Senbi, 21 Qırküyek 2019
Bilgenge marjan 7125 1 pikir 6 Qırküyek, 2018 sağat 09:58

107 jıl bwrın jazılğan qazaqtıñ alğaşqı Konstituciyası

Bwl - osıdan bir ğasır (107 jıl) bwrın jazılğan qazaqtıñ alğaşqı Konstituciyası. Qwjattıñ sol kezdegi resmi atauına jüginsek, "Qazaq eliniñ ustavı". Avtorı - Barlıbek Sırttanov.

Är sözi jürekke jılı tietin osı "ustav" jıl sayın, 30 tamızda, oyğa orala ketetini bar. Sizder de bir şolıp şığıñızdar degen tilekpen wsınıp otırmın:

1. Qazaq eli halıq bileytin häm qazaqi erekşelikteri bar el.

2. Qazaq eliniñ jeke tuı bar. Tuı jasıl, qızıl häm sarı köldeneñ jolaqtardan jasaladı. Basındağı bwrışta ay häm jwldızdıñ sureti bar. Jasıl tüs – eldiñ islamğa berilgendiginiñ belgisi, qızıl – el qorğauda tögilgen qan, sarı qazaqtıñ keñ dalası, erkindiktiñ belgisi.

3. Bwdan bılay Qazaq eli Rossiyamen dostastıq, yağni dominion därejesindegi qarım-qatınasta bolıp twradı.

4. Qazaq elinde eñ basşı orını – Wlt mäjilisi. Oğan dauıspen ötkender Qazaq eliniñ basşısı Prezidentti tört jılğa saylaydı.

5. Bir Prezident eki retten asıp el bileuge hwqı joq.

6. Prezident Qazaq elin ministrler arqılı basqaradı. Ministrlerdi Prezident özi tañdaydı, biraq Wlt mäjilisi dauıspen şeşedi.

7. Ministrler özderi basqarğan jwmıstarımen Prezidenttiñ häm Wlt mäjilisiniñ aldında esep berip twradı.

8. Qazaq eli Prezidentiniñ orınbasarı – Vice-prezident. Ol Prezident joq bolğanda ornın basadı, bar kezde onıñ aytqanımen jwmıs isteydi.

9. Qazaq elinde bilik jürgizu zakon şığaratın (parlament), orındaytın (ükimet) häm sot bolıp twradı. Üş bilik bir-birine bağınbaydı, bassızdıqqa jol bermeudiñ belgisi bolıp twradı. İİ. Adam balasınıñ hwqı turasında

10. Qazaq elinde adam balasınıñ bäri teñ hwqılı. Dinine, qanına, tegine, näsiline qarap adamdı qorlauğa jol joq. Adam tek zakon häm qwday aldında jauap beredi.

11. Qazaq elinde adam balaları bostandıqta, teñdikte häm baqıttı ömir süruge hwqı bar.

12. Qazaq elinde er adam men äyel teñdi. Qazaqi erekşelikter äyelderdi qorlamaydı, äyel kelisimimen iske asadı.

13. Qazaq elinde adam balasınıñ erkin söyleuge, wyım qwruına häm partiyalarğa kiruine tıyım joq.

14. Näsilderdi bir-birine iteretin wyımnıñ, partiyanıñ, adam balasınıñ isterine tıyım salınadı. Kinäliler zakonğa jauaptı.

15. Qazaq elinde sottıñ rwqsatınsız adam balası wstalmaydı, abaqtığa qamalmaydı. Wstalğandarğa sot 24 sağatta hükim berui şart, bolmasa qamaudan bosatıladı. Zakondı bwzumen qamağan sot aldında sazayın tartadı.

16. Qazaq elinde adam balasınıñ hat-habarın aşuğa rwqsat joq. Rwqsat beru – sottıñ moynında.

17. Adam balasınıñ müliktiñ barlıq türine ie boluğa hwqı bar. Mülikke ie bolu, paydalanu häm bileuden adam balasına ziyan bolmauı şart. Mülik hwqınan ayıru zakonmen, qwnın töleu arqılı boladı. İİİ. Qazaq jeri turasında

18. Qazaq jeri onıñ menşiginde boladı.

19. Qazaq eliniñ jeri saudağa tüspeydi, qwday onı adam balasına paydalanu üşin jarattı.

20. Jerdiñ keni, orman, su, köli häm tauları qazaq eliniñ iesinde. Mal jayu, egin ösiru, üy salu, jerdi öñdeu häm jerdi paydalı is maqsatında qazınağa qaytaru hükmet rwqsatımen boladı. IV. Sot turasında

21. Sot biligi öz erkimen iske asadı.

22. Sottıñ hükimi zakonğa häm sot erejelerine süyenedi.

23. Su'yalar dau şeşkende hükmetke yaki adam balasına bağınbay, zakon häm sot erejeleri negizimen hükim şığaruları şart. Sud'yalarğa äser jasağandarğa sottıñ ükimi kesiledi.

24. Qazaq elinde bar sud'yalar Wlt mäjilisine ömir boyı saylanadı. Zakondı bwzğan häm orındamağan sud'yalar orındarınan alınadı.

25. Ornınan aludı adam balasınıñ arızınıñ negizinde häm Qazaq eli sotınıñ Predsedateliniñ hükimimen Wlt mäjilisinde köp dauıspen rastaydı. Olay bolmasa, sud'ya öz atına qaytarıladı.

26. Sud'yalar qazaq tilin bilui şart. Basqa näsilderdiñ sotta öz tilderinde söyleuge hwqı bar.

27. Prisyajnıy sotı auır qılmıstı isterdi şeşuge hwqılı. Prisyajnıy sanı 7 adam.

28. Sot ornında partiyalar bolmauı şart. Sud'yalar partiyağa kiru hwqınan ayırıladı. Jasırın müşe bolsa, ornınan alınadı.

13 iyun', 1911 jıl, S.Peterburg, S.B.Alaşinskiy

Abai.kz

1 pikir