Senbi, 21 Qırküyek 2019
Tarih 4130 4 pikir 20 Tamız, 2018 sağat 13:43

Jarkentten tabılğan qwpiya jazuda ne sır bar?

Irğaylı saydağı qwpiya jazu

…Iä,  astımızdağı  jol  tañdamaytın  jeñil kölik (UAZ) bar  dauısımen  ışqına  gürildep, soltüstik jaqtı  nısanağa  alıp  bar  jıldamdıqpen  zımırap  keledi. Bastı bağıtımız tamırı  tereñge  jayılğan,  tarihı  talaydı  tamsandırğan  Jarkent  öñiriniñ  Jetisu  Alatauı. İssaparımızdıñ  negizgi  maqsatı äzirge  bizge  belgisiz  atalmış  tau  qoynauındağı  jartasta jazılğan  «Beymälim  jazudı»  közben körip,  suretke  tüsirip  qaytu. Jol  bastauşımız  jası jetpisten  assa  da  jürisi  şiraq, kökiregi  tolğan  şejire, körgenderin  köñilge  tüye  bilgen – Atubaev  Ömirzaq (Torğay) ağamız. Qazınalı  qartımızdıñ  tuğan  el men  jerdiñ, obalar  men  tastağı  suret, jazular  siyaqtı  tarihi  eskertkişter  turalı  aytqan  äñgimeleri  jandünieñdi  baurap,  ertegidey  elitedi. Osınday  bir  kezekti  äñgime barısında  osı  «Irğaylı  saydağı  köne  jazular...»  turalı aytpası  bar  ma?!  Sodan sol  bir belgisiz  «qwpiya  jazu  men  tañbalardı  izdep  baru,  öz  közimmen  körip  qaytu» turalı  oy  miıma  maza  bermedi. Äueli  kündegi  küybeñ tirlikpen  jürip  birşama  uaqıtta  ötip  ketipti, mine «Sabaqtı ine  sätimen» - degendey  bügin osı bir  istiñ ıñğayı  kelip twrğan siyaqtı.

Jarkentten  şıqqannan  toqtamağan  qalpı  Lesnovka,  Eñbekşi  auıldarın  köktey  tilip  ötken  köligimiz  kieli  Kitiñge  kelip biraq  ayaldadı. Tek qana Eñbekşi men Kitiñniñ arasındağı  joldıñ oylı – qırlı jaysızdığı bolmasa, jalpı qarqınımız jaman  emes. Sarqırağan  tau  özeniniñ  joğarğı  jaqtağı ötkelinen  öte  sala  beytanıs  adamdarğa  jolığıp, jön  swradıq. Dittegen  jerimiz  Qayşınıñ  beline  baratın  joldı bilip  alıp  köñilimiz  jaylanğan  soñ, tüski  astıñ  qamına kiristik. Jol  boyı  Torğay  ağamız  sözge  aralaspay,  tek  qısqa ğana jauap  qayırıp, tomağa  twyıq  otırıp  keldi. Özen  jağasında  rahattanıp  otırıp  tüstendik, arasında  ağamızdı  sözge  tartıp  edim, onşa  äser etpedi,  sol  bwyığı  küyinde, qalıñ  oy  qwşağında  qala  berdi.  Nege  köñilsiz?... «Qinap  qoydıq  pa, jası kelgen  adamdı»  degen,  oy  da  kele berdi... Sırtqa  bildirmegenmen  ağamızdıñ  közinen «işki  jandüniesiniñ  alay – tüley küy keşip,  mazasızdanıp»  otırğanın  añğardım. Äri  qaray  mazalaudı  jön  körmedim,  «ne  de  bolsa  bara  körermiz...» dep  şeştim. Al,  jienim  Bekbolattıñ – beymälim  jazu men  suretke  degen  qwştarlığı  sonday  erekşe  köñildi, mına  qalpında  ottan da,  sudan  da  tayınatın  türi  joq. Jürgizuşi  balamız  Rayımbek  pen  Aybektiñ oylarında  tük  joq, olar  üşin  bäri qızıq, bäri  tañsıq. Ekeui  zır  jügirip  ağalarına  barınşa  qızmet  körsetip  jatır  öte  izetti,  tärbieli  jastar ekeni  körinip – aq  twr, qarap  twrıp  rizalıqtan  janıñ  süysinedi. Özen  jağasındağı  kök  maysada  äzildesip otırıp  asımızdı  işken  soñ, Aqşağıldıñ  sayımen  batıs jaqtı  betke  alıp, Qayşığa  qaray  tartıp  kettik. Jolay  men de  oyğa berildim: ...qanday jazu  eken  ä...?  ..kimderdiñ  qoltañbası ? Qaşan tasqa  basıldı  eken?  Jazu...  tañba...  Toqta!  Men  osı  jazular  tarihı  turalı  ne  bilemin? Özime – özim swraq  qoydım, oydı – oy  jetelep  twñğiıqqa  batıp  baramın...

Jazular  tarihı  jaylı oqığandarım eske  tüsip, beynetaspanıñ  lentasındağı  kadrlar  tärizdi  tizbektelip sana arqılı  ötip  jatır.  Jazu – qısqaşa  aytsaq, adamnıñ oyın, qorşağan ortağa közqarasın bildirip, solar jaylı habar beretin tañbalar jüyesi ğoy. Al, tasqa bederlengen beynelik belgiler ğılımda petroglif nemese piktografiya dep ataladı. Sonımen  adamzat  tarihındağı alğaşqı  jazu  tañbalarınıñ ömirge kelui osıdan  5000 jıl  bwrınğı Tayau Şığıstağı Şumer elinen  bastau  alğan-dı. Odan  keyingi  22 dauıssız  dıbısı  bar  twñğış  älipbidiñ  ieleri – finikiyalıqtar ekenin  de bilemiz.  Qısqaşa qayırsaq  mına  ğalamşardağı  adam  ömirinde jazudıñ alatın  ornı  erekşe. Sebebi, kez kelgen  qoğamnıñ  sayasi, mädeni jäne  ekonomikalıq  äleuetiniñ  körsetkişi   jazusız  jüzege  asuı  mümkin  emes, äueli deseñiz älemdik örkeniettiñ  damuı da osı jazu – sızudıñ payda boluımen tığız baylanıstı. Aytqanday, amerikan etnologi L.G.Morgannıñ adamzat  tarihın jabayılıq, tağılıq, örkeniettik dep üş kezeñge bölip qarastırğanı, odan örkeniettik kezeñniñ jazu – sızu şıqqannan keyin bastalatındığın  jazıp ketkeni esteriñizde bolar. YAğni, jazudıñ  payda boluı adamzat qoğamı tarihında ülken betbwrıs jasağan  teñdessiz jañalıq! Demek,  är jazudıñ  özindik  tarihı  men örkenietter  şejiresinde ayşıqtı ornı,  özgege  wqsamaytın  tağdır  täleyi  bar degen  söz. Mısalğa, Egipet  jazularına  «ieroglif» - yağni,  «qasietti  tañba» dep  atau  bergen  K. Aleksandriyskiy  bolsa, osınau  siqırlı  jazudıñ  sırın  aşu  francuz  ğalımı -  Jan – Fransua  Şampol'onnıñ  mañdayına  bwyırıptı. Jäne  de  HVİİİ – HİH ğasırlarda  köne  jazulardıñ  köptep  tabılıp oqıluı közi  aşıq,  kökiregi  oyau  ziyalı  qauım  ökilderiniñ  äñgimeleriniñ  negizgi  özegine  aynalğan  kezeñ  bolatın. Oğan  dälel retinde  Siriya, Vavilon,  Parsı  sına  jazularınıñ  oqıluınıñ  qwpiyasın  aşqan  talanttı  oqımıstılar – G. Grotefend,  G. Roulinson, E. Hinks t.b. ğalımdar  sol  kezeñdegi ziyalılar  arasında  barınşa  madaqtalıp,  ülken  qoşemetke  ie  bolğan  edi. Bwndağı  toqtala  ketetin  bir  erekşelik,  Parsı  jeri  men  Mesopatamiyadan (Tigr men Efrat özenderi  arası) tabılğan  sına  jazulardıñ  bir – birine  öte  wqsastığı. Onıñ  işinde  wzındığı – 20m,  biiktigi – 7m  jerdi  alıp  jatqan  400 joldan  twratın  Behustun  jazuı  talaydı  tañday  qaqtırdı.  Sonımen  qatar,  Het  eliniñ  tarihın  zerttep, hetologiya – ğılımınıñ  negiziniñ  qalanuına  sebepşi  bolğan, het jazuınıñ  sırın  aşqan  çeh  ğalımı -  B. Groznıy  esimi  ğalımdar  ortasında  ülken  qwrmetke  ie  bolıp, tarihta  mäñgi  qaldı.  Odan  basqa  Saq  jazuın  alğaş  oqığan  Otandıq  ğalım, türki tiliniñ  mamanı  A. Amanjolov  ağamız  ben  Şumer jazuı men Türki  runikasınıñ aytılu ündestigi men mağınalıq baylanısın naqtı  mısaldar keltire otırıp zerttep  jürgen  O. Süleymenov  ağalarımız da  bar. Soğdı jazuınıñ  tarihı men qoldanıluı  öz aldına  bir  bölek  dünie.

Al, köne Türki  sına  jazuınıñ  bizdiñ  wlttıq    tarihımızdağı  alatın  ornı  öte  joğarı.  Nege deseñiz bwl b.z. Vİİ- Vİİİ ğasırlarına  jatatın qwndı  jädigerler köne Türkilerdiñ ru -  taypalarınıñ tañbaları negizinde jasalğandıqtan töl mädenietimiz ben  ruhaniyatımızdıñ  berik  irgetası ispetti. Köne türki  runikası  turalı  mälimetti  alğaş  jariyalağan  S. Remezov edi. Osınau  qwndı tarihi  eskertkiştiñ  şejiresi  1718 – 1727 jıldarı Sibirdi  zertteuşi  ğalım  Messerşmidtiñ  Enisey  özeniniñ  bas  jağınan  tauıp  alğan  türli  tañbalarğa,  jazuğa  tolı  eki  balbal  tastan  bastau  aladı. Keyinderi  däl  osınday  jazu  tañbaları  bar tastar  Minusinsk  oypatı  men  Orhon  özenderi  boyınan  tabıldı.  Arheologiyalıq  zertteuler  nätijesi  bwl  aymaqtıñ  köne  Türki  mädenietimen  tığız baylanıstı  ekendigin  ayqındap  berdi. Atalmış  qwpiya  jazu  köptegen  ğalımdardıñ  qızığuşılığın  oyatıp, nazarın  audarğanmen  olardıñ  eñbekteri  eş  nätije  bermedi. Biraq,  adamnıñ  aqıl – oyınıñ  mümkindigi  şeksiz  emes  pe?!  Dat ğalımı  V. Tomsenniñ  jankeşti  eñbegi  men  izdenisiniñ  arqasında  bwl  qwpiya  jazudıñ  da  sırı  şeşildi. Nätijesinde, osınau  tarihi  jädiger bükil  Türki  jwrtınıñ  onıñ  işinde  qazaq  halqınıñ  mädenietiniñ  mäñgilik  ruhani  qazınasınıñ  Temirqazığına  aynaldı.  Wlı  babalardıñ märmär tasqa  qaşap jazğan  wlağattı sözderi bizder üşin  önegeli  ösiet,  mäñgilik  mwra  bolıp  qala  bermek.

...Özimmen  özim bolıp,  twñğiıq  oydıñ  tübinde  otırğan  meni  «İzdegenimiz  osı  jer, keldik!» dep,  «sañq!» etken Torğay  ağamızdıñ  dauısı  selt  etkizdi. Bökterdi  qiyalay  jolsızben  jüyitkigen  köligimiz,  jerdiñ  oy – şwñqırına  qaramay  şoqıraqtağan  küyi bir  kiiz  üydiñ  aldına  kelip  biraq  toqtadı. Jamırap  kölikten  tüse  bastadıq,  bärimizdiñ  közimiz  tau  jaqta,  tas  bitkenniñ bäri  jazu  siyaqtı  elesteydi. Söytkenşe  kiiz  üyden  bet – auzın  uqalap,  közin  sığıraytqan  bir jigit  ağası  şıqtı, jön  swrastıq. Ol «bwl  jer  Küldiqora,  arı  jaqtarıñız  Köktastı» dedi, qolın  batısqa  sermep. Bärimiz  eşnärsege  tüsinbey bir  sät abdırap  qaldıq, sonda  qalay bolğanı...?  Torğay  ağanıñ aynalağa tañdana  qarap «Äy,  onda   Irğaylı  say  qayda?» degen  swrağına,  «arttarıñızda  qaldı  ğoy» dep  şığıs  jaqtağı  birşama  aralıqta  twrğan biikteu  jartastı  nwsqadı. Ağamız  aynalanı közben  şolıp  «Sonda  qalay  adastım  ba?» dep,  jan – jağın  añırıp  qarağan  küyi  twrıp  qaldı. Tez  esin  jiya qoyıp   sälden  soñ  älgi  malşı  jigitke «Jaqın  mañda  jazu – sızuı bar tastar  körmediñ  be?» qayta  swraq  qoydı. Malşı «joq» dep  qısqa  qayırdı  da, toqtap barıp  esine  tüsti – au  deyim, «Tek  mına  töbeniñ  ar  jağında arabşa  jazuı  bar bir  tastı  ğana  kördim» dep  sözin  ayaqtadı. Oğan  jauap  retinde  Torğay  ağa: «E onı bilemiz, ol  bir baydıñ qızına qoyılğan tas qoy, odan  basqa şe? Mal  qarağanda  osı  mañdı  san  şarlasa da  jan – jaqtarına  kişkene  bir  zer  salmaydı  eken  ä  bwlar...» dep, renjigen  keyip  tanıttı. Sonımen  keri  bwrılıp  töbeni  bökterley  jürip  otırıp,  izdegen  Irğaylı  sayımızğa  da  jettik – au. Endi bwl  jerde  jol azabın  jeñildetken  jeñil  köligimiz  ben  onıñ  jürgizuşisi  Rayımbekke şeksiz riza  boldıq. Bara  sala  sol  ekpinimizben  toqtamağan  küyi  saydı  boylap  joğarı  örledik,  esil – dertimiz  tezirek  köne  jazudı köru. Şamamen  150m  jürgennen  soñ  alğaşqı  jartasqa  jolıqtıq, ondağı  jazudı  menen  basqa  eşkim  bayqamadı, bäri  jıldamdata  ilgeri  ketti. Alğaşqı  jazu jandüniemdi jağımdı  äserge böledi, jaylap  fotoaparatımdı  qolğa  alıp  suretke  tüsirdim. Qıtay  ieroglifine  wqsaytın  siyaqtı  ma, qalay  özi?  Joq, emes – au, emes. Sodan  saydı  örlep  tağı  400m  jürgende  saydıñ  eki  jağın  ala  ornalasqan  ülken  jaqpar  tastar birden közge  tüsti. Solar şığar  dep şamaladım, izinşe  menen  bwrın  jetken  Bekbolattıñ  quanğannan  mäz  bolıp  ayğaylağan  dauısın  estidim. Eki  qolın  aspanğa  köterip  alıp  quanıştan  jarılayın  dep  twr,  «Mine  jazu,  mine  suret!» dep  är  tastı  bir  körsetedi. Jalpı  jartas  doğa  tärizdi  ülken  üş bölikten  twradı  eken. Eki  böligi  batıs  jağında  qatarlasqan,  al  bir  böligi  şığıs  jağında  jeke  ornalasıptı. Ortadağı  aşıqtan  su  aqqan  boluı  kerek, biraq  osı  aşıq  bölikti, aldıñğı  jaqtı  jergilikti  malşılar  jartastıñ  sınğan  kişkene bölikterimen  qorşap qora  jasap  alıptı. Şığar  esiktiñ  sol  jağında  wzın  qwrıq  twr,  soğan  qarağanda  jılqı  malın  qamaytın  sekildi.

jazu 1.jpgjazu 2.jpgjazu 4.jpg

Jartasta beynelengen  täueşki, attı  adam,  bwğılar  men  arqardıñ  suretteri  keremet!  Al,  jazulardı körip tañ – tamaşa boldıq,  tipti esimiz şığıp  qaldı. Osınşama  ğajayıp  tarihi eskertkişterdiñ  tabıluı, meni ayaq astınan  beyne  bir  altın  kömbege  jolıqqanday  küyge  tüsirip, añırıp  twrıp  qaldım. Qıtaydıñ,  arabtıñ, parsınıñ, köne  türkiniñ  sına  jazularına  müldem  wqsamaydı. Kim, qaşan  jazdı  eken? Qay  däuirge  tän? Qanşama  ğasırlardı  artqa  tastadı  eken  bwl  jädiger? Ätteñ,  tastar  da  söyleytin  bolsa ğoy... Söyleydi  olar,  söyleydi, biraq  oğan  bizdiñ  öremiz  jetpey  twr – au...!?  Özimmen  özim  kübirlep  söylesip  jürmin, suretke  de  tüsirudemin. Oyımnıñ  san – saqqa  bölingeni  sonday,  oyşa  är  närseniñ  basın  bir  şalamın... Tağı bir bayqalğan  erekşelik jabayı jäne  üy  januarları  jartastıñ  joğarğı  böliginde  surettelipti de, tömengi  jaq  böligi  biz  söz  etip  otırğan   qwpiya  jazularmen  kömkerilgen.

Meniñ  öz  joramalım  boyınşa  Saq,  Üysin  däuirine  jatatın  siyaqtı. Iä,  sol!  Däl  özi, jabayı  januarlar  Saq zamanı  bolsa, attı  adam Üysinderdiki! Esime  är  saydıñ  jañağı  Küldiqora,  Irğaylınıñ  auzındağı biik  tepseñde  jatqan  tas  obalar  sap  ete  tüsti. Sebebi, Üysinder  ölgen  adamdardı  mürdeni  su  şaymaytın  biik  töbeler  men  tau  bökterlerine  jerlegeni  tarihta  bar. Kele jatıp  sol  obalardıñ  birneşeuin  suretke  de  tüsirip  alğan  edim. Tağı bir bayqağan  närsem  tastağı  suretter  arasınan  qolına  qws  wstağan  attı  adam, yağni  qwsbegi! Mal bağıp  sayatşılıq  qwru  bizdiñ  ata  käsibimiz ekenin  bärimiz  de  bilemiz, sol suret  astındağı  jazu  sayatşılıq,  añşılıq  nemese  mal  bağu turalı   jazılğan  derekter  boluı  da  mümkin  ğoy.  B.z.b. İ – İİ ğasırlarda  soltüstigi  Balqaştan  bizdiñ  öñirdi  qosa  alğanda  oñtüstigi  Istıqkölge  deyingi  aymaqtı  üysin eli mekendegen  edi  ğoy. Sol  kezeñdegi  Qıtay  sayahatşılarınıñ  tarihi  mälimetteri  boyınşa: «...Üysinderdiñ  memleket  basşısı – Künbi (Gun'mo), astanası – Şığu qalası (Çiguçen') qazaqşa  Qızılañğar,  tütin sanı – 120000,  adam  sanı – 630000,  äskeri - 188800».  Demek, bwl  eldiñ  özindik  memleketi,  tili, ordası,  jazuı  boldı  degen  söz, ol  bwl  mälimetterdiñ  bärin  atalmış  memleket ordasındağı  arnayı qwjattardan alğan. Nege  deseñiz  bükil  üysin  jerin  aralap  mal – janın  sanap  şığuğa   qıtay  jihankeziniñ  ömiriniñ  jetpesin bärimiz  de  tüsinip otırmız. Sonday-aq, 70 mıñ  ierogliften  twratın  Qıtay  jazuınıñ twñğış  ret  qoldanısqa  tüsui  qazaq  elimen  şekaralas  aumaqta  iske  asqanın  tarihtan  bilemiz. Demek,  bwl  salada  bizdiñ  köşpendi babalarımızdıñ  ıqpalınıñ  bolğanın  jasırıp  qalu  mümkin  emes jäne  de  bwl  jağday köşpelilerdiñ  özindik  jazu  belgileri  bolğandığınan  da  habar  berip  twr  emes  pe.

Qorıta aytqanda  osılardıñ  bärin oy  eleginen ötkize  otırıp, bwl köne  jazu «Üysin  jazuı  boluı da mümkin  ğoy» degen joramalğa toqtadım. Oğan qosa qwrmetti  oqırman, qazaq  jerin  mekendegen  taypalardıñ  töl  jazuınıñ payda bolu  merzimi  b.z.d. İ mıñjıldıq ekenin wmıtpağan bolarsız. Ärine, bwl tek öz  oyım, biraq tolıqtay zertteudi qajet etetin dünie ekendigine şübäm joq. Jartastağı  jazu  tañbaları  men  januarlar  beynesin  suretke  tüsirudi  ayaqtap, tağı  bir  ret  ärqaysısın  jeke – jeke  mwqiyat  qarap  şıqtım. Tamaşa  jañalıq,  alğan  äserimdi  sözben  jetkizu  mümkin  emes! Aynalağa  riza  köñilmen  qarap  biraz  twrdım  da  demaluğa  tize  bügip  otırğanımız  sol  edi, bwlttan  şıqqan  kündey  bolıp «jarq!» etip Torğay  ağamız  keldi,  jüzi  janıp  twr,  öte  köñildi. Bağana  bizder  japa  tarmağay  say  boyımen  örlep  ketkende, ol  kisi şarşağandıqtan  artta  qalıp  qoyıptı. Sodan  biraz  demin  alıp,  aptığın  basıp  kelgen  beti osı. Quanıştan  jüzi  bal – bwl  janğan  ağamız: «Osı ğoy  bizdiñ  izdegenimiz,  mana  jol  boyı  jas  bolsa  kelip  qaldı, bwl jaqqa kelmegenime de  köp jıldar boldı(20 jıldan asıp ketti), taba  almay  qalsam balalardan  wyat  bolatın  boldı – au» – dep,  qattı  uayımdap  edim.  «Jazulı  jartastı  tapqanımız  qanday  jaqsı  boldı» – dep, eki  qolımen  jartastı  nwsqap  jas  baladay  mäz  bolıp  twr. Ou, bäse, bäse, endi bäri  tüsinikti boldı, jol boyğı ağanıñ  «twyıqtalıp  otıruı,  iştey mazasızdanuınıñ» sebepteri osı eken ğoy. Eh,  şirkin  peyili  darhan  daladay, aqköñil  jas  baladay,  qazağımnıñ  qayran  qariyaları – ay! Qartımızdıñ didarınan tögilgen riyasız  säbi külki, quanışqa  tolı  köz  janarı meniñ jadımda köpke deyin saqtalıp  qaldı. Ätteñ,  öziñizdey  qazınalardıñ  qatarı  sirep  baradı – au   degen  ökiniş  özegimdi  örtep  ötti. Estelik  üşin dep  suretke  tüstik, biraz äñgimelesip  tılsım  sırın bauırına bükken, beymälim jazuı bar  jartasqa  qimastıqpen  qaray – qaray  keri  qayttıq.

Bärimiz  köñildimiz,  dabır – dwbırmen  kölik  qasına da keldik, qalğan  azıq – tüligimizdi  ortağa  salıp,  dastarhan  jayıp  jürek  jalğadıq. Şäy  üstinde  ağamız  alısqa  közdi  qadağan  qalpı: «...Dolañqara,  erte  twrıp  atıñnıñ,  jalın  qara!» dedi  de  şığıs  jaqtağı  keruenniñ  şaşılğan  teñindey  sozılıp  jatqan  qarataudı  qolımen  körsetip, özi  biletin  tarihi oqiğalarğa  toqtaldı. Erte kezeñderden  osı  aumaqtı mekendep  kele jatqan Suan taypasınıñ  Aqşa, Qaramende rularınıñ  arasında  bolğan  jer  dauı jayında  biraz  äñgimeniñ  tiegin  ağıtumen  qatar, Keñes zamanında bwl  aymaqtıñ egis alqabı bolğandığınan  da  habardar etip  ötti. Arı  qaray  tömendegi  köz  wşında  nüktedey  köringen  qos  beyitti  nwsqap, «Jarıqtıq  Şını – Şıñğıs  beyiti, Şını  äyeli  de,  Şıñğıs  eri dedi» bwl  kesenelerdiñ  sonau  ürkinşilikten  bwrın  twrğızılğandığın  ayttı. Şaması  1931 -1933 jıldardağı  aşarşılıq  jıldarınan bwrındarı, şamamen ötken HH ğasırdıñ bası  bolsa  kerek. Odan  äri  osı  mañdağı  jer – su  attarına  baylanıstı  biraz şejire  tarqatqan  ağağa  iştey  riza  boldım. Swñğıla  qarttıñ  äñgimesi  ötken HH ğasırdıñ  70 jıldarı  qaytıs  bolğan  atam  Ramazandı  esime  tüsirdi. Sebebi,  men  es  bilgeli «atamnıñ  balası» bolıp  östim, atammen  erip  jürip  auıl  aqsaqaldarınıñ, manpañ, zäñgilerdiñ äñgimesin,  aqalaqşılardıñ özderin  körmesemde olar  turalı nebir añız – estelikterdi  tıñdap  ösken  edim. Olardıñ  ärqaysısı  birin – biri  qaytalamaytın «... dariya  şalqar,  tau  müsinder»  erekşe   twlğalar  edi  ğoy,  jarıqtıqtar!

Uaqıttıñ qalay  ötkenin  de bayqamay  qalıptıq, kün de  keşkiripti  üyge  jinala  bastadıq. Kelgendegidey  emes  jer  jağdayın  bilip  alğan  jürgizuişi  bala  joldı – jolsızben  töteley  tartıp közdi aşıp - jwmğanşa  kelgen  jolımızğa  qayta  tüsip  alıp  jüyitki  jöneldi. Ärkim  öz  oyımen  otır, bäriniñ  de  şarşağanı  bilinip  twr. Tek  Bekbolat  qana  äli  arını  basılmağan  sekildi, aynaladağı közge  tüsken  ärnärsege  türli  teñeuler  aytıp, tili  jetpegen  jerlerin türli qimıldarmen  körsetip  bärimizdi  küldirip,  köñildendirip  keledi...

Birde  şoqıraqtap, birde  jaylı qalpı  zulap  kele jatqan kölik  terezesinen -  zeñgir  kökke, manaurap  mülgigen  alıp   tauğa  qarap  kele jatıp  qaytadan eriksiz  oyğa  şomdım:  Oypırmay, «Köñil  jüyrik  pe,  kök  dönen jüyrik  pe?» degen  ras – au  sirä,  iştey oydı – oy  qozğap beymälim  beyneler men tañbağa tolı jartas qayta köz  aldıma elestedi. Ärtürli saualdar sanamda  mıñ  qwbıladı,  bwl  jazular  erte  orta  ğasırda  da  jazıluı  mümkin – au  degen  «swraq» ta qılañ  berdi. Esime  endi  tüsti, b.z. Vİİİ ğasırındağı  Qarlwqtar zamanında Jetisu jerine  kelgen tibettikter tau – tasqa özderiniñ  buddalıq dwğaların  oyıp jazıp qaldırğandarı  turalı derekter bar  ğoy, tarihta. Türkiniñ  Taspar,  Işpara qağandarı  öz biligi  twsında  Budda  dinine  boy  wrdı emes pe...?! Söytip,  Tibetten  lamalardı  alğızıp,  Buddanıñ  qasietti  jazbaların  türki  tiline  audartıp  keñinen  nasihattağan  edi. Bwl  jazu  sol  budda  monahtarınıñ  qoltañbası  şığar...?!  Endi  bwğan sol  Tibet lamaları  jazbalarınıñ bwdan  bwrındarı İle  özeniniñ  oñ jaq jağalauınan  tabılğanı turalı derekti  qosıñız. Iä ol da  mümkin,  ärine  bwl  tereñ  zerttep, zerdeleudi  qajet  etetin dünieler, bizdiki  tek  joba,  boljam  ğana. Tuğan eldiñ, jerdiñ  tarihı  bizder  men  keleşek  wrpaq  üşin  bağa  jetpes  qazına  ğoy. Sol  qwndı jädigerlerdi  qasterleu  är  qazaqtıñ  azamattıq  parızı  bolmaq. Ärqaşan  parızımızğa  adal  bolıp, «Eli üşin eñbek  etkenniñ  eñsesi  biik» degen halıq  naqılın tu etip, elimiz  üşin  ayanbay  eñbek eteyik ağayın. Täuelsizdigimiz  twğırlı,   memlekettigimiz  mäñgilik  bolsın!

Derekközi: mezgil.kz

Qali Ibrayımjanov

Tarih ğılımdarınıñ magistri

Abai.kz

4 pikir