp, Suanğa, äskeri audannıñ qarauına bergenin, mädeniet töñkerisi az sandı wlttar  işine jik salıp, dağwr wltın «sender senimdisiñder» dep qazaq pen wyğırlardıñ üstinen qaraytın etip qoyğanın estidi.

 

-------------------------------------------

1.Jwñhua – Qıtaylıq wlt degen mağına.

2.Orınbasar Uäli – altı-jeti kişi audan qaraytın aymaqtıñ äkimin – Uäli deydi.

 

hhh

1976 jıl. Qañtar ayı. Dalada süyek qabar qara suıq. Takla-Makanğa qar jaumaydı. Sırttağı suıq onsız da salqın, sız kameralar işin kernep alğan. Täken qıtay tobında. Üş künnen soñ körge de üyrenesiñ degendey, mehnatqa tolı azaptı ömirge ılajsız moyınwsınğan, köngen. Keyingi künderi jaqsı tüster köredi; ılği keñ dalada nemese biik taudıñ basında jüredi. Oyanıp ketip, tüs ekendigin bilip ökingenimen, ädemi tüstiñ äserinen janı jadırap, quanıp birazğa deyin kirpigi ayqaspaydı. Näzik ümit säulesi jetelep, köñil şirkin samğap, qiyalmen tuğan jerine barıp qaytadı. Söytip jatıp wyıqtap ketkenin añdamay qaladı.

Bir küni azanğı şäydan soñ hansu bastıqtıñ äyeli kelip:

-Osında bir qazaq bar dep estidim, sol adam siır saua ma eken? – dep swradı.

Täkenniñ jüregi jarılarday quandı.

-Sauğanda qanday, sauamın!.. Siır sauğan bizden qalğan!.. Asau bolsa üyretemin, sütti de köp alamın! – dedi qoldı-ayaqqa twrmay. Kiseni şıldırlap äyeldiñ qasına jetip keldi.

Jas äyel twtqın qazaqtıñ lepirme sözderine seniñkiremese de, özimen ilestirip alıp şıqtı. «Endi köp maqtanbayın, aytqanınan aynıp qalar» dep äyeldiñ soñınan ünsiz ere berdi. Sauatın siırı aldına barsañ süzetin, artına barsañ tebetin qarasan eken. Täken siırdıñ basın qos müyizden şalıp,  aldağı ottıq ağaşqa mıqtap baylap, artqı ayaqtarın qozğalmaytın etip onı da baylap aqırın saua bastadı. Siırdan jartı şelektey süt şıqtı. Kelinşek riza boldı.

Täken siırdı künine eki ret sauadı. Türme qaqpasında twrğan kezekşi äskerlerdiñ de közderi üyrendi, arı-beri şığuına tosqauıl qoyğan joq. Äyel aşıq-jarqın, aqköñil jan eken. Bwnı twtqınsıñ dep jatsınbay,  iş tarta bastadı. Otağası joq kezde dastarhanğa şaqırıp, tamaqtandırıp qoyadı. Äyeldiñ jas şaması 24-25-te. Al bastıq hansu alpıstıñ işinde. Beli bükireygen, bet-auzı şalbar-şalbar käri qıtaydıñ jas kelinşekke qalay üylengenin swrap bildi. Bes-altı jıl bwrın Pekin qalasındağı qızdar institutında oqıp jürgen qız eken. Institutta azattıq armiyasın qayta-qayta maqtap, bir jıl boyına student qızdardıñ basın äbden qatırıptı. Öytkeni Qıtay armiyasında jastayınan äskerge şaqırılıp, üylenbegen erkekter köp.  Sol «sürboydaqtar» Maoğa, «bizdiñ eñbegimiz armiyağa siñdi, ömirden wrpaqsız ötemiz be?» dep arız-şağım aytıptı. Wlı kösem Pekindegi qızdar institutına arnayı ügit-nasihat tobın jiberip, aqır soñında qızdardı köndirip, är qızdıñ qolına nömir berip (üylenetin erkekterge de nömir wstatıp) sol arqılı ömirinde bet-jüzin körmegen, tanımaytın osı şalğa twrmısqa şığıptı.

Täken jas kelinşektiñ jautañdağan janarınan mwñ kördi. Öz teñine şıqpay, äkesindey adamğa jar bolğanına köñili tolmaytını seziledi.

Täkenniñ siır sauğanına eki aydan astı. Bastıq hansu da, kezekşi äskerler de bwnıñ eşqayda qaşpaytındığına közderi jetkendey. Temirdi qızğan kezde soğuım kerek dep oyladı Täken. Mwnday mümkindik kezdese me, joq pa?!. Abaqtıda birge jatqan hansu dosı qıtay tilinde «jolhat» jazıp berdi. Öytkeni, jolhattıñ qıtay tilinde jazılğanı senimdi. Jol torıp jürgen hansu wltınan özge äskeriler qıtayşa jazudı körgende, bastarın şwlğıp, köp teksere qoymaydı. Basqa tilde jazılsa äkireñdep, qoynı-qonşın tintip äure qıladı. Kisen bwzuğa da äbden jattıqqan. U sarımsaq arqılı aşadı (1).

Abaqtıda jwmıs isteytin bir basşı hansudıñ wlı üylenip, tauıq, üyrek soyıp, toy jasadı. Ol toyğa ülken bastıqtıñ äyeli de baratın boldı. Täkenge siır sauatın şelegin qaldırıp, sütti üyge kirgizip qoyıñız dedi. Eki aydan beri eşteñe bere almadım dep on som aqşa wstattı. Twtqındarğa ayına bir som beredi. Sol aqşadan ünemdegeni, nan satqanı bar Täken segiz som jinağan. Endi on segiz som boldı.

Bastıqtıñ äyeli toyğa ketken soñ siırdı tezdete sauıp, jan-jağına qarasa eşkim körinbeydi. Kün kökjiekke qwladı.  Köp wzamay ımırt jabıladı. Täkenge keregi sol. Lager'diñ batıs jağı qalıñ qamıs. Ar jağı barıp-barıp qwmğa wlasadı. Soğan jetse bolğanı.

Mwnara basındağı küzetşi hansu äskeri, tömenge qarap eki qızben söylesip twr. Eşkimge nazar audarar emes. Täken quandı. Otıra qalıp ayağındağı kisendi jwlıp tastap, üy qasındağı suağar arıqqa jasırdı. Mwnara jaqqa tağı nazar tastadı. Küzetşi jerge tüsip, mıltığın süyep eki qızdıñ ortasında arı qarap söylesip otır.

-Täuekel! – dedi şirığıp.

Bastapqıda biik qorşau-dualdı jağalay basbağıp keldi de, jügirip qalıñ qamısqa qoyıp ketti. Atşa tulağan jüregi alqımğa kep tığıldı. Säl ayaldadı. Qamıs arasınan mwnara jaqqa qaradı. Eşkim bayqamağan siyaqtı. Köz baylandı. Qalıñ qamıstan ötip, şağıl qwmmen tün ortası auğanşa jürdi. Jol basşısı – jeti qaraqşı jwldız. Jobalauınşa, soltüstik-batısqa tartıp keledi. Qarnı aşıp, qattı şarşasa da bir eldi-meken keziger dep toqtağan joq. Tañ atıp keledi. Kele jatqan mölşeri dwrıs siyaqtı. Şöl qısıp baradı. Bir töbeden asqanda aldağı saydan jıltırap bwlaq köringendey boldı. Jan-jağı sazdauıt eken. Jüreley otıra qalıp qolımen qazıp edi, lay bolsa da su şıqtı. Sälden soñ lay tazarıp, bwlaq közi aşıldı. Qatalap qattı şöldegen eken, jata qalıp işti kelip. Bılayıraq barıp, kögal üstine qisaydı. Qaljırağan wlı denesi tınıştıq tilep, közderi kilegeylendi. Wyıqtap ketkenin bilgen joq. Nedäuir uaqıt ötse kerek, selk etip ornınan twrdı. Däl töbesinde boztorğay şırıldaydı. Aydalada japadan-jalğız. Twsau boyı köterilgen kümis kün şekesin qızdırdı. Jan qaltasındağı maltamen jüregin jalğap, alğa jürdi.

---------------------------

1.U piyazdı arşıp, kisenge orap, sırtınan şüberekpen tañıp tastasa, eki aptadan soñ bılqıldap, üziluge dayın twradı.  

 

- Abaqtıdağı azaptı künderden osınım artıq!.. Şäueşek qalasına qalay jetem?!. Toqtay qal, Täken?!. O-oy, Şäueşek qayda, bireu qayda?!. Ajalım jetse ölermin?!.  Tağdırdıñ basqa salğanına köndim!.. Özge tañdau, özge jol bar ma, özi?!. Nar-täuekel!..

Özine-özi sert bergendey, dauısı şığıp şirıqqan Täken sol küni toqtamastan jürip, keş bata Takla-Makan qwmınıñ qiır şetindegi wyğırdıñ şağın qorjasına (1) jaqındadı. Eldi-mekenge birden kiruge bolmaydı. Öytkeni barlıq jerde ökimet qwtırtıp, elirtip qoyğan «qwñ i beñder men qwñ  şau bender» bar. Olar abaqtıdan qaşqan twtqındı bılay qoyıp, arı-beri jürgen jergilikti halıqtıñ özin tekserip, qan qaqsatıp jatqanın estigen.

Kün wyasına qondı, ımırt jabılıp keledi. Qorjanıñ şetinde oqşaulau twrğan bir üyge kelip, esik sırtınan tıñ tıñdadı. Erli-zayıptılar boluı kerek, erkek pen äyeldiñ dauısı şığadı. Toqtı esimdi «qwñ i beñ» bir aqsaqaldı jazıqsızdan-jazıqsız ayamay wrğandığın, onıñ eñkildep jılağanın äyel aytıp jatır. Janı aşığandarı ğoy. Ayanış bildirgenderi adamşılıq emes pe?!. Jaman adam bolmauları kerek.

Täken esik qağıp, sälem bere işke endi. Erli-zayıptılar bir-birine qarap añ-tañ. Öñi jüdeu, kiimderi eski mına beytanıs  kisi aspannan tüsti me?!. Otağası az kidirip barıp:

-Qazaqsız ba?!. – dedi jılıwşırap. – Joğarı şığıñız.

-Qazaqpın.

-Lager'den kelesiz be?!.

-Iä... Onı qaydan bildiñiz?!

-Tür-sıqpıtıñ aytıp twr...

Bwl jerde türmedegi kesimdi künderi bitip, jwmısşı degen atpen tıñşılıq jasauğa qoyğan qazaqtar twradı. Bwl üyelmendi kapitalizm jolına tüsken dep «qalpaq» kigizip, jigittiñ äkesin abaqtığa jauıp, özderin baqılauğa alıptı. Qorjadan wzap şığularına bolmaydı. Olardıñ qazir bir siır, bes qoy, otız tauığı bar eken. Täken jügeriden pisirilgen on bölke nan satıp aldı. Sol üyde tünep, tañ qılañ bergende qaptağı nanın arqalap, üy işine alğıs aytıp jürip ketti.

Keşke taman Şayar qalasınıñ batıs jağımen kele jatıp, Küşärğa baratın tas jolğa bwrılğanda toqtap twrğan maşinağa jolıqtı. Jürgizuşi hansu maşina astında bir jerin jöndep jatır. Dauıstap sälem bergen soñ maşina astınan şığıp sälemin aldı. Temeki twtatıp, bır talın bwğan wsındı.

-Şılım şekpeymin,– dedi Täken.

Jürgizuşi ündegen joq. Täken bosqa twra berudiñ retin tappay, qolına şüberek alıp, maşinanıñ şañ basqan äynegin sürte bastadı.

------------------------------------------------------------

2.QorjaBirıñğay alasa tam üyler.

 

-Anau jerdegi bwlaqtan eki şelek su äkelseñ qaytedi? – dedi şofer.

Täken tüsi suıq, beytanıs hansudıñ suğa jwmsağanına quanıp, ötinişin jıldam orındadı. Jürgizuşi maşinasın ot aldırıp:

-Qayda barasıñ? – dedi öñin jılıtıp.

-Qaraşärige.

-Otır, jüreyik.

Maşina jürip keledi. Ekeui de ünsiz. Özi swraq qoymasa, qanday taqırıpqa äñgime aytuğa boladı. Aqırın şoferğa qarap qoydı, ol jwmğan auzın aşar emes. Küdiktene bastadı. Qanşa degenmen hansu. Bwnıñ abaqtıdan qaşqanın bilip otır-au, şaması. Wstap berip sorım qaynay ma dep uayımdadı. Bir kezde şofer:

-Türmeden qaşıp kelesiñ be? – dedi moyın bwrıp.

Täken basın izedi.

Küşar qalasına jetken soñ ashanadan as işti. Täken esep ayrıspaq edi, şofer aqşa töledi. Ekeui tağı jolğa şıqtı. Maşina jarığı tün tünegin tilip keledi. Izıñdağan motor üninen özge dıbıs joq. Jol boyında kölik az. Qarañğı tün mwñğa jeteleydi. Aldağı küni beymälim. Şekaradan ötip, tuğan jerine jetse! Ata-mekennen artıq ne bar!

Qalıñ oy jeteginde özimen-özi otırğan Täken selk etti. Kölik jürgizuşi hansudıñ ünsizdikten işi pıssa kerek, äñgime bastadı.

-Türmeden qaşu oñay emes! Meniñ ağam da mädeniet töñkerisinde wlı kösem Mao ideyasına qarsı şığıp, qudalauğa tüsti. Qazir Şanhay türmesinde. Mao äbden qartaydı, özi sırqat. Oyına kelgendi istep jatır. Jwrttıñ berekesi qaşıp, ıñırşağı şıqtı. Soñı ne bolar eken?!.

-Ajalı jetpey taqtan kete me?!. Mäñgilik kim bar jalğanda?!.

-Dwrıs aytasıñ?!.

Bwdan arı ekeudiñ äñgimeleri üzildi. Qayta-qayta esinep mazaları qaşqan soñ, hansu maşinasın tas joldan alıstau bwrıp, kabina işinde otırıp ekeui wyıqtadı. Tañ ata qozğalıp, köp wzamay Qaraşärige kelip jetti.

-Osı jerde qalasıñ ba? – dedi hansu.

-Ürimşige baruşı edim,– dedi Täken.

-Men Taqiyağa (1) baramın, sol jerden Ürimşige poyızben jetuge boladı.

Qas qarayıp, jwldızdar körine bastağanda Taqiya stanciyasına jetti. Temir jol vokzalı basında kisiler qara-qwrım. Şıñjañda jağday jaqsı degendi estip, işki ölkeden ağılğan qalıñ el. Köpşiligi bala kötergen äyelder. Aş-arıq, jüdeu keyip-kespirlerinen kisi şoşidı. Qarındarı aşıp, tamaq swrap jılağan säbiler. Auırıp, ıñırsığan käriler. Ashana

-----------------------------------

1.Taqiyaqalaşıq.

 

tolı adam. Qaltalarında tamaq işuge aqşaları joq jolauşılar jautañdap, üstel üstindegi nan qaldıqtarın talasa-tarmasa jep jatır. Bilet satatın alaköleñkeleu zalda eki şiettey bala men bes-altı adamnıñ teñkiip, ölip jatqanın körip töbe qwyqası şımırladı.

Bilekterine qızıl şüberek baylağan, jolauşılar poyızın şığarıp salatın on şaqtı belsendiler jürginşilerdi kezekke twrğızıp, tärtip saqtaluın täptiştep tüsindirip jür. Öñkey hansulardıñ arasında qazaqtan jalğız Täken ğana. Ana şolaq belsendiler kelip tekserse, qwjatın swrasa şaruasınıñ bitkeni ğoy. Küni bwrın üreyim wşqannan, qorıqqannan ne qayır?!. Bolar is boldı...

Bir kezde qalıñ hansu işinen oñ bilegine qızıl şüberek baylağan bir jas jigit taqau kelip:

-Siz qazaqsız ba? – dedi iş tarta.

-Iä, qazaqpın...

Tuğan inisin körgendey quanıp, jay-japsarın aytıp jatır.

-Takla-Makannan kelemin... Halıq jauı retinde qılmıstı bolıp sottalıp edim, merzimim bitip qaytıp kele jatırmın.

Jigittiñ esimi Aytıken eken. Süyegi Bayjigittiñ işinde Şotay ekenin bilip, tipti quandı.

-Üy işin Dörbiljiñ audanınan köşirip äkelip edim, kelinşegim men balalarım qazaqtı qattı sağınıp jür,– dedi Aytıken.

-Şirkin, qandı qoysañşı?!. Oy, aynalayın!.. – Közine kelgen jastı tejep, jüregi eljiredi.

-Ağa, bizdiñ üyge qonıp, däm tatıp ketiñiz. Qay poyızğa bolsa da, erteñ  özim otırğızıp jiberem.

-Maqwl,– dedi Täken.

Aytıkenniñ üyi bir bölmeli eken. Sälem berip üyge engende orta boylı aqqwbaşa kelinşek:

-Qwday-au, qazaqtı köretin kün bar eken-au! – dep jılap qoya berdi.

Şäy qaynap twr eken. Äp-sätte dastarhan jayıp, 9-10 jastardağı tete eki wldı wyıqtap jatqan jerlerinen oyattı.

-Qayrat, Qaysar twrıñdar! Ağalarıñ keldi!..

Täken eki balanı qwşaqtap, bauırına basıp, betterinen süydi.

Kelinşek sırtqa şığıp tez oraldı. Bir tegene et äkelip qazanğa saldı. Şäy işip bolğan soñ Aytıken:

-Ağa, qazaq körmegeli biraz boldı. Äsirese keliniñiz, şirkin bir qazaq körsem dep armandauşı edi! Allağa şükir! Äñgime tiegin ağıtıñız!.. Äu demeytin qazaq joq!.. Şırqata än salıñız!.. Qazaq änderin sağındıq!..

-Aytam aynalayın, aytam!.. Qazağımnıñ änin sağınğan jürekteriñnen aynaldım!..

-Abaqtıda qanşa otırdıñız, sonda?!.

-1962 jıldan eseptey ber. Qazir 1976 jıl.

-Oy, ağa!.. Sizdiñ sonda on tört jılıñız türmede ötti me?!.

-Solay...

-Ne degen jansebil, janı siri adamsız?!.

-Basqa tüsken baspaqşıl...

-Iä, «köresindi körmey körge kirmeysiñ», deuşi edi atam jarıqtıq.

-Aytqanıñ ras.

-Torğayday toz-tozı şıqqan qayran qazaq ne körmedi?!. Keralañ zaman artta qalar!..

Aqqwbaşa öñdi körkem kelinşektiñ köñili bos eken. Köz jasın tağı köl etti.

-Sen endi büytip jılay berme, – dedi Aytıken äyeline. – Ağanı da, bizdi de jasıtpa!.. Tik wsta eñseñdi!.. Min qayratqa!.. Äñgime tıñdalıq.

-Aynalayın, jüzdiñ tüsin bilgenşe, birdiñ atın bil degen. Kelinniñ esimi kim?

-Ayıp etpeñiz!.. Qorıqqanmen quanğan birdey dep... Esimi Saltanat keliniñizdiñ.

-Saltanattarıñ kelissin, aynalayın!..

Täken basınan keşkenderin, 1962 jılı  käri äkesi men balaları, äyeli men ağa-inileri, qarındastarı Qazaqstanğa ötkende abaqtıda otıruı sebepti jat jwrtta ılajsız qalıp qoyğanın, bwdan bwrın tuğan elge üş ret qaşuğa äreket jasağanın, zındanda jatqanda şığarğan «Sağınış» dep atağan öleñin oqığanda kelinşek solqıldap tağı egildi.

Twtqınmın, kisendeuli men bir jatqan,

Azaptan bir tal qılday semip, qatqan.

Tar zından – dombıraday kümbir qağıp,

Tartamın halıq zarın janğa batqan...

Köktemniñ iisi keldi qarsı betten,

Qwstardıñ tamıljığan dausı jetken.

Boran, jañbır, swrapıl dauıl, qwyın.

Şeru tartıp, üstimnen basıp ötken.

 

Şaşım ösken, saqalım belge tüsken,

Aştıq jeñip, susırap, esim ketken.

Birde qayta tirilip, buırqanıp,

Tüyilgen jwdırığım mäñgi kekten!

 

Jegidey jep janımdı osı twrmıs,

Sağınamın künmenen, nwrlı jwldız...

Ineniñ jasuınday jarıq tapsam.

Tar qwdıqtan qaraymın alıp tınıs.

 

Mäjnündey öñim qaşqan jantalasıp,

Etbettep qara jerge bauır basıp.

Men üşin bar baqıttan asqaq twrğan.

Azattıq, boldım, mine, sağan ğaşıq!..

 

Joq jauım, ayarlığıñ tüpke jetken,

Baladan, jardan bölip tentiretken.

Türegep än-wrandı aytam jalğız,

Qanıma, jüregime jalın ekken!..

Saltanattıñ bwlayşa egiluinde sır bar eken. 1962 jılı äke-şeşesi men eki ağası Qazaqstanğa ötkennen hat-habarsız körinedi.

Täken tün ortası auğanşa äñgime aytıp, özi biletin halıq änderin şırqap, şerin bir tarqattı.

Tañerteñ Aytıken:

-Mına kiimiñizben jüru jwrttan wyat. Äri kümän tuğızasız,– dep öziniñ bir qabat  taza kiimderin qoyarda-qoymay kigizip jiberdi.

Saltanat qoştasarda:

-Ağa, Şäueşekke aman-esen jetseñiz, Qazaqstanğa ötudiñ qamın jasañız!.. Wşarğa qanatımız joq, ätteñ!.. Tuğan elge tübi bir jetermiz,– dedi köñili bosap.

Aytıken Täkendi poyızğa otırğızıp jiberdi. Poyızğa jol alıs pa,  üş sağatta jetti. Tüsken bette jol hatın körsetip, Dörbiljiñge baratın avtobusqa bilet aldı.

Avtobus işinde otız şaqtı adam. Köpşiligi hansu. Oquşılar boluı kerek, bir-eki qazaq qızdarın kördi. Üş-tört jerden tekseruden ötip, jolda bir tünep Dörbiljiñge jetti.

Köktem küşine enip, qar eri bastağan. Täken avtobustan tüsken soñ qayda bararın bilmey twrıp qaldı. Äkesiniñ malşı inisi twratın. Swrastıra kelse äli qıstaudan köşpepti. Endi qaytse boladı? Esine äyeliniñ astıq mekemesinde jwmıs isteytin nemere ağası tüsti. Esimi Asqar bolatın. Qarsı jolıqqan bir kisiden swrap edi, qay köşede twratının aytıp berdi. Üyge kelse eki jigit pen bir boyjetken qız otır. Sälemdesip törge ozdı. Sälden soñ 7-8 jastağı qız bala esikten sığalap, kelgen kim dep swradı. Üydegiler bilmeymiz dedi. Kişkentay qız jügirip ketti de, säl ötpey Altınsarı jeñgesiniñ tereze aldınan ötkenin kördi. Ekeui qwşaqtasıp köristi.

Balalar añ-tañ.

-Naqaqtan naqaq sottalıp ediñ!.. Ayaq-qolıñ sau, aman-esen oralğanıña şükir,– dep qoyadı köz jasın sürtken Altınsarı. – Bwl kisi, biz däyim aytıp jüretin ağalarıñ Täken.

-Jas ösip, jarlı bayımay ma?!. Oy, Alla-ay!.. Bäri ülkeyipti...

Täken ornınan twrıp balalardıñ betterinen süydi.

-Anau otırğan Hamit, odan keyin Sağit, mınau öziñ biletin ülken qızım Qayşa,– dep tanıstırdı jeñgesi.

Balalar manağıday emes, jılı şıray tanıtıp, Täkenniñ jüdeu türine qarap ayap otır. Şäy üstinde Asqar qayınağası keldi. Amandasqan soñ qolın juıp qatar kelip jayğastı.

-Merzimiñ bitip, birjolata bosap şıqqanıñ ras pa? – dedi senbegen tür tanıtıp.

-Şın-n...

-Bwl jaqta twru üşin äyel aluıñ kerek!.. Äytpese bolmaydı!..

-Ol qiın şarua ğoy!.. Ana jaqta otbasım, bala-şağam bar.

Qayınağasınıñ äñgime auanın jaqtırmay qalğanın sezgen Täken ündemey qwtıldı.

-Ol äñgimeni qoya twr... Öziñniñ jolhatıñ bar ma?!. Bar bolsa mağan ber, saqşığa (1) mälimdep keleyin.

Asqar şapşañdata şäy işip, Täkenniñ jol hatın alıp, keñsege ketti.

- Qayınağañ mädeniet töñkerisi kesirinen, altı ay türmede jatıp qattı soqqı jegennen auru,  miı şayqalğan. Bwlttı künderi «basım-basım» dep jatıp qaladı. Sodan beri äsire saq jäne qoyanday qorqaq, – dedi jeñgesi mwñayıp.

Täken ol sözge asa  män bere qoyğan joq. Jamandıqqa qimas, satpaytın şığar dep eseptedi. Keşke üyge oralğan qayınağası:

-Hansu basşılar joq eken, qazaq belsendilerine körsettim. Olar jol hattı  anıq ajırata tanımadı. Sen kepil bolsañ senemiz ğoy,– dedi.

-Rahmet,– dedi Täken.

-Bwtağa qorğalağan torğayday bizdi qara tartıp keldiñ ğoy, alañsız jata ber...

Täkenniñ quanışı qoynına sıymadı. «Bäse-bäse!.. Ökpege qisa da, ölimge qimaytın tuıs emespiz be?!.»

Osınau jıldar işinde körgen-bilgenderin, türmedegi aşarşılıqtan, aşı tayaqtan ölgen twtqındardı, bastan ötkergen azaptarın äñgimeledi.

Qayınağası keybir mälimetti qaytalap swrap, ölgen kisilerdiñ sanın täptiştey bilip aldı. Aqköñil Täken birin qaldırmay aytıp şıqtı. Asqardıñ üyinde bes kün qondı.

Kelesi küni äkesiniñ inisi bwnıñ kelgenin estip, ülken balasınan at jetektetip jiberipti. Ekinti mezgilinde ağasınıñ üyine keldi. Ağa-jeñgesimen jılap köristi. Körşi-qolañ qaptap ketti. Aula işi u-şu, märe-säre. Bäriniñ nazarı qapsağay deneli, qarşığa köz jigit ağasında. Betine pışaq janığanday jüdeu bolğanımen közderinde ot bar, alğan betinen qaytpaytın qaysarlığı  bilinedi.

Quanışı qoynına sıymağan ağası abdırap jür. Bir semiz qoydı äkep soyıp, bas-siraqtarın ılpıldatıp üytip tastadı. Äne bir qazan et qazanda qaynap jatır. Tünniñ bir uağına deyin ağıl-tegil äñgime aytıldı. Söyleuşi – Täken, swraq qoyuşılar üyge jinalğan qonaqtar.

Tañerteñ twrıp jatqanda saqşı formasındağı eki qazaq jigiti üyge kirip keldi. Tüsteri ört söndirgendey, qabaqtarınan qar jauadı. Sälem berip, otırar-otırmasta Täkenge qarap:

-------------------------------------------------

1.Saqşı – miliciya.

 

-Sizdi keñsege şaqırıp jatır,– dedi.

-Tınıştıq pa, bauırlar?!.

-Barğan soñ bilesiz jay-japsardı.

-Olay bolsa, inimniñ ornına men barayın... Meniñ qonağım ğoy ol,– dedi ağası ornınan twrıp.

-Ol ne degeniñiz?!. İniñizdiñ körine siz tüspeysiz ğoy?! – Saqşınıñ bireui dauıs köterdi. – Barıp qaytadı... Jağday solay... Qalasañız, siz de erip jüriñiz.

Ekinşi saqşı:

-Asqar kimiñiz boluşı edi? – dedi Täkenge tesile qarap.

-Qayınağam.

-Tüsinikti...

Söziniñ mänisine qarağanda, bwl şwğıl şaqırtuğa qayınağañ sebepşi dep twrğan siyaqtı. Eşnärseni jasırmay, bükpey, türmedegi körgen-bilgenderin jipke tizgendey aqtarıp edi-au!.. «Añqau basım!.. Wstaldı degen osı!.. Qoş, bostandıq?!. Sonşalıq şüyilip, swrap edi-au qayınağası... Ayar, ekijüzdi neme?!.»

Ağası ekeui eki atqa minip, saqşılarğa ilesip jürip ketti. Şahar ortasında swrqay, eñseli eki qabattı ğimaratpen japsarlas türme üyi bar eken. Soğan äkeldi de, birneşe qwlpı bar temir esikti şıldırlata aşıp işine kirgizip jiberdi. Qarañğılau kamerada altı-jeti qazaq otır. Qwddı tuıstarı kelgendey arqa-jarqa amandasıp, şwrqırasıp sırttıñ jañalığın swrap-bilip jatır. Bwlarğa jabılğan jala, qılmıs deytin emes,  bolar-bolmas dünie. Keñes elimen niettessiñder, tuıstarıñ sol jaqta, säti kelse qaşuğa dayınsıñdar dep ayıp tağıptı. Aralarında Dörbiljiñ audanınıñ sot basşısı Ğabithan da bar. Keñes odağımen eş baylanısım joq dese de, senbey, osında äkep qamağan. Qalğandarı jas jigitter. Olardıñ bar ayıbı – Keñes radiosın qalt jibermey tıñdaydı eken.

Täkendi tün işinde tergeuge alıp keldi. Qayınağasınıñ üyinde aytqan äñgimelerin swradı.

-Äyel almaymın, üylenbeymin depsiñ?!. Bwl qalay?!.

-Äyel alatın, toy jasaytın aqşam joq... äri dayın twrğan qalıñdıq bar ma?!.

-Sözin qara mına nemeniñ?!. Qatın alu qiın ba sonda?!.

-Tauıp berseñizder üyleneyin...

-Takla-Makanda qanşa adam öldi? Qanday tamaq iştiñder? Mwnıñ bärin nege jariya qılasıñ, a?!. Jerge qağıp jibereyin be, älde jonıñnan taspa tileyin be?!. Merzimdi küniñ bitpey, abaqtıdan qaşıp şıqqanıñdı bilesiñ be, sen qaşqın?!.

-Söz şığındap qaytesiñ bwğan?!. Kamerağa bar silimtik!.. Seniñ moyındağan-moyındamağanıñ bizge kök tiınğa kerek emes?!.

Täkendi bwdan soñ swraq aluğa şaqırğan joq. Bir jwmadan soñ türmeden qaşqanı anıqtalıp, qayıra abaqtığa jüretin bolıp wyğarıldı.

Bwrınğı sot bastığı Ğabithan:

-Takla-Makanğa tağı baratın boldıñ. Biz de jetermiz soñıñnan. Estelik jazıp qaldır,– dep qarındaş pen aq qağaz wsındı. Täken oylanıp, tömendegi öleñ joldarın jazdı:

Kökten bir jasın tüsip, ört ketse eger,

Artınşa jerdiñ jüzi du kögerer.

Bolğanda, sol uaqıt oralarmın,

Köterip, ırızdığım däm tartsa eger...

Tar qapastağı tağdırlas jandar tös tüyistirip, qwşaqtasıp qoştastı.

Közderin oramalmen tañıp, ayağına temir kisen salıp, eki qolın artqa qayırıp arqanmen bayladı. Arqannıñ bir jaq wşın hansu äskeri wstadı. Tağı eki saqşı qosılıp, jetektep avtobusqa äkelip otırğızdı. Jeti künnen soñ lager'ge jetip, twtqındar arasına äkep qostı. Ayağına kisen salındı.

 

hhh

 

Äserli äñgimege elitip, ünsiz otırğan wldar jamırap qoya berdi.

-Körmegeniñiz joq eken-au!.. Swmdıq!..  - dedi köñili bos Quanbektiñ közderi botalap.

-Boevik kinodağıday! – Äserşil Ibrahim tolqığannan ornınan twrıp ketti.

-Izğarlı türme kameraları köz aldıma keldi!..

Ğalamtordan atıs-şabısqa tolı kino köruden jalıqpaytın Aybolattıñ auzı aşılıp, tañ-tosın:

-Atam, bügingi künniñ nağız batırı eken!.. Ne degen patriot!.. Basınan ötkergen osınau bwralañ jol şıtırman kinofil'm emes dep kim aytar?!.

-E-ey, qwlındarım!.. Qaydağı fil'm?!. Qaydağı kino?!.

-Endi ne deysiz?!.

-Tağdır!.. Jazmış!..

-Tağdır degen ne ata?!. – Aybolat tosın saual qoydı.

-Tağdır degenimiz, şır etip jarıq düniege kelgende, Allanıñ bwyrığımen mañdayğa jazılğan adamnıñ ğwmırı.

-Qızıq!

-Estimegen äñgime,– dep käriyanıñ nemereleri ıntığa tüsti.

-Şulamañdar,– dedi Quanbek ülkendigin tanıtıp. – Tağdır turalı aytıñızşı, ata!

-Tağdır degenimiz, ärkimniñ basınan ötetin jaqsılıq pen jamandıq, baylıq pen kedeylik, baq pen däulet, qızmet ispetti isterdi Allanıñ aldın-ala belgilep qoyuı.

-Sonda biz robot bolğanımız ba?! – dedi Aybolat. – Qalayşa-a?!.

-Joq,– dedi käriya – Alla tağdırımdı aldın ala belgilep qoyğan, jaqsı-jaman, käpir-mwsılman boluım Alladan dep, tağdırdan köru dwrıs emes. Tağdırda körsetilgen baq-däuletti adam wstap twra almay, uısınan şığarıp aluı mümkin. Tağdırda imandı-imansız bolu da jazılmağan. Tek erkinde emesi – dene pişimi, baq-däuleti, ataq-qızmeti jäne ajal.

Adam balası qaşan da jaqsılıqqa wmtıluı kerek. Mäselen, men tağdır isi dep Qıtay elinde jüre bersem bola ma?!. Tuğan jerime jetudi añsadım! Täñiri tilegimdi qabıl etti! Alladan medet tiledim! Qolımnan kelgenşe äreket ettim!..

 

hhh

Qırküyek ayı bastalğannan aua rayı kürt bwzılıp,  kün salqındadı. Aspan älemin alaşarbı bwlttar torlap, ilkide jañbır jauıp ötken. Tünergen aspan, jüdeu küz adam eñsesin basıp köñilsizdikke jeteleydi.

Jamanşılıq habar jata ma?!. Maonıñ qattı sırqat ekendigi estile bastadı. Bir küni äskerler men abaqtı qızmetkerleriniñ ersili-qarsılı jügirgeni, bir närsege qattı abırjığanı bilindi. Dalada jwmıs isteytin twtqındardı dereu işke aydap kirgizdi. Bir twtqın Täkenniñ qwlağına wlı kösem Mao qaytıs boldı dedi sıbırlap.

Erteñinde abaqtı äkimşiligi Maonıñ qaytıs bolğanın habarladı. Tärtip mäselesin täptiştedi.

-Sender qılmısker bolsañdar da, mına jağdaydı qattı eskertemiz,– dedi şiltigen hansu bastıq. – Halqımızdıñ wlı kösemi qaytıs boldı! Sender dwşpan bolsañdar da, adamsıñdar!.. Qayğırıñdar!.. Jılañdar!.. Qırıq kün boyına küluge bolmaydı!.. Karta, doybı oynau siyaqtı köñil köteretin ispen şwğıldanbaysıñdar! Kimde-kim tärtipsizdik tanıtıp, bağınbasa zañ şeñberinde jauapqa tartıladı!

Qwlaqtarıña qwyıp alıñdar! Erteñ tañerteñgi sağat 10-da aza twtıp, Maonıñ sureti aldında bes minut ünsiz twramız.

 

hhh

 

Qoldarına bir-bir şıbıq wstağan hansu äskerleri, sağat toğızdan asa twtqındardı kameradan şıqpırta aydap şığıp, jüre almaytındardı süyrep, qatar-qatar sapqa twrğızdı.

Twtqındar bes minut aza twtıp, ünsiz twrdı. On toğız adamğa küldi degen ayıp tağıp, denelerin jalañaştap, ölimşi etip sabadı.

Tüs aua lager'ge wyğır men qazaq twtqındarın äkeldi. Köpşiligi Mao qaytıs bolğan küni araq işip mas bolğan, külgen jäne än aytqandar. YAğni, wlı kösemniñ qaytıs bolğanına quandı degen ayıp tağılıp, sottalğandar.  

Qıtay ökimeti bwğan deyingi öreskel is-äreketterin, soraqı qılıqtarın Jañ-Şıñ bastağan bilik basındağı tört adamğa audarıp, halıq aldında barınşa aqtalmaqşı boldı. Gazet-jurnaldar men radio kündiz-tüni Amerika Qwrama Ştatın maqtap baqtı. Olardıñ ozıq mädenieti men qarıştap alğa damuın nasihattap, kino fil'mderin jii-jii körsetti. Amerikağa arqa süyep, socialistik V'etnamdı basıp alu soğısına şwğıl kiristi.

Twtqındardı sırttağı jwmısqa aydap aparatın hansu äskerleriniñ arasındağı keybir delqwlı, äumeserleri maqtanğandarı sonday:

-V'etnamdı bir aptada basıp alamız!.. Jermen-jeksen etemiz!.. – dep keudelerin soqtı. Sap tüzep kele jatqanda, qatarğa ilese almay sürinip, jüre almağan jarımjan käri-qwrtañdardı jazıqsızdan-jazıqsız tepkileydi. Olardıñ şekten şıqqan bwl ospadarlığına eşkim tiım salmadı. Tipti keyde:

-V'etnamğa joyqın soqqı berip, Hanoyğa jaqın qaldıq! – dep te daurıqtı.

Hansu äskerleriniñ bwlayşa lepirip-maqtanuları eki aydan asa uaqıtqa sozılıp, bir kezde bäseñsip, bwrınğı ekpinderinen ayrılıp, qabaqtarı tüsip, köñilsiz jüretin boldı. Soğan qarağanda, bir şikilik bar-au dep oyladı Täken.

Wlı kösem qaytıp, Maonıñ jwbayı bastağan törteu qolğa tüskennen keyin bwrın köp atalmaytın Dıñ Şaupıñnıñ esimi estile bastadı. Bwl kisi bwrın «oñşıl» eseptelip, üş ret bilikten alastatılğan bolatın.

Dıñ Şaupıñ sındı basşınıñ qaytadan bilikke kelui Täken siyaqtı wltşıl, oñşıldarğa paydası tiip, jeñildik jasaldı. Onday twtqındarğa raqımşılq berilsin degen ortalıqtıñ qararın gazetterden oqığanımen,  bwl sayasi qwjat Takla-Makanğa äli jetken joq.

-Bizdi bosatıñdar, izdeneyik, ortalıqtıñ bwyrığı şığıptı,– degen adamdarğa türme basşıları:

-Ol senderge arnalmağan, - dep sözderin jüre tıñdadı.

Oñşıl, wltşıl degen ayıppen sottalğan twtqındardıñ soñınan izdep kelgen ağayındarı abaqtıdan bosatıp äketip jattı. Täkendi izdeytin eşkim joq. Şäueşek, Dörbiljiñ, Qobıq audanında twratın tuıstarına hat jazdı. Jergilikti äkimşilikten: «Kelse boladı» degen senim hat alıp, mağan joldañdar dep ötiniş ayttı. Aqırı 1980 jıldıñ aqpan ayında Qobıq audanındağı Toqtarbaydan, Dörbiljiñ audanındağı nemere ağası Serğazıdan, saqşı bölimi bergen kepildeme qağazı keldi. Naurız ayınıñ soñında abaqtıdan birjolata bosap şıqtı.

Talay jıl tar qapsta birge otırğan tağdırlas Düysenbek, Meke, Äbdikärim, Jünister qoş aytıp, şığarıp saldı.

Düysenbek Täkenniñ qolın qısıp twrıp:

-Däm tartıp, Qazaqstanğa aman-esen jetseñ, bizdiñ üyge barıp meniñ tiri ekendigimdi jetkiz. Bwl sağan amanat! – dedi közderi jasauray.

Täkenniñ jol hatı Qobıq pen Dörbiljiñ audandarına ğana jazılğan bolatın. Aldımen Dörbiljiñge keludi jön körip, naurız ayınıñ soñında Jayır tauınıñ eteginde qoy bağıp otırğan tuısı Berdiğapardıñ üyine jetti. Ağa-jeñgesi Şerizat pen Aqan quanıp, Täkenniñ kelgenin habarlağan jigitke süyinşige aqşa wstattı.

Ağayın-tuıstarı birinen soñ biri qonaqqa şaqıradı. Üstindegi eski kiimderin şeşkizip, dükennen suday jaña kiim alıp berdi. Erteñinde Serğazı ağasınıñ üyine keldi. Olar toy jasap, mañaydağı körşi-qolañnıñ birin qaldırmay şaqırdı.

Jamağayınnıñ ıstıq ıqılası men meyirimine  susındap, köñili aspandasa da, köñili alañ edi. Tuıstardıñ ayalı alaqanında wzaq jüre almaytının sezgen Täken tereñ oyğa battı. Bwlardıñ da şekeleri şılqıp otırğanı şamalı. Şäueşek audanındağı Qwlıstay selosına barıp, eski beyitte jatqan anasınıñ basına qwran oqıdı. Ünsiz biraz uaqıt otırdı. Ayaqtarı wyıp qalğanday, ornınan äreñ twrdı. Ölgender mekeni – tas qorımnan wzay berdi. Jan-düniesi astañ-kesteñ. Bir qarasa, közderinen pora-pora jas ağıp keledi.

 

hhh

 

Üyge  hat jazayın dep oyladı Täken.  Qazir Qıtay men Qazaqstan arasında hat-habar jürip jatqanın, äyeli men bala-şağasınıñ Ayagöz audanı, Tarbağatay keñşarında twratının estigen.

Sodan beri neşe ret hat joldadı. Äli jauap joq. «Bälkim, Tarbağataydan basqa jerge qonıs audarğan bolar»,– dep te uayımdadı. Uaqıt bolsa ötip jatır. Ümiti jiñişkergen şaqta Qarağaşta twratın qarındası Bijamaldan habar keldi.

Jazuşı Qajığwmar Şabdanwlınıñ üyine kelse, äyeli:

-Süyinşi! – dedi külimsirey aldınan şığıp.

-Qalağanıñız bolsın! – dedi Täken quanıp.

-Üyiñnen hat keldi! Suret joldaptı.

Hattı oqıp, balalarınıñ suretin körgende közinen jas toqtamay qoydı. Qarındası Bijamal: «Ağa, üy-işi tegis aman, tätem seni tosıp jür» depti.

Qajığwmar men jwbayı Täkenniñ äyeli Qanımjanğa riza boldı.

-Jiırma jıl erin kütken jar osınday-aq bolsın! - dedi.

Şäueşekte de jwpını tirşilik. Wlttar arasındağı alaauızdıq örşip twr. Twrğılıqtı hansular ejelden qazaq mekendegen qwnarlı jerdiñ jaqsısın iemdenip alğan. Qazaqtardıñ mal jayılımı tarıla bastaptı. Jandayşap, swrqiya dağwr, düngen wlttarınıñ jağdayı täuir. Qızba minezdi Täken, köpe-körineu ädiletsizdikke şıdamay, bir şataq iske ilinbey twrğanda elimdi tezirek tabayın dep tas-tüyin bekindi.

Erteñinde aua-rayı bwzılıp, aspan twnjıray bastadı. Ebiden jel twrdı. Tüs aua jolğa şıqtı. Jol sömkege azdağan azıq-tülik saldı. Soltüstik-batıstı betke alıp, jürip ketti. Säl jürgen soñ qalıñ künbağıs alqabına kezikti. Boy jasıruğa qolaylı jer. Azdan soñ qara jolğa tüsti. At-arba men maşina ersili-qarsılı köp jürgen jol taqtayday sayrap jatır. Şäueşek qalasınan şekarağa deyin on segiz şaqırım. Osı qarqınnan tanbasa, eki-üş sağatta jetip-aq barar.

-Ua, Rabbım!.. Jolımdı oñğarta gör! – dedi jigerlenip.

Aynala-töñirek qarabarqındanıp, qattı soqqan jelmen qabattasa jañbır jaudı. Üsti-bası malmanday su. Jürisi auırladı. «Jañbırdıñ jauğanı – Allanıñ nwrı!..» dep jwbattı öz-özin. Tisi-tisine timey jauray bastağanda, ötkinşi jañbır pışaq kesti tiıldı. Su kiimderin sığıp, jürisin jalğastırdı. Qas qaraydı. Şamalauınşa, şekara jaqın. Baqtı tauınıñ töbesindegi şekara beketiniñ projektorı samaladay jarıq şaşadı. Qıtay jaqtağı projektor da şır aynaladı. Ayqış-wyqış tartılğan sımtemirdiñ astınan öldim-taldım degende amaldap ötip, jer bauırlay alğa jıljıdı. Tañdayı keuip, su işpek edi, jol qapşığı joq. Bir jerde qalğan-au, şaması.

Jılji berdi-jılji berdi eñbektep. Bağıtı – Baqtı tauı. Bir kezde soqamen jırtılğan topıraqqa ilikti! Şekaradan ötti!

-Uh! – dep tınıs aldı.

Boyına küş-quat engendey, tüngi salqın auanı qwşırlana jwttı...

Abai.kz

4 pikir