Beysenbi, 17 Qazan 2019
«Soqır» Femida 2252 15 pikir 31 Qazan, 2018 sağat 11:52

Qızğış qwsım - qiyada, Allajarım - wyada!

Şındığı şimaylanğan jeltoqsan köterilisi. Jaqsısın asırıp, jamanın jasırıp öktemdeu – tarihqa jasalğan qiyanat. Biıl täuelsizdikke taban tiregenimizge 27 jıl, al, şındıqtıñ soñınan şwbırğanımızğa 32 jıl.

1986 jılı 16 jeltoqsanda täuelsizdiktiñ alğaşqı demin şığaruğa şırıldağan jastardıñ jasağan is-äreketi turalı qazirgi tañda qazaq ekranı ne deydi? El men wltınıñ wlılığın wlıqtağan wldarımız ben qızdarımız jaylı qanday kinolar jarıq körip jatır?  1996 jılı jarıq körgen Qaldıbay Äbenovtıñ «Allajar» tuındısınan basqa, şındıqqa janasatın aqiqattı altınday jaltıratıp bergen tuındılar joqtıñ qası deuge boladı.

Älemnen bügin de, erteñ de böline almaymız, bölinbeymiz. Alayda, qanmen qaptalğan tarihımızdıñ şındığın aşu bärinen de mañızdı şarua emes pe edi?

Ras. Qazir älem halıqtarı bir jüyemen basqaru sayasatınıñ ıqpalındamız. Biraq, el köşbasşınıñ adastırmas sara jolımen jürudi maqsat etken el öz tizginin özgelerge wstatpaydı. Bwl tirlikte özgermeytin närse joq. Özgeristiñ özegi bir ğana twlğanıñ twla boyında jasırınğan qasiettiñ qwdirettiliginde. Tizginimizdi özimizge tu etip tigip bergen keşegi Jeltoqsannıñ batırları el esinde qaluı kerek. Al, ol üşin olar qaharman retinde wlttıq  kinomızdıñ bastı keyipkerine aynaluı qajet.

Jeltoqsan köterilisiniñ şındığı men tarihi ornı şay oramal kepkendey-aq bolıp qalğanına el küyinedi. Törtkül dünieni törine otırğızğan  teleekran  nege bwl jaylı til qatpay otır? 16-17 jeltoqsan künderi, Talğat Temenovtıñ 1991 jılı jarıq körgen  «Qızğış qws» kinokartinası körermenge jol tartıp otıradı. Säbidey aldanğan halıqtıñ köñiliniñ quısında ğana quanış sezimi wyalaydı. Degenmen, bwl kinokartina Jeltoqsannıñ şimaylanğan şındığın aşuğa şaması jetpegenin moyındağan jön. Halıq qazaq jigiti men orıs äyeliniñ tağdırımen bergen Temenov tuındısın emes, «Allajardı» äli künge deyin añsaydı. Biraq, «Allajarğa» qarağanda «Qızğış qws» ekranda qwstay wşıradı. Sebebi, «Qızğış qws» keñestik cenzuranıñ keybir talaptarın saqtadı, sol sebepten aşınıñ dämin sezdirtpegen fil'mdi körermen tarapına wsınuğa beyil.

«Allajardağı» aqiqat pen ar-namıstı ayaqqa taptau üşin köterilis alañına araq äkelgen arandatuşılardıñ arzan is-äreketin körgende aqtıq demiñdi sol jerde alğıñ keledi. Bastı keyipker Azattı, qaharman Qayrat Rısqwlbekovtiñ tiptik obrazına şomıldırıp alğan. Azat arqılı azattıqtı alıp bergen Qaldıbay Äbenovtiñ bwl fil'mi sayasi mändi joğarğı deñgeyde aşa aldı. Qanşama körermenniñ köziniñ jasın sığıluına septigin tigizgen sayasi fil'mdi, etek jeñimizdi jiğan bügingi küni körsete almauımız soraqılıq. "Bwl fil'm körermenge nege jetpey otır?" degen swraq tuındasa,  "Allajar" fil'minde paydalanğan äuenderdiñ avtorlıq rwqsatı joq, prokattıñ zañdılıqtarına säykes kelmeydi" degen boyauı joq jauaptı bwqaralıq aqparat qwraldarı da, bi bolğan bilik te jariya qıladı. "Belgili sebeptermen dayın muzıka bolmağandıqtan Al'fred Şnitke, Viya Kançeli degen kompozitorlardıñ muzıkaların paydalandım, bwl muzıkalar fil'mge jaqsı üylesip twr, biraq wlttıq boyauı joq bolğandıqtan, meniñ özim riza bolmadım" degen rejisser Äbenovtıñ ättegen-ay deytin osı kemşiligi ğana.

Nebir öner tuındısı adam qolınan şıqqan soñ kemşiliksiz bolmaytını ras, basqa eldiñ ünimen örilgenine "ättegen-aydı" bizde aytamız. Sol kezdegi qazaq dalasınıñ qamırıqtı küyin beyneleuge bwl äuenderdiñ üni tipten qajet emes edi. Şındığında, qazaq pen dalanıñ ündestigi qobızdıñ qırıq işeginiñ bir tal qılında, dombıranıñ toğız pernesiniñ tolğamalı bir iiriminde ğana jasırınıp jatqandığı. Basıp qalsañ bolğanı, Sarıarqanıñ tau-dalası qazaqtiki ekeni ras bolsa özi-aq iip, jayılıp sala berer edi. Bozdap qoya berer edi. Onısı qazaqtıñ janımen qapısız tabısıp, alpıs eki tamırın qualap ağar edi. Fil'mniñ äli de jetkize almağan şındığın, näzik twstarın osı ün arqılı körermen twla boyımen özi-aq seziner edi.

Täuelsizdik merekesi sayın halıq nazarına wsınılatın Talğat Temenovtıñ "Qızğış qws" tuındısı äleumettik deñgeyde ğana körsetilgen. Bastı keyipker Sanjardıñ oyına orala beretin Jeltoqsan köterilisiniñ körinisterimen ğana qwndı. Patriottıq bağıtqa dağdılanğan fil'mder qatarınan tabılatın bwl tuındını soñğı jıldarı ekran jüzinen joğalıp bara jatqanı tağı bayqaladı. El esindegi dauıldı el esine salu ürdisi jıldan jılğa bäseñdep bara jatır.

Elbası N.Ä. Nazarbaev «Qazaqstan - 2050» « Strategiyası qalıptasqan memlekettiñ jaña sayasi bağıtı» attı Qazaqstan halqına joldauında: «Öz boyımızdağı jäne balalarımızdıñ boyında jaña Qazaqstandıq patriotizmdi tärbieleuimiz kerek. Bwl eñ aldımen elge jäne onıñ igilikterine degen maqtanış sezimin wyalatadı» dep atap ötken bolatın. Kögildir ekrannıñ bügingi jas körermenderi qolına qılış wstağan tarihi fil'mderden bölek, qaharmandıqqa tolı keşegi Jeltoqsanşılar jaylı fil'mniñ bar ekenin biri bilse, biri bilmeydi. Tıyım salınğan fil'mge, tiın salıp jeltoqsan qarsañında halqıma körsetem degen Qaldıbay Äbenovtıñ «Allajarı» jardan qwladı. Kimge ökpeleymiz? Kimdi sögemiz? Tañdaylarına tas qalap qoyğanday tis jarudan qorqatın bügingi bilik ökilderi, bwl jaylı taqırıp qozğalsa bastarın ala qaşatını qabırğamızdı qayıstıradı.

Azattıqtı añsağan halıq qaharmandarı qudalanıp qamauğa alınsa da qabırğası mayıspağan. Jeltoqsanşı Qayrat Rısqwlbekovtı el esine beyneleu ekran arqılı ğana jüzege asatının wmıtpayıq.

Qazirgi sannan sapağa köşe almay jatqan qazaq kinoları üsti-üstine töpelep jatsa da, ölmey kele jatqan «Allajardı» astımızğa basıp alğanımız soraqılıq. Bwl kinonıñ atın estigende-aq jannıñ tereñ tükpirinen Jeltoqsan şındığın biluge degen qwmarıñ artadı. Bwl kinoda qazaqtıñ ruhı jatır. Äldebir qwpiyasımen özine tartıp twratın «magniti» de sol. Tülkilerdiñ zamanında qasqırşa wlığan Qaldıbay Äbenovtı itter jan-jağınan qauıp tastadı. Eñsesin kötereyin dep edi, eñsesin öz qazağı basıp tastadı. Öziniñ mansabına jetu jolında irgesinde kezikken irgeles jandardı şetke ığıstıra salu, bwl – bügingi zaman jüyesi. Jemtigine jetken jırtqıştay jıbırlağan bügingi bilik ökilderi Jeltoqsan köterilisin el esinen wmıttıru ürdisin wran etip alğanday.

Qazaq jastarınıñ azamattıq sanasına ıqpal etken, olardıñ wlttıq namısın kötergen - 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisinen bastaldı. Mine bwl, qoğam azamatınıñ patriottıq sana-seziminiñ oyanğanı. Bügingi  elimizdiñ egemendigi, onıñ sayasi-äleumettik, ekonomikalıq, ruhani-mädeniet salasında älemdik irgeli elderdiñ qatarınan orın aluı, sol azamattıq sananıñ jemisi. Ata Zañımızdıñ mazmwnındağı memleket retindegi belgilengen bastı ideal «Erkindik, teñdik, tatulıq» - halqımızdıñ ğasırlar boyı añsağan, erlikpen qol jetkizgen jäne qorğağan asılı.  Bwl üş tüsiniktiñ ayasında, memleketimizdiñ bastı mwratı, Qazaqstan Respublikası etnomädeni bilim beru twjırımdamasınıñ mazmwnında:  «Bizge qajetti - janı da, qanı da qazaqı halıqtıñ tili men dinin, tarihı men salt-dästürin boyına ana sütimen birge siñirgen egemendi eliniñ eñsesin köterudi azamattıq parızım dep wğatın  wrpaq tärbieleu» -  dep körsetkendey, elimizdiñ eldigi  men birligin saqtaytın, Otanı, halqı aldındağı parızın jauapkerşilikpen öteytin wltjandı  wrpaq tärbieleu mindeti  twr.

Elim azat bolsın dep jandarın qiğan qırşınday wl-qızdarımızdıñ namısımen kelgen azattıqtı bügingi täuelsiz eldiñ täuelsiz wrpaqtarı täulik boyı esine alıp jürse eken deymiz. Al, ol üşin qazaq kinosınıñ qosar ülesi orasan zor bolmaq.

Jeltoqsanşılardıñ (batırlardıñ) qazirgi qwrmettelu deñgeyi qalay örbip jatır? Sausaqpen sanarlıq wlt batırlarınıñ soñğıları, "Halıq qaharmanı" degen nanım omırauındağı ordenine emes jüregindegi dürsilinen köringen dara twlğalarımızdı közi tiri kezinde, täuelsiz elde twrıp, eşkimge täueldi qılmayıq.

Naymanbay Ayjarqın Sadıbaywlı

Abai.kz    

15 pikir