Beysenbi, 19 Qırküyek 2019
Ädebiet 2788 11 pikir 19 Qazan, 2018 sağat 09:12

Rahañnıñ köz jası

Jazuşı Rahımjan Otarbaevtıñ «Şıñğıshannıñ köz jası»

hikayatınıñ ideyası

Ädebietşi retinde tereñine süñgip, marjanın teru äste oñayğa tüspegen bwl hikayat Rahañ jazuşılığınıñ kemeline kelip, äbden tolısqan şağında düniege kelgen.

Adamnan keletin barlıq zwlımdıq ataulını qan sorğalağan qayqı qılışınıñ mısımen jasqap, pandora jäşigine qayıra quıp tıqqan tabaqbet titan äulie bolmasa, mınau raqımsız älemnen öligin jasırıp ketudi oyğa alar ma edi?!

Añız artınan añız tudı. Hatqa qaldırılğan deregi az. Söytse de, ol turalı jazılğan dünie barşılıq. Tini älsiz tirşilik taytalasında tübi bir türki älemi wlı qahannıñ şığu tegine qatıstı öz «Babıl mwnarasın» soğuda...

Töñireginde örşigen daudıñ jalanğan jalınına qanatım küyip qaladı-au demesten, Rahañday jazuşı nelikten Şıñğıshan obrazına sonşalıq qızığuşılıq tanıttı?

Bwl swraqqa tap basıp jauap beru üşin, aldımen, jazuşınıñ «Qır mozaikaları», «Altın balıq», «Ayna», «Ayaqtalmağan hikaya», «Nobel'den qalğan mwra», «Atırau-Almatı poezı», t.b. äñgimelerin oqıp alu kerek siyaqtı. Atalğan äñgimelerinde jazuşı bir jüyeden ekinşisine ötudegi mäjbürli beyimdeludiñ tragediyalıq saldarın tereñ sezine, osınau köş jüre tüzelgenge deyingi qalıptasu procesin qamtitın ölara kezeñniñ süyinişten göri, küyinişi basım bolatının şınayı jasalğan obrazdar arqılı anıq körsetip beredi. Aytalıq, swrağan tilekterin mültiksiz orındasa da, auğa tüsken altın balıqtı teñizine jiberudi  oyğa da almağan erli-zayıptılardıñ aşközdigin, şeteldikterdiñ qoynında jatqan toğız qızdı jönge salamız dep barıp, özderi oñbay tayaq jep qaytqan «namısqoy» jigitterdiñ äreketin, t.b. suretteude satiranıñ aşı uıtı seziledi. Rahañ äñgimelerinde külki de, yumor da bar. Kez-kelgen dialogtı jandandırıp jiberetin odağaylardan wlttıq örnektiñ qoñır iisi añqidı. Narıqtıñ jaña tärtibin meñgermegen häm meñgeruge de tırıspaytın beyqam, ya özdi-özin aldauğa äues, märttik qasietti joğaltqan keyipkerlerdiñ äreketi boyamasız da şınayı. Bay, mwnaylı ölkege aqşalı kelimsekter qaptap kelip jatsa – qarsılıq körsetu, äreket jasaudı oyğa da almaydı, olay etuge narıqtıq sauatı da, aqşası da joq.

Alayda, jazuşı oqırmanın ümitsizdikke wrındırudan aulaq. Küldire otırıp, oylandıradı. «Bizdiñ auıldıñ amazonkaları» äñgimesinde qasietten jwrday bolğan bir keyipkerin qorqauğa aynaldırıp jiberip, allegoriyanı sätti paydalansa, aqşanıñ buına pisken investorlardıñ milliondarın jwtıp alıp, bir tamşı mwnay bermey bos qaytarğan Jer-Ananı «tiriltuinde» grotesk bar.

«Osı biz köşpendiniñ wlı ruhın qay twsta joğalttıq? Adamşılıq pen izgilikke emes, mansap pen baylıqqa közsiz wmtıldırğan mına zaman qay orğa aparıp jığadı?» – jazuşınıñ jüregin qan jılatqan şığarmalarınıñ ideyası – «Rahañnıñ köz jası» osı bolsa kerek.

Äñgimelerinde piğıl-äreketi zamanına say keyipkerler galereyasın jasay otırıp, Rahımjan Otarbaev äne-mine qara dauılday  tönip kele jatqan jahandanu tendenciyasınıñ qazaqqa äkeler qasiretin aldın-ala boljaydı.

Qazaqtı wlt retinde saqtap qalatın köşpendiniñ asqaq ruhın tınbay izdeui alañ köñil jazuşını «Şıñğıshannıñ köz jasın» jazuğa alıp kelgendey.

Hikayat – boyına san jwmbaqtı jasırğan erekşe dünie. Şeber qoldanılğan ädebi ädis-täsilder sol qwpiyalardıñ şeşimin tabuğa jeteleytin kilt ispettes. Ä degennen qaytalau ädisiniñ köptigi bayqaladı.

Äsirese, «ajdaha», «aran» sözderiniñ qayta-qayta qoldanıluı tegin emes: «Wrınarğa qara tappay kele jatqan qalıñ äsker «aran» qazğısı kelgen»(154-bet);  «Birmoyınday şauıp, aldıñdı oray ötkende ajdahanıñ auzınday bop aran äzir twrsa şe?»(160-bet); «Birden jwtıp qoyğalı twr. Auzın aşqan aran osı!»(210-bet), t.b.

Tiliñmen, diliñmen qosa, qasietti jeriñdi, täuelsiz eldigiñdi jalmap qoyudı közdeytin jahandanu örkenietiniñ toyımsız aranı osı häm tötennen tönetin qauipti ajdaha da däl osınıñ özi!

Şıñğıshan – tarihtan ornın oyıp alğan dañqtı qolbasşı, külli adamzattıñ izgilikke bet bwruına tikeley ıqpal etken körnekti qayratker. Ökinişke oray, osı kezge deyin onıñ qanqwylı, qatıgez qahan obrazı birjaqtı däriptelip keldi. Osı sebepten, hikayat taqırıbın stereotip siñisti miımız birden qabılday qoymağanı da ras, talayımızğa: «Şıñğıshan da jılauşı ma edi?» degen oydıñ sap ete qalğanı anıq. Alayda, şığarma ideyasınıñ jügi auır ekenin joğarıda aytıp öttik, asılında, taqırıptı tağı bir mağınasında «Joğalğan köşpendi ruhınıñ köz jası» desek, qatelespeymiz.

Älqissa, sözimiz däleldi bolsın, avtor atalmış hikayatında, eñ aldımen, türki tekti negizimizdiñ tüpki tamırın tınbay izdeytini ras jäne de onı jelden jüyrik säygülik sipatında tabadı:

«Qwyrıq-jalı süzilgen mıñ säygülik mıñ tarapqa bas bermey ağızıp bara jatır eken deydi...»

Erkindik pen swlulıq qana emes, qwrıq körmegen asaulıq, şet-şegi joq keñistik pen saf tazalıq ayqın köringen däl osı ğajayıp suretti avtor hikayattağı segiz bölimniñ basında qaytalap berui tegin emes. Sebebi, qaytalau ädisiniñ bastı qızmeti de sol – obrazdı detaldiñ bastı missiyasına oqırman köñilin audaru.

Köñildi qwlazıtatını, tüyindi tarauda osınau swlulıqtan qwr eles qana qaladı:

«Qwyrıq jalı süzilgen säygülikter qayda ketken?! Mıñ qwmırsqa mıñ taraptan özine qaray qwjınap kele jatqanı nesi?! Aulaq! Aulaq menen!»

Osı eki fragmentti biriktirer bolsaq, erteñgi küni jahandanu iirimine jwtılıp ketuden qwtqarıp qalatın wlı ruhtı izdeu ideyası tağı da ayqındala qaladı.

«Şıñğıshannıñ köz jası» hikayatı – jaña zaman ädebietiniñ iri jazuşısı Rahımjan Otarbaev şığarmalarınıñ işindegi eñ bir salmağı auırı ekenin ayttıq. Qatparı qalıñ bwl tuındığa ädebi jağınan tereñdeu – öz erkiñmen twñğiıqqa şım batu, tarihi jağınan birdeñe dep pikir bildiru – jalañ qolmen şoq köseu, şırqırağan janıñ köziñe körinip, qılpıldağan ötkirdiñ jüzimen jürip ötu. Şıñğıshan twlğası töñireginde qızu aytıs-tartıs körigi qızıp twrğan kezeñde onıñ obrazın jañaşa jasauğa, basqa qırınan körsetuge kim-kimniñ de jüregi daualay qoyması anıq. Alayda, keybir minezdi darın ieleriniñ ötkir qalamın qılıştay jalañdatıp, ot pen sudıñ ortasına qoyıp ketu üşin jaratılatının mınau jarıq dünie äldeqaşan moyındağan-dür.

Qasietti qara sözdiñ kiesi darığan Rahañday qalam iesi üşin oqırmanın söz magiyasımen matap alu tükke twrmaytını ras, biraq avtordıñ bwl hikayattı jazuda közdegeni – qıran qanatı jetpes şıñnan äldeqayda biik, jañğırıq jetpes qwzdan neşeme kez tereñ.

Hikayat tarihi jäne ädebi – qos örimnen twradı, jazuşı osı ekeuin qoydıñ şiki qwyrığımen maylağanday, iin qandıra, şiırlay esedi. Sol siyaqtı, Şıñğıshanğa qatıstı basqa tarihi derekterdi qoldanğanda, avtordıñ jiti  mwqiyattılığı men asqan jauapkerşiligi körinedi.

Şığarmada tereñ mändi filosofiyalıq mağına, keybir twstarında mistikalıq sipattıñ körinisi bar, osı siyaqtı, körkemdik ädis-täsilderdiñ aluandığı bir bölek äñgime.

Alayda, bwl – «Şıñğıshannıñ köz jası» hikayatı jayındağı kelesi maqalamızdıñ jügi ekenin añdata ketkim keledi.

Anar Qabılqaq, ädebiettanuşı

Abai.kz

11 pikir