Düysenbi, 14 Qazan 2019
Alaşorda 3201 16 pikir 10 Qırküyek, 2018 sağat 09:33

Qarabalıq batır ömirde bolğan adam

Abai.kz aqparattıq portalında "Qwlatılğan eskertkiş ornına eşkimge belgisiz Qarabalıq batırdıñ müsini qoyıladı" attı Almasbek Äbsadıqtıñ maqalası jariyalandı. Şındığına kelsek, Qarabalıq eşkimge belgisiz twlğa emes, ömirde bolğan batır adam. Sondıqtan da biz özimiz biletin tarihtı nazarlarıñızğa wsınudı jön sanadıq. Ras, qazir audanda birneşe aydan beri Qarabalıq batırğa eskertkiş qoyu jobası qolğa alındı. Qarabalıq – Qobılandı batırdıñ tikeley wrpağı.

Qarabalıq – şañıraq iesi, el kiesi      

Qıpşaq şejiresinde Qarabalıq Orta jüzdegi Qıpşaq taypasınıñ Qaraqıpşaq tarmağınan taraytın ru, bes tañbalı qıpşaqtıñ biri dep körsetiledi. Qarabalıqtan: Qıdırbay, Qarsaq, Qarta, Jantiles, Şumanaq, Tanabwğa, tağı basqa rulardıñ  wrpaqtarı taraydı.

«Bwltıñ bitti boyıma - bilik kirdi oyıma;

Torı bitti boyıma - zorlıq kirdi oyıma;

Wzın bitti boyıma - erlik kirdi oyıma;

Köldeneñ bitti boyıma - sauda kirdi oyıma;

Qarabalıq bitti boyıma - baylıq kirdi oyıma» degen Altınşaş ananıñ aytqan sözi küni büginge deyin el auzında.

Mäşhür-Jüsiptiñ «Jeke bir derekter» degen tarihi-etnikalıq maqalasında qıpşaq ruı turalı derekter keltirilgen. Sol maqalada ol: «Qol tañbalı Wzınqıpşaq atanadı, olar – «Bwltıñ bitti boyıma, Köptik toldı üyime (oyıma)» – degende, Älif tañbalı Bwltıñ Qıpşaq jağı basadı. «Torı bitti boyıma, Kemşilik toldı oyıma» – degende Moyın tañbalı Torıqıpşaq, bwlar tañbasın moyınınan basadı. «Balıq (dwrısı Qarabalıq) bitti boyıma, Baylıq toldı oyıma» – degende Qarın tañbalı Qarabalıq atanadı. Tañbasın qarınnan basadı. Köseu tañbalı köldeneñ Qıpşaq bar. Bwlardıñ bärin «Bes tañbalı» – deydi. Olardıñ arğı atası Qaraqıpşaq Qobılandı batır eken. Bireuler Müyizdi Sarıalıptan – Qwlan – Qıtay – Qara – Sarı. Qaradan – Esimseyit – Qobılan – Qobılannan – Toqtar. Toqtardıñ balası bes tañbalı deydi. Al endi bireu – Temirqazıqtan – Toqtamıstıñ biiniñ biri – Qaraqıpşaq Qobılandı deydi – ol qate jañılıs söz» - deydi.

Endi orıs şeneunikteri jazğan mına qwjatqa nazar salayıq:«...Vse sii  çastey ili rodov Sredneykirgizskoy ordı sostoyat, krome podçinennıh kitaycam, pod upravleniem sibirskogo pograniçnogo naçal'stva.Oni sostavlyayut mejdu soboyu soyuz, ili kak bı osobuyu ordu, otdelyayas' çerez sie ot soobşestva vseh proçih kirgizskih rodov.

Kipçackiy-karabalık - 4 otdeleniya, do 3000 semey. Naçal'stvuyut stareyşinı Mamet i Esbulat.

Kipçackiy-tanabuga- 6 otdeleniy, do 2000 semey. Naçal'niki: stareyşinı Çalpan,Kazıbay, i Tolegen.

Kipçackiy-kundalyan (dwrısı Köldeneñ)- 4 otdeleniya, do 2000 semey. Glavnıe mejdu imi Taytemir i Kunakbay.

Sii tri osobıe çasti kipçacskogo roda koçuyut letom po rekam Tobolu i Ayatu, i po istoçnikam sey posledney ot verşinı do samogo ee ust'ya; zimoyu-bliz linii, naçinaya ot kreposti Stepnoy do goroda Troicka i protiv sih mest v stepi. Vsemi çastyami upravlyayut sultanı Djegangir i Baba Kaiphanovı.Torg proizvodyat v gorode Troicke!

Gaverdovskiy YA.P. Obozrenie kirgiz-kaysakskoy stepi

1803-1804 godov

Bwl qwjatta Tanabwğa bölek taypa retinde körsetilipti. Şın mänisinde Tanabwğa da Qarabalıqtan taraydı. Al osında esimi atalğan Qazıbay bidiñ beyiti Qarabalıq audanına qarastı «Örnek» auılınıñ qasında ornalasqan.

Orıs imperatorlıq geografiyalıq qoğamınıñ Orınbor bölimşesiniñ korrespondent-müşesi B.Daulbaev Voronejde 1903 jılı orıs tilinde jarıq körgen «Rasskaz o jizni kirgiz Nikolaevskogo uezda Turgayskoy oblasti s 1830 po 1880 godı» dep atalğan materialında: «Nazad tomu 50 let kirgizı kıpçakskogo roda karabalıkskogo i kul'denenskogo, okolo 3000 kibitok, upravlyaemıe svoimi rodonaçal'nikami, iz kotorıh samımii izvestnımi bıli batırı Karabalık i Jabagı, vo vremya leta koçevali po vsem obşirnım stepyam,naçinaya ot reki Tobola do ozero Urkaç, a k zime otkoçevıvali k reke Toguzak (po beregam ih nahodyatsya poseleniya)» - dep jazıptı.

Kenje bala bolğan soñ Qarabalıq şañıraq iesi bolıp eseptelgen. Öz qarauındağı el-jwrtın Qarabalıq qazirgi Qostanay oblısınıñ  Üy, Tobıl, Äyet, Toğızaq özenderi boyına qoñıstandırğan.Arqanıñ aqiıq aqını Nwrjan Nauşabaywlı  kezinde :

«Janına ölşep balağan,

Bes qıpşaqqa qarağan,

Üy, Toğızaq , Äyet pen

Orman, ağaş, neşe köl

Tobılmenen arada

Jwrttı jaman büldirdi

It abalap qabağan.

Qara qazan, sar balanıñ

Eş adam joq bwl jwrtta

Qamın oylap jılağan.

Wyıqtama, oyan, Alaşım!..» - dep jırlağan.

Bwl derekterden bayqaytınımız Qarabalıq babamız öte bay bolğan. Äri batırlıq körsetken. Qart aqın Ötemis Qalabaev közi tirisinde Qarabalıqtıñ bes qaruı say bolğan, özi de talay şayqasqa qatısqan, biraq el auzında onıñ erlikteri turalı derekter joqtıñ qası degendi aytqan bolatın. Qarabalıq babanıñ belinde qılış bolsa, atınıñ qanjığasında şoqparı baylaulı twradı eken. Al qalqanınıñ tura ortasında qos älip – Qıpşaq ruınıñ tañbası bolğan. El esinde saqtalğan äñgimelerge qarağanda Qarabalıqtıñ özi ğana emes, keyingi wrpaqtarı da şetinen batır bolğan.

Qara qıpşaq Qobılandı batırdıñ tikeley wrpaqtarı Jañbırşı men Jienbay batırlar qazirgi Qostanay qalasınan on bes şaqırımday jerde Talapker auılınıñ janında jwrttı jiğızıp, qoldan üygizip, qarauıl töbe twrğızğan. Bwl töbe «Kenesarı kökiığı» degen atpen tarihta qaldı.

Qostanay öñiriniñ  Nwrjan aqınnıñ sözimen aytqanda «bes qıpşaqqa qarağan qoñısı» bir jağı qazirgi Reseydiñ Çelyabinsk oblısındağı Qartalı, Troick şaHarları twrğan jerden oblıstıñ Orınbormen şektesetin Jitiqara jäne Tüyemoynaq jerine deyin sozılğan. Qıpşaqtardıñ köp qoñıstanğan mekeni qazirgi Qostanay, Rudnıy, Lisakov qalaları, Qostanay, Obağan (qazirgi Altınsarin audanı), Äyet (qazirgi Taran audanı), Qarabalıq, Jankeldin, Amankeldi, Sarıköl, Meñdiqara audandarı, Jarköl (qazirgi Fedorov audanı). Olardıñ qoñıstarı bir jağı Qızılorda, bir jağı  Wlıtau jerine deyin sozılıp jatır.

Wlı ağartuşı Ibıray Altınsarin el aralap jürip, Marabay aqınnıñ auzınan «Qobılandı» qissasın jazıp alıp, onıñ «Tayburıldıñ şabısı» degen tarauın 1879 jılı özi qwrastırğan «Qırğız hrestomatiyasında» jariyalağan. Atalğan epostıñ tolıq mätinin Mahmwtswltan Twyaqbaev degen kisi  Qarabalıq bolısında twrğan jırşı Birjan Tolımbaevtan jazıp alıp, 1914 jılı «Qaraqıpşaq Qobılandı batır» degen atpen Qazan qalasında kitap qılıp bastırğan. Jırdıñ tolıq nwsqasınıñ Qostanay öñirinen tabıluı tegin emes.

Epostıñ tağı bir variantı  Mergenbay jıraudıñ aytuı boyınşa qağazğa tüsken. Ol qazirgi Qostanay oblısına qarastı Qarabalıq  audanınıñ tuması, ruı qarabalıq qıpşaq, sonıñ işinde Qarsaq ruınan. Köp jırlardı jatqa bilgen, ataqtı jırau. 1911 jılı qaytıs bolğan. Akademiyağa qoljazbanı  Qarabalıq audanınan Şabay Qalmağambetwlı degen kisi tapsırğan.

Körnekti söz zergeri Beyimbet Maylinniñ tuıp-ösken eli qazirgi Qostanay oblısınıñ Taran audanı talay aqındar men batırlardıñ, bilerdiñ atamekeni. El auzında jürgen şejire derekterine jüginsek, qarabalıq qıpşaqtan Şomanaq, Qarsaq, Tanabwğa, Jolınşı jäne Joljaqsı tarasa, Jolınşıdan Sopı, Sopıdan Qarta tuadı. Jantiles Joljaqsınıñ balası. Qartadan Qoşqar, Jauar, Mamajar, Mämetek, Äleke jäne Äligeş tuadı. Jabağı batırdıñ ata tegin odan äri taratsaq, Qoşqardan Täuke, Täukeden Sıma, Sımadan Toqmämbet, Aqjigit, Aqmämbet. Abılay hannan bata alğan, aqjoltay batır atanğan Tügel batır osı Aqjigittiñ balası.

Tügelden Ipan, Ipannan Jabağı batır tuğan. YAğni, batırdıñ nemeresi de atağa tartıp batır bolğan. Batır bolayın dep oylamağan da şığar, ayqası men şayqası köp qısıltayañ zamanı qanına tartıp tuğan wlandı batır qılğan.

Aqjigit körkem sözdiñ zergeri Beyimbet Maylinniñ  tüp atası. Taratıp aytatın bolsaq, Aqjigitten Ötegen, Qojıq, Tügel, Atan, Jobal tuadı. Atannan Täukebay, Täukebaydan Maylı, Maylıdan Jarmağambet, Jarmağambetgen Beyimbet. Süytip batır tuğızğan el aqın da tuğızğan.

Tügeldiñ tarihınıñ özi asa qızıq. Aqjigittiñ kelinşegi bosanıp, wl tapqanın estigen jwrt sol kezde Han ordasına jaqın bolğan Aqjigittiñ balasına at tauıp qoya almaydı. Sonda hannıñ özi: «Aqjigittiñ balası mağan da bala boladı, endeşe balanıñ atın özim qoyayın, esimi Tügel bolsın! Tört qwbılamızdı tügendep jürsin!» – dep batasın beripti. Tügel er jetip, jorıqtarğa qatısıp, erligimen tanıla bastaydı. Jas jigittiñ qısıltayañda jau qaşırğan osınday bir erligine ırza bolğan Abılay han oğan: «Ne qalaysıñ? Qalasañ, bağımdı da, tağımdı da bereyin» dese kerek. Sonda Tügel: «tağıñızdı ne qılayın, taqsır, mağan bağıñız da jetedi. Biraq, Alla-tağalanıñ bergen bağı basıñızdan aumasın!» –  dep jauap beripti.

Beyimbet Maylin «Bay ermegi» dep atalatın öleñinde (B.Maylin.El sırı. Almatı: «Jazuşı» baspası, 1994 jıl, 90 bet) osı öleñniñ keyipkeri Jwmağazı aqsaqaldıñ auzımen Tügel batır turalı kepti tilge tiek qıladı.

«Tügel batır qazaqtıñ serkesi eken,

Alaqanğa salatın erkesi eken.

El qoñısı ol kezde Sır, quañda,

Qwmdı, şöldi, sonardı qılğan meken.

Tügel dese tüp-tügel aqıl-qayrat,

Bulıqqan jiger-küşi boyda qaynap.

Qatarın bala künnen basıp-ozıp,

Qaytpaytın bolat bolıp şıqqan jaynap.»

Odan äri Tügeldiñ pir izdep şığıp, äruaq qonğan Abılay hanğa jolığıp, tildeskeni, kämil pirden ekeui birge barıp bata alğanı aytıladı:

Sondağı bergen batası mınanday:

«Sağan degen batamdı saqtap edim,

Kelmeseñ de bir izdep tappaq edim.

Şwbar tudı nayzañnıñ wşına ilip,

Tilek tilep sırtıñnan jatpaq edim.

Naq kerekken eliñe keziñ edi,

Jäbir körip käpirden bezip edi.

Sarıarqanı jıbırlap qalmaq qaptap,

Qazaq wlın bıt-şıt qıp ezip edi.

Mınau jatqan şwbar tu sağan belgi,

«Tügel!» dep şap, soñına ert qalıñ eldi.

Iqılas taza, batamdı men bereyin,

Qolıñdı jay, «Ämin!» dep jügin endi.»

Tügel batırdı Bi-ağañ jaujürek batır ğana emes, eldi soñına ertken aqılı asqan er esebinde sipattaydı:

«Tügel» degen dauısı jerdi jardı,

Er azamat, bağılandı ertip aldı.

Sarıarqadan bir käpir qoymaymın dep,

Qalıñ qalmaq eline oyran saldı.

«Tügel»  dese äruaq qaptap ketti,

Qalıñ qosın qalmaqtı taptap ketti.

Qızın küñ qıp, wldarın qwl qıp aydap,

Qalıñ qazaq Arqağa qoñıs tepti.

Jelbiregen şwbar tu jığılmadı,

Üdey berdi qalmaqtıñ şwbırğanı.

Sarıarqağa qazaqtı ornatpaq bop,

Keudesinde barında şıbın janı.

Sarıarqağa qazaq kep qoñıs aldı,

Mal jayılıp, semirip, öris aldı.

El qwtılıp egesken qalıñ jaudan,

Bereke ornap, az uaqıt tınıs aldı.

Tört tülik mal qıbırlap sıymay ketti,

Qızıq däuren süretin mezgil jetti.

As penen toy atanıñ mwrası bop,

Alğa saldı qadirlep bi men bekti».

Beyimbet Maylinniñ bwl öleñi 1923 jılı naurız ayında auılda, yağni, Tügel batırdıñ el-jwrtı twrıp jatqan atamekende jazılğan.

Tügelden Ipan men Jänibek tusa, Tügeldiñ Abılay han öz qolınan bergen jorıq tuı kenje balada qalğan. Jänibekten Qaraqwl, Qaraqwldan Küsip, Küsipten Mırzağali tuadı. Mırzağalidıñ Saqtağan jäne Hasen esimdi eki balası bolğan. Hasen bwl künderi aramızda joq. Atalğan sarıala tu onıñjwbayı, Taran audanınıñ ortalığında twrıp jatqan Isqaqova Zağipa apay kütip otırğan batır wrpağınıñ şañırağında saqtaulı. Köneniñ közin apay bizderdi tanıp, däretin alıp, Qwran oqıtıp barıp körsetti. Qobdişa işinde jatqan tu kün közine körsetip wstasa üzilip keterdey süzilip tür. Tudı körgen adamnıñ boyında jiger payda boladı, köz aldıña samsağan qalıñ qoldıñ aldında ketip bara jatqan batırdıñ özi kelgendey äser qaladı.

QaraqıpşaqQobılandı batırdıñ tikeley wrpağı, tu baylap, jauğa şapqan Jabağı batır. Onıñqalmaqqaqarsı soğıstarda erekşe közgetüskeni belgili.

Qıpşaq dalasına at qoyıp kelgen qalmaqtardıñ ülken tobı Jabağı batırdıñ auılınıñ däl irgesinde ajal tabadı. Jasanıp kelgen jauğa qarsı qayrat qılıp, qoyday qırsa da, bwl şaqta şau tartıp qalğan batırdıñ astındağı atına oq tiip mertigip, attan qwlap tüsken batır jayau soğısıp, qılıştasıp jürgende tu sırtınan atılğan oqtan jaralı boladı. Jaradan sau qalmasın bilgen qolbasşı soğıs bitken soñ jwrtın jiıp: «ataña nälet qalmaqtıñ ölikterin sasıtpay, ülken şwñqır qazıp, bärin bir jerge kömiñder, al küni erteñ men ol dünielik bolıp ketsem, sol şwñqırdıñ üstine oba üyip, töbege özimdi jerleñder, ata jauımız tirilip ketip jürmesin, üsterinen basıp jatayın» – dese kerek. Batır babalarınıñ ösietin wrpaqtarı bwljıtpay orındağan.

Jazıqtağı jalğız töbeniñ qoldan üyilgenine kümän keltiru qiın. Batır ziratı şınında da qarauıl töbege wqsaydı. Jabağıbatır eldiñ şetinde, jeldiñ ötinde jastıqqa jantayıp jatqanday. Jastığın alıp ölgen erde arman bar ma?! «Jaynağan tuıñ jığılmay, jaqsı ölipsiñ, yapırmay!» – degen Abay sözi osındayda eriksiz oyğa oraladı.

Bajaylap qarağan adamğa, jalğız töbe Jabağı batırdıñ mısınday, swğanaq közin qadağan dwşpanğa alıstan körsetip jatqan swsınday.

Jabağı jorıqta jalğız jürgen joq, jauğa jalğız şapqan joq, dwşpanın jalğız atqan joq. Janında senimdi serikteri, saydıñ tasınday sarbazdarı, nayzasın jauğa tiregen, sadağın kezep şirengende attarın tizerletken jaujürek batırlar boldı. Solardıñ biri Jamanqara batır. Ol da qaytıs bolar aldında: «Jabağı batırğa jaqındap barıp jatayın, tirlikte dämdi birge tatıp edik, jaudı birge şauıp edik» –  degen tilek aytqan.

Köneden qalğan eki birdey jädiger Tügel batır men Jabağı batırdıñ wrpağı Raqımbergen aqsaqaldıñ üyinde saqtaulı. Jaqında köneniñ közi bolğan Raqımbergen aqsaqal da fäniden baqiğa ozdı. Ötemis Qalabaev pen Asılbek Täşbaev aqsaqaldar jazıp qaldırğan şejirege jäne Raqımbergen aqsaqaldıñ derekterine süyensek, Jabağı batırdıñ balası Berdalıdan Kenjebay tuğan. Raqımbergen Kenjebaydıñ balası. Jabağı batırdıñ tuı jäne özi wstağan kisesi osı şañıraqta. Tügel batırdıñ tuı üş bwrıştı bolsa, Jabağı batır tuı tört bwrıştı. Şetine oyulap örnekter salınğan. Tudıñ ortasında da örnekter bar. Al teriden jasalğan kiseniñ ortasına köz qoyılğan. Basında ol arada asıl tas bolğan dep jobalaymız. Biraq, keyin tası joğalıp, ornına basqa bir zat salınğan tärizdi. Bizdiñ oyımızşa, bwl qasterli bwyımdar oblıstıq tarihi-ölketanu mwrajayına tabıstaluı kerek.

Abılaydı han kötergen ormanday köp Orta jüz, sonıñ işinde Bwqar jıraudıñ sözine jüginsek: qara kerey Qabanbay, qanjığalı Bögembay, qaz dauıstı Qazıbek, Şaqşaqwlı Jänibek bolğanı belgili. Han sarbazdarın basqarğan qıpşaq sardarları da az bolmağan. Biraq, joğarıda attarı atalğan batırlardıñ wrpaqtarında olardıñ wstağan tuı qalmağan. Al keyingi wrpaqqa maqtanış etip körseter osınday qasietti mwranı ğasırlar boyı joğaltpay, sandıqqa salıp, sarı altınday saqtap kelgen Tügel men Jabağı batır wrpaqtarına Jaratqan jar bolsın deymiz!

Şejirege süyensek, qarabalıq qıpşaqtan taraytın Tanabwğanıñ ekinşi balası Qoşalaqtan Taqsopı, odan Joljaqsı, al Joljaqsıdan Jantiles tuadı. Jantiles nayza men qılış soğatın äygili wsta bolğan. Wsta atalatın ru osı Jantilesten taraydı. Küni büginge deyin atadan balağa miras bolıp kele jatqan onıñ tösi men balğasın Qarabalıq öñirin meken qılğan Qwrmaş degen kisiden tarağan ürim-bwtağı üyinde közdiñ qaraşığınday saqtap otır. Atalğan rudıñ Jantiles atı aytılmay, wsta atanıp ketken. Şejire boyınşa, Jantiles Jamanqaranıñ besinşi atası, yağni, tüp atası. Tektiden tekti tuadı degen de ras. Jamanqaranıñ Qarpıq, Qaraman, Qarman, Tağılşı jäne Tağılı degen balaları bolğan.

Orıs qwjattarında 56 jastağı Qarpıq Jamanqarin turalı mınanday derekter keltirilgen: «Licom moloje, slişkom polnıy, rostu srednego, volosı çernıe, sın prostogo kirgiza. Kipçakskogo roda, karabalıckogo otdeleniya... Mesto koçevaniya: letnee – v raznıh mestah stepi za Novoy liniey, zimnee – v verstah v 8 ot Veliko-Petrovskoy stanicı. Semeystvo: şest' jen, dva sına i dve doçeri. Sostoyanie: loşadey okolo 1000 i oçen' bol'şie den'gi, a takje vedet torgovlyu s Buhariey».

Qoñırözek, Jalqarağay, Qwla ayğır, Sarqamıs sekildi tügin tartsa mayı şığatın şwraylı qoñıstardı meken qılğan Jamanqara balalarınıñ ata qoñısın joqtauı eşkimdi de bey-jay qaldıra almaydı. Ata-babasınan mwra bolıp qalğan jerden eriksiz köşken esil erler turalı Süyirqwl molda «Qara däpterinde» qara közden jas şığara otırıp jırlağan: Qarman baydıñ qonısı Qoñırözek degen jer eken. Jamanqara wrpağınıñ ata qoñısın joqtauında sol qiın-qıstau kezeñ ayqın beynelengen:

Qoñısı Qarman baydıñ Qoñırözek,

Tabiğat körik berip qoyğan bezep.

Mwrağa atalardan qalğan jerden

Amalsız auatwğın keldi kezek.

Sıyladı erdi eldiñ käri-jası,

Bolğan soñ asa biik därejası.

Üyine qonaq kelse qayırmağan,

Jalpığa birdey tüsip ıqılası.

Bwl kezde bayqasañız eldi aralap,

Qasqırday birin biri jür jağalap.

Qwt ketip, dwğa köşip Sarıarqadan,

Baratın jer qalmadı bas panalap.

Bizderge kez bolıp twr şwnaq zaman,

Zalalı saltımızğa tidi jaman.

Berilmey käpirlerdiñ ıqpalına,

Saqtayıqğwrpımızdı jürgende aman.

Körindi basqınşılar közimizge,

Salmaydı orıs qwlaq sözimizge.

Ejelgi jerimizdi tartıp alıp,

Bwyırtpay qoydı onı da özimizge.

Qaynadı qaraşekpen araday naq,

Qayğılı kökirekke tüsirdi daq.

Qoştastıq ata-baba ziratımen,

Zar jılap, kezdesken soñ osınday şaq.

Jamanqara balalarınıñ joqtauı tarihtıñ şındığın aytuımen qwndı, aytuşını aqın dep tanımasaq ta, mısalğa keltirilgen şumaqtardıñ özinen  şeşendik, aytqıştıq  dästürdi bayqaymız.

«Qazağım, tayandı ğoy qılta moyın,

Jer, mal ketip, bos qaldı bizdiñ qoyın» –  dep Mağjan aqın jırlağan, halıqtı qapa qılğan zar zaman qazaqtı qısqı qıstauınan, jazğı jaylauınan ayırğanı tarihi şındıq.

Qoñırözek, Jalqarağay, qaldıñ nağıp,

Zorlıq küş seni bizden aldı qağıp.

Mıñ-mıñdap jılqı jayğan qwnarlı jer,

Qaytarıp alar zañ joq mwñdı şağıp.

Bir twnıq su işpedik ala jazday,

Twra alar bosqın halıqqalay azbay?!

Kir juıp, kindik kesken jerden ketip,

Adasqan üyirinen boldıqqazday.

At mindik jal-qwyrığın sılañdatıp,

Añ aulap, seri boldıq kün-tün qatıp.

Zorlıqpen sol däurennen ayırılğandıq

Küyzeltti janımızdı qattı batıp.

Tögimniñ ormanı edi twrğan jaynap,

Ağaştıñ bwtağında bwlbwl sayrap.

Ejelden qazaq halqı ielengen,

Otar bop mwjıqtarğa qaldı-au aymaq.

Köl, özen köbiktenip, qaynap-tasıp,

Tolqını tösin artıp, jardan asıp,

Zämzämday kümis sulı bwlaqtar da,

Kelimsek kök közderge boldı näsip.

Sarqamıs aydınında jatqan şalqıp,

Mıñdağan aqqu-qazdar jüzgen qalqıp.

Jauızdar atqan oqtan köbi jayrap,

Qañqıldap tirileri ketti qañğıp.

Jaz jaylap, qıs qıstağan Mırzakeldi,

Sirek ed ol mañayda oğan teñ-di.

Qwlaayğır, Jalqarağay bwyrattarday

Bosqınğa kim beredi onday jerdi?!

Ataqtı Jamekeniñ bes balası,

Aqıldı, tereñ oylı, mol sanası,

Quılıp tuğan jerden auğandıqtan,

Kek qaynap, qan bop aqtı közden jası.

Qarpıq bay ülken wlı Jamekeniñ,

Özine näsilderi artqan senim,

Izası tükbettiler ötse-dağı,

Qarulı ala almadı küşten kegin.

Tejedi däuletin de qanat jayğan,

Ayırılıp bitik şöpti qır men saydan.

Mıñğırğan tört tüligi arıqtadı,

Olarğa jayılımdı alar qaydan?!

Köpke mälim Tağılşı erdiñ atı,

Öjet jäne wnamdı parasatı.

Ärkimniñköñiline qayğı saldı,

Jayılıp ketip onıñ jazğan hatı.

Sol edi bükil elge bolğan qorğan,

Käpirge otarlauşı qarsı twrğan.

«Batır ölimi marjadan» degen söz bar,

Sabaz er jau qolınan boldı qwrban.

Kenjesi Jamekenniñ Tağılı bay,

Mal-mülki twrmısına boldı onıñ say.

Üyine qonaq kelse qwrmet etip,

Soyatın toqtı ornınasemirtken tay.

Bir kezgi Jantilestiñ jigitteri,

Örbitken Janqaranıñ tülikteri,

Wyımşıl, ıntımaqtı atanğandar

Tozğındap, bas sauğalap, bülip berdi.

Zamannıñwşıradıq tarlığına,

Qazaqtıñ tidi soqqı barlığına.

Qarsılassaqqırılıp qalatın bop,

Meyirimsiz köndik patşa jarlığına.

Ötemis Qalabaevtıñ şejiresine süyensek, Qarpıq baydıñ Qwrmanqwl, Omar, Ahmet, Bekmwhambet, Düysenbay jäne Uäşi degen balaları bolğan. Bekmwhambetten Mirsalıq, Äbubäkir, Sadıq, Jorabek, Äbdibek, Sızdıq jäne Hakim taraydı.

Bekmwhambet bolıstıñ bäybişesi – Naurızbay bidiñ qızı. Bwl turalı orıs qwjattarında mınanday derekter bar: «Imeeet dvuh jen. Pervaya – doç' zauryad-sotnika Naurızbaya Kazıbaeva Mura i vtoraya  – doç' kirgiza Koskadama Tutaeva Aytoka. Ot pervoy imeet sınovey Mir-Saliha, Sadika, Abubakira i Hakima i doç' Ayhanu, ot vtoroy – sınovey Jurabeka i Abdibeka, doç' Aykanı». Äbdibektiñ balası Seyit Qostanay oblıstıq gazetiniñ bas redaktorı bolıp qızmet atqardı, elge  qayratkerligimen tanıldı.

Torğay oblısı äskeri gubernatorınıñ ştattan tıs kişi şeneunigi bolıp qızmet atqarğan Bekmwhambet Qarpıqov patşa ükimeti tarapınan üş altın, tört kümis medal', altın sağat sekildi sıy-qwrmetke ie bolğan. Şwbar bolısınıñ bolıstığı qızmetine 1869 jılı kirisken. Sonımen birge oqu orındarı men kitaphanalarğa qayırımdılıq kömek körsetken. 1880 jılı soğısta jaralanğandarğa jasağan kömegi üşin Qızıl krest belgisimen marapattalğan. Resey jerinde aştıqtan azap şekken şarualarğa mal jinau üşin at salısqan.1899 jılı ol Qostanay uezi boyınşa qwrmetti mirovoy sud'ya bolıp tağayındaladı. 1902 jılı densaulığına baylanıstı öz erkimen otstavkağa şığadı.

Osı kisiniñ wrpağı, memleket jäne qoğam qayratkeri Şäñgerey Jänibekovtıñ aytuına qarağanda,  Qarpıq Jamanqarinnıñ auılı Jauqaştı dep atalğan köldiñ mañayında ornalasqan eken. Ol Tüyemoynaqtan (qazirgi Denisov audanı ortalığı) 25 şaqırımday jerde. Jergilikti twrğındar onı Qarpıq auılı dep atap ketken.

Atıñnan aynalayın, Qarabalıq,

Atağıñ şığıp edi daralanıp.

Jırına Qaynekeydiñ arqau bolğan,

Maydannan kaytqan soldat jaralanıp.

 

Kögiñde jwldız bolıp jana alatın,

Tösiñde jırın tökken Seräli aqın.

Öske aqın, bi Naurızbay, Süyirqwldar

Tigizgen düyim jwrtqa şarapatın.

 

Tağdırdıñ tatsa-dağı kermeginen,

Serälin tülep wştı Örnegimnen,

Kök  şalğın, qalıñ  ağaş, qızıl  güliñ,

Sekildi jayıp qoyğan törge kilem.

 

Kölderiñ jarqırasa aynadayın,

Köñilge kelip kirsin qaydan uayım.

Elubay, Serke, Qapan qatar şıqqan,

Kieli topırağıñnan aynalayın!

 

Büginde qara qıpşaqQobılandı,

Ärüyden kitap bolıp jolığar-dı.

Tarağan asıl tekten Qarabalıq,

Tarihtıñqaq törinen orın aldı, - dep aytuğa endi haqımız bar.

Qarabalıq wrpaqtarınıñ biriniñ tarihı Toğızaq atauına baylanıstı.El auzındağı añızğa qarağanda, Toğızaqözeni jağasın qoñıs qılğanqıpşaq jwrtınıñ bir otbasında qazaq-qalmaq soğısında toğız birdey wlı erlikpen qaza tabadı. Sonda wldarın joqtağan äkesi: «Ätteñ, toğız-aq bolğanın qaraşı.  Kek alatın onınşı wl bolmadı-au!» – dep barmağın şaynasa kerek.

Qajıtqanda qiın sapar, jol wzaq,

Qarsı aldıñnan jel soqqanda añızaq,

Belge orağan belbeudey bop kölbeñdep

Jolauşını qarsı aladı Toğızaq.

 

Bir qıpşaqtıñ bolğan toğız balası,

Janarınıñ ağı menen qarası,

Köne zaman qwpiyasın işine,

Tüyip jatır qazağımnıñ dalası.

 

Bireulerge jalğız perzent arman bop,

Armandarı orındalmay qalğan köp.

Sol adamnıñ toğız wlı bolsa da,

Bäri ketip, bir-aq kündey bolğan joq,

 

Qayran, qazaq, wğar bolsañär jağın,

Toğız wldıñ köterse de salmağın,

Onınşıdan ümit kütken äz äke,

«Toğız-aq!» – dep  şaynaptı ğoy barmağın.

 

Erler bolsa eljiregen elim der,

Ertteuli atpen Toğızaqqa keliñder.

Jar ketkende jalğız qalıp jürmeñder,

Eki-üşeudi köp desetin kelinder.

 

Toğız  wlı bolsa-dağı bir töbe,

Er Töstigin körip ötken märtebe,

Asıl ana, ardaqtı äke, abzal jar

Köp bolıptı bizdiñ baytaqölkede...

Qarabalıqtı Qobılandı batırdan qalğan şañıraq iesi, tuıp-ösken eldiñ kiesi dep te aytuğa boladı. Onıñ  eskertkişiniñ tuğan dala tösinde asqaqtap twruı eldiñ mereyi.

Aqılbek Şayahmet, jalpıtüriktik mädeniet pen ädebietti damıtuğa qosqan ülesi üşin Mahmwt Qaşqari atındağı halıqaralıq sıylıqtıñ, Mwhamed  Dulati atındağıhalıqaralıq sıylıqtıñ jäne halıqaralıq «Alaş» sıylığınıñ  laureatı, Ahmet Baytwrsınwlı atındağı QMU professorı

Abai.kz

16 pikir