Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Bilgenge marjan 5452 67 pikir 25 Qırküyek, 2018 sağat 09:47

Wlttıq älipbi jäne özgetildik sözder

Qazirgi qoldanıstağı qazaq tiliniñ kirilşe älipbiin keñestik-kommunistik jüyeniñ tildik (wlttıq) sayasatınıñ tikeley ıqpalımen f.ğ.d., professor S.Amanjolov eriksizden-eriksiz qwrastırdı. Ol onı qazaq tilinde joq orıs äripterimen tolıqtırdı. Bwl öz kezeginde qazaq tiliniñ bitim-bolmısına, tabiği zañdılığına jat erejelerdi kirgizip, jazu emlesin özgertip, onı kürdelendirip jiberuge äkeldi. Sondıqtan qazaq tili emle (orfografiya) sözdikteri birneşe ret (1940, 1957, 1978, 1983) qayta öñdelip otırdı [1,7]. Soñğı nwsqa 2006 jılı Qazaqstan Respublikası Memlekettik terminologiya komissiyası bekitken «Orfografiyalıq sözdikte» negizge alındı [3].

Osı uaqıttar (1940 jıldan büginge deyin) aralığında qazaq tiliniñ tabiğatınan tıs dıbıs tañbalarımen tolıqtırılğan älipbiimizdi, eskertulerden ayaq alıp jürgisiz emle erejelerimizdi maqtap, «orıs tiliniñ igi äseri arqasında tilimiz bayıdı, kez kelgen şetel sözderin jaza da, ayta da alatın boldıq» dep qazaq tiliniñ belgili ğalımdarı eñbekter jazdı [3; 4, 199-205; 5, 48; 6, 22 t.b.].

Dıbıstıq jüyesi mülde kereğar, qwrılımı (grammatikası) bir-birine säykes kelmeytin tilderge (qazaq, orıs) ortaq ereje şığaru äreketi emle erejelerin eskertulerge toltırıp jiberdi. Bwl qiındıqtan şığudıñ jolın körsetpek bolıp, tağı bir qazaq ğalımdarı arnayı eñbek te dayındadı [7].

Qazaq qoğamınıñ osı älipbige jäne onımen aytıp-jazuğa äbden bauır basıp, dağdılanıp ketkendigi sonşalıq – öz tilimizdiñ töl zañdılıqtarı özimizge öreskel körinetin boldı. «Sözderdiñ dıbıstaluı men jazıluı arasındağı kereğar alşaqtıq birjolata joyıldı» [8, 222], «Qazaq tilinde sözder qalay jazılğan bolsa, solay oqıladı» [9, 10; 10, 5] degen oy-twjırım basqa ğalımdar tarapınan da aytılatın boldı.

Täuelsizdik alğan alğaşqı jıldardan beri özgetildik sözderdi, äsirese özgerissiz qoldanısta bolıp kele jatqan jalpıhalıqtıq qoldanıstağı qoğamdıq-sayasi leksika men ğılımi-tehnikalıq terminderdi qazaqşalau – özekti mäselelerdiñ birine aynaldı. Äu basta bwl mäsele jöninde qazaq ğalımdarınıñ (tilşi-lingvisteriniñ) közqarastarı ärtürli boldı. Bireuleri jalpı kirme sözderge balama tabudı közdese, endi bireuleri tek orıs tilinen engen sözderdi ğana qazaqşalau kerek, al orıs tili arqılı engen, biraq arğı tegi grek, latın t.b. tilderiniñ sözderi bolıp keletinderdi qazaqşalaudıñ qajeti joq dep eseptedi.

Alayda birinşi wstanımdağılardıñ nietteri dwrıs bolğanımen, jüzege asuı qiın şarua edi. Sebebi san mıñdağan şeteldik sözderdiñ tilimizge kün sayın tolassız enuine qolaylı jağday tudırıp otırğan mına aqparattar tasqını qarqındı damığan almağayıp zamanda biren-saran sözderge äreñ degende qazaqşa balama tauıp, biraq solardıñ (payız – procent, üderis – process, mwrajay – muzey, mwrağat – arhiv t.t) özin san-saqqa jügirtip, daulasıp jürgenimizde tür-twrpatı özgetildik sözderdiñ barlığına balama tabu degeniñiz ülken maşaqattı qajet etetin edi.

Ekinşi wstanımdağılardıñ grek, latındıq «halıqaralıq sözder» dep jürgenderi – orısşa qalay aytılıp-jazılsa, eş özgerissiz sol qalpında qoldanılıp jürgenin orıs sözderi. Olar osını payımday almay jür. Bizdiñ bwl uäjimiz dat (pretenziya) degizetin bolsa, sol «halıqaralıq sözder» delinip jürgen sözderdiñ (fonetika, grammatika, morfologiya, universitet, student, medicina t.t) latın-grektik tüpnwsqası men orısşa nwsqasın salıstırıp qarauğa boladı. Latın-grekşe nwsqası bir basqa, orısşa nwsqası bir basqa.

Ärine, bwl bizdiñ qazirgi kirilşe älipbiimiz ben soğan negizdelip jasalğan emlemizdiñ meylinşe orıstanıp ketuinen bolıp jatır. YAğni özgetildik sözderdi sol qalpında jazıp-aytuğa mäjbürleytin qazaq tiline tän emes orıs tiliniñ dıbıs-äripteriniñ qazirgi älipbiimizdiñ qwramında boluı jäne özgetildik (orıs tiliniñ) sözderdegi tilimizge jat dıbıs tirkesimderiniñ qoldanısta jürui, sonday-aq solarğa säykes emle erejemizde arnayı baptardıñ boluı oğan bastı sebep bolıp otır.

Bwl mäseleni «latın jazuına (ärpine) negizdelgen özimizdiñ töl älipbiimizdi qwrastırıp alğan soñ şeşemiz. Sonda ğana qazaqşa balaması (atauı) tabılmay, tilimizdiñ leksikalıq qwramına kire almay (olar kirme söz bola almaydı, öytkeni kirme sözder boluı üşin dıbıstaluı qazaqşa boluı kerek) jürgen özgetildik bükil sözdi öz tilimizdiñ töl dıbıstarımen jazıp-aytuğa tarihi mümkinşilik tuadı. Sol mümkinşilikti dwrıs paydalanıp, orıs tilinen jäne sol arqılı «halıqaralıq termin» degen jeleumen orısşalanıp engen böten ataulardı jaña älipbimen jazıp, öz sözimizge aynaldıramız. Söytip, olardıñ tilimizge beyimdelmey tolassız enuine tosqauıl qoyamız» degen ülken ümitimiz bolğan edi. Biraq sol ümitimiz aqtalmadı.

Bizdiñ latınşağa negizdelip qabıldanğan qazirgi jaña älipbiimiz qazaq tili dıbıstıq jüyesine beyimdelmedi. Ol – wlttıq älipbi bolmay qaldı. Onı qalay aqtap-maqtasaq ta, solay ekeni dausız. Öytkeni onıñ qwramında «v», «f», «h/h», «ç» degen jattildik dıbıstar bar. Endi osı dıbıstar qoldanılatın jäne älemdik barşa tildiñ köbisine ortaq (a, b, g, d, e, j, z, y, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, ş) bolıp kelse de, özgeşe tirkesimimen keletin (jazılatın) jattildik sözderdi qalay da jazuımız kerek. Olardıñ kirilşe tañbalanuın latınşağa auıstırğanımızben, olar bäribir tür-twrpatın eş özgertpegen, qazaq tili dıbıstıq jüyesine beyimdelmegen, qazaq tili sözdik qwramına kirmegen jattildik sözder bolıp qala beredi.

Qazaq filologtarı, äsirese onıñ müyizi qarağayday tilşi ğalımdarı: «... özge tilderden engen ataular men sözderdi mağınalıq-dıbıstıq jaqtan igerudiñ ana tilimizdegi tildik mehanizmi jwmıs istemey qaldı» dep jii aytadı. Söyte twra, sol tildik mehanizmniñ nelikten jwmıs istemey qalğanına sebep bolğan närselerdiñ qaysıbirin qorğap qaluğa tırısıp bağadı.

Büy dep otırğan sebebimiz – olardıñ basım köpşiligi atalğan dıbıstardıñ qazaq tili dıbıstıq jüyesinde joq ekenin bile otırıp, tildik jüye, tildik qwrılım turalı bilimderi şamalı, jalpı, dıbıstıq jüye turalı tanım-tüsinikteri tayaz adamdardıñ aytqandarına könip, solardıñ ıñğaylarına jığılıp, sol dıbıstardı bar dep jür.

Şındığına kelgende qazaq tili dıbıstıq jüyesinde sol dıbıstar, äsirese «v» men «ç» dıbıstarı joq ekeni ayday anıq qoy! Al «H/h» dıbısı men «f» dıbıstarı arab-parsı tilderinen engen degen oy-pikir bar. Biraq bwl da qate. Eger bwl dıbıstar qazaq tiline enip, äbden ornıqqan bolsa, qazaq sözderiniñ tek alğaşqı buınında ğana emes, barlıq orındarında, yağni qazaq sözderiniñ basında da, ortasında da, soñında da aytılıp-jazıluı kerek edi. Olay emes ekeni tilşi ğalımdar twrmaq, kez kelgen qazaqqa belgili. Biraq bizdiñ bireulerdiñ ğılımi emes aytqandarınıñ şılauına erip ketken professor tilşilerimiz atalğan tört dıbıstı qazaq tilinde bar dep däleldeuge tırısıp jür. Olarğa wlttıq tildiñ tazalığı, tabiği bolmısı degender kerek emes, orıstanıp bara jatqan qazirgi qazaq qoğamınıñ köñilin tabu kerek siyaqtı.

Qazir biz beywlttıq älipbi qwrastırğanımız azday-aq, sol älipbi negizinde jazuımızdıñ emlelik jaña erejelerin dayındauğa da bilek sıbanıp kirisip kettik. Endi jaña emle jasauşılar ne istep jatır deysizder ğoy! Olar «v», «f», «h/h», «ç» dıbıstarı qoldanılatın sözderdi sol qalpında latın äripterimen jaza saludı qoldap qana qoymay, keybir sözderdiñ qate jazılıp jürgen nwsqaların da «dwrıs» dep te qabıldauımızğa negiz qalap jatır.

Olar kirill ärpindegi özgetildik bwrınğı sözderdi latınşalanğan jaña älipbimen sol qadpında da, qazaqşa dıbıstaluımen de jazıp, ekeuin qoğam talqılauına wsınıptı.

Nätije qanday bolğan?!

Kirilşe äriptegilerdiñ sol qalpında latınşalanğanı köp dauıs jinaptı, tipti özimizdiñ «raqımet» pen «rahmet» degen sözimizdiñ ekinşi qate nwsqası da köp dauıs jinağan eken.

Keyde oylaysıñ, jalğan twjırımğa olardıñ özderi de senip qalğan ba dep. «Ötirikşiniñ kuäsi ärqaşan qasınnan tabıladı» degendey, olar sol ötirikterin däleldeu üşin de nebir qisınsız (nelogiçnıy) äreketterge barıp jür. Qisınsız äreket dep otırğanımız – birinşiden, emle erejelerin jalpıhalıqtıq talqılaudan ötkizuleri (bükilälemdik twjırım boyınşa, ğılımi-teoriyalıq mäselelerdi jalpıhalıqtıq talqılaudan ötkizuge bolmaydı. Onı arnayı mamandar öz ortalarında talqılap şeşui kerek) bolsa, ekinşiden, özgetildik qaysıbir sözderdiñ latınşa älipbimen qazaqşalanıp jazıluın qazirgi uaqıttağı orıstanıp bara jatqan qazaq qoğamınıñ talqılauına saluları dep ayta alamız.

Älbette, özgetildik bükil sözdiñ orısşa qalay jazılıp-aytıluına 80 jıl boyı äbden üyrenip, sanası äbden ulanıp qalğan qoğamğa «ministir» men «ministrdiñ», «şempiön» men «çempion+nıñ», «belesebet» pen «velosiped+tiñ», «(i)rektir» men «rektor+dıñ», «(I)y(w)uanıp» pen «Ivanov+tıñ», «Pıransa» men «Franciya+nıñ», «pospır» men «fosfor+dıñ», «qılor» men «hlor+dıñ», «uägön» men «vagonnıñ» t.t qaysısı dwrıs bolıp körinui mümkin?! Ärine, süyeksiñdi (stereotiptik) ädet boyınşa, ekinşi nwsqa – olar üşin dwp-dwrıs.

Demek, «v», «f», «h», «ç» dıbıs-äripteriniñ enip ketuine baylanıstı qazirgi qabıldanğan latınşa jaña älipbiimizben özgetildik sözderdiñ tüpnwsqalıq qalpında ene berulerine sol bayağışa tosqauıl qoya almaymız. Öytkeni atam qazaq «Bir qarın maydı bir qwmalaq şiritedi» degenindey, özgetildik bir dıbıstıñ özi biraz lañ salatın bolsa, al olardıñ sanı – jaña älipbiimizde törteu (v, f, h, ç) bolıp otır. Bwlar – tildi büldiretin şiritkiler. Demek, özge el (orıs, ağılşın) tarapınan qazaq tilin bwrınğışa büldire berudiñ «platcdarmı» qalanıp qoydı dep sanau kerek.

Alayda biz qanşa jerden däleldep aytıp-jazsaq ta, özgetildik dıbıstar men olardıñ tañbalarınıñ qazaq tiliniñ latınşa älipbiiniñ qwramında boluın qalaytın tilşi ğalımdardıñ asa köptigi tañğaldıradı.

Al, bizdiñ oyımızşa, aldağı uaqıtta qazirgi qabıldanğan latın äripterine negizdelgen jaña älipbiimizdi wlttıq älipbige aynaldırmayımızşa, eş özgerissiz qoldanısta bolıp kele jatqan özgetildik sözderdi tilimizdiñ tabiği bitim-bolmısına ıñğaylap jaza da, ayta da almaymız. Ol üşin qazirgi latınşa älipbiimiz 1928 jılğı latınşa älipbiimiz sıqıldı – Ahmet Baytwrsınwlınıñ toğız dauıstı jäne on toğız dauıssız dıbıstardan twratın wlttıq älipbiine negizdelui kerek. Sonda ğana qazaq jazuı öziniñ töl tabiğatın tauıp, aytılım (orfoefiya) men emle (orfografiya) arasındağı säykessizdikten arılıp, özgetildik bükil sözdi «özilik» ete aladı.

PAYDALANĞAN ÄDEBIETTER

 1. Qazaq tiliniñ orfografiyalıq sözdigi. – Almatı: «Qazaqstan», 1988.

2. Orfografiyalıq sözdik / Qwrast.: N.Uäliwlı, A.Fazıljanova, Q.Küderinova, Ğ.Änes. – Almatı: Til bilimi institutı, 2007. – 480 b.

3. Keñesbaev İ, Mwsabaev Ğ. Qazirgi qazaq tili. – Almatı.

4. Sızdıqova R. Janpeyisov E. Qazaq tiliniñ tarihı. – Almatı: «Mektep» – 1968. – 239 b.

5. Aytbaywlı Ö. Qazaq sözi. – Almatı: «Evro». – 1997.

6. Barlıbaeva R. Qazirgi qazaq tilindegi qoğamdıq-sayasi leksika. –Almatı: «Mektep», 1978. –144 b.

7. Uäliev N., Aldaşeva A. Qazaq orfografiyasındağı qiındıqtar. – Almatı: «Ğılım», 1986.

8. Sauranbaev N. Qazaq til biliminiñ problemaları. Tañdamalı eñbekteriniñ jinağı. –Almatı: «Ğılım», 1988.

9. Islam Jemeney. Parsış-qazaqşa jäne qazaqşa-parsışa sözdik. –Almatı: «Sanat», 1994.

10. Amanjolov A. Türik filologiyası jäne jazu tarihı. –Almatı: «Sanat», 1996.

Ishan Beybit Jälelwlı – f.ğ.k., docent,

Abai.kz

 

67 pikir