Jeksenbi, 16 Jeltoqsan 2018
Mäñgilik el 1254 25 pikir 13 Qaraşa, 2018 sağat 08:16

Qazaq jazuınıñ jaña tarihı

Osı künderi qazaq tili emlesiniñ negizgi erejeler jobası Elbasımız N.Nazarbaevtıñ üstimizdegi jıldıñ 19 aqpanında bekitken latıngrafikalı jaña älipbii negizinde äzirlenip, talqılau, saraptau jwmıstarınan ötip otır. Aldımen emle erejesiniñ twjırımdaması bekidi, artınşa A.Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutı ğalımdarı emle erejesiniñ alğaşqı jobasın wsındı. Jaña jobağa Wlttıq komissiya janındağı Orfografiyalıq jäne Ädistemelik jwmıs tobı saraptama jasadı (Zerendi keñesi). Saraptamada bayqalğan problemalı twstardı anıqtau üşin Kökşetau, Qarağandı, Qızılorda, Öskemen, Semey, Aqtöbe, Astana, Almatı oblısı men qalalarında sınama-saualnama (aprobaciya) alındı. Sınamanıñ nätijesi boyınşa Emle erejesiniñ jobasına tolıqtırular men tüzetuler engizilip, orfografiyalıq, ädistemelik, terminologiyalıq jwmıs toptarınıñ otırısında (Qapşağay keñesi) ortaq kelisildi. Tamız ayında ötken konferenciyada tağı bir etek-jeñi jinalıp, köpşilikke tanıstırıldı.

Endigi maqsat erejeniñ soñğı jobasın tiltanuşı ğalımdar men oqıtuşı qauımnıñ nazarına beru edi. Söytip, qırküyek ayınıñ alğaşqı künderinen elimizdiñ joğarı orındarı kafedralarına emle erejeleri jobası joldana bastadı. Kafedra oqıtuşı-ğalımdarınan kelip tüsken wsınıs-pikirlerge qarap, elimizdiñ tiltanuşı ğalımdarı emle erejesiniñ alğaşqı nwsqasınan jappay habardar boldı dep tüsindik.

Älipbi millionnıñ qwralı degen eken, ğasır basında bir baspasözde, al jazu-sızu – oqu isi qızmetkerleriniñ qos qoldap wstaytın qwralı bolğandıqtan ğalımdardıñ wsınıs pikirleri biliktilik pen janaşırlıqtan şıqqanın bayqadıq.

QAZİR BİZ TARIHI SÄTTERDİ BASTAN ÖTKERİP OTIRMIZ.

Şalıs qadam, qağıs şeşim bolaşaqta emlemizdi qanşa tüzetuge tırıssaq ta qiındata beredi. Öytkeni jazu bir jağınan mazmwndı tañbalaydı, ekinşi jağınan şarttı tañba. Közben jattalıp, qolmen dağdılanıp ketken jazu normaların bir enip ketkennen keyin tüzetudiñ qiındığın tarih körsetip keledi. Sondıqtan jaña jazu normaları jayında JOO kelip tüsken wsınıs, pikirlermen köpşilikti habardar etudi jön dep oyladıq. Jaña jazudıñ tarihı bastaldı.

Aldımen emle jobasınıñ alğaşqı nwsqasına tüzetu, tolıqtıru engizgen wsınıstar mınalar boldı: Erejeniñ «Qazaq emlesiniñ negizgi erejeleri» degen atauı «Qazaq tili emlesiniñ negizgi erejeleri» dep özgertildi. Ekinşi, üşinşi buında jazılmaydı delinetin ä, ö, o, u, ú,  äripteri endi «Keybir kirme jäne şettildik sözderdiñ ekinşi, üşinşi  buınında da á, o, ó, u, ú, äripteri jazıladı: sirá, kiná, samuryq, májbúr, manóvr, parashút, festıvál, banknot" degen eskertumen berildi. Bwl şettildik sözderdi igerip jazuğa baylanıstı tuğan jaña emle bolatın.

Ğalımdardıñ Qapşağay keñesinen keyingi emle jobasına qazaq sözi wyañ dauıssızdan ayaqtalmaydı dep, bilbort, filolok, redogok, dıalok, kýp (kub), asteroıt, kot (kod), arap, hidjap sözderi qatañmen jazılğan edi. Biraq köptegen JOO pedagogtarı bwl erejege qarsı pikir bildirdi. Onıñ bastı sebebi retinde ağılşın nwsqasına birtaban jaqın jaza alatınımız (dıalog (qazaqşa)dialogue (ağılşınşa), bwl tübirden tuğan tuındı sözder (filolog, filologiya) men qosımşa jalğağan (filologı) kezde tübiri özgeretini  ataldı. Sondıqtan şettildik sözder soñında b, g, d äripteri jazılatın boldı. Sonday-aq qazaq tilinde tübir sözder ündestik zañı boyınşa jazılatını belgili, degenmen ündesimniñ juan-jiñişke türi, yağni til ündesimi ğana tañbalanatının aşıp jazu qajettigi wsınıldı. Bwl pikirdiñ qwndılığı mınada: türki tilderinde sözderdiñ birıñğay juan ne jiñişke ündesimi (balalar, kelinder) bar jäne ekinşilik ündesim – sözdiñ birıñğay erin ündesimi (ülköndör, wrwlar) bar. Ündesimniñ eki türin de tañbalaytın jazular bar (mısalı, türik jazuı). Biraq qazaq jazuı A. Baytwrsınwlı anıqtap bergen til ündesimin ğana tañbalaydı. Sondıqtan äriptesterdiñ wsınısı eskerusiz qalğan osı erejeni qalpına keltirtti. Ereje «qazaq tilindegi tübir sözder til ündesimi boyınşa jazıladı» dep naqtılandı.

Qazaq tilinde birge jazılatın sözderdiñ birneşe belgileri anıqtalğan edi. Onıñ biri – ekinşi sıñarı aralıq, qwmar, jandı, tanu, tanım, jay, hat, qağaz, aqı, işilik siyaqtı sözder bolsa ataular birge jazıladı degen. Biraq qağaz sıñarımen keletin barlıq sözder birge jazılmaytındıqtan bwl qatardan alınıp tastaldı da, eskertuge hat sözimen keletin keybir sözderdiñ bölek te jazılatını körsetiletin boldı.

Sonımen birge «Kisi esimderi sıñarlarınıñ jigindegi q, k dıbıstarı jäne qatar kelgen dauıstılar auızşa aytıluına säykes jazıladı: Nurǵısa, Aıǵyz, Nurǵaısha, Baıgeldi, Esenǵul, Qaragóz, Kenjáli, Bıbajar, Qojahmet» degen erejedegi Ğayşa, Ğisa sözderi arab tilinen osı twrpatında engendikten bwl erejege say emes dep, alınıp tastaldı.

Tağı bir tüzetu bılay boldı: jiñişkelik belgisimen (') jazılatın sözderdiñ bası men birinşi buınına jiñişke dauıstılar jazılıp edi, mısalı, ánsambl, dúbl, rúbl, párol degen siyaqtı. Kafedralar pikirlerin saraptaudan keyin ereje «Jiñişkelik belgisi (') bar buınğa jiñişke dauıstılardıñ ärpi jazıladı (ansámbl, dúbl, rúbl, paról) dep özgertildi. Sebebi qosımşa soñğı buınğa ündesip jalğanadı.

Köptegen JOO wsınısı boyınşa p, h äripterine ayaqtalğan şettildik sözderge täueldik jalğauı jalğanğanda, p, h wyañdanbay jazılatın boldı: arhetıp - arhetıpi, stereotıp - stereotıpi, ketchýp – ketchýpy, sheıh - sheıhy, shtrıh - shtrıhy.

Tilimizdegi kuä, şübä, kümän siyaqtı ekinşi buında ä jazılatın sözderge barıs, köptik jalğauları juan jalğanadı. Bwl kuäsi-nan, künäsi-nan degen poziciyada ala-qwlalıq tudırıp, jazarmandar emle normasınan auıtqıp, birıñğay jiñişke jazıp keledi. Sondıqtan täueldik jalğauınan keyin de jiñişke ündesimmen jazılatın bolıp özgertildi.

Anıqtauıştıq qatınastan ajırap, bir zattıñ atauı bolıp, osı kezge deyin birge jazılıp kelgen betoramal, shaıqasyq, ıissabyn, atqora sözderin Orfografiyalıq jwmıs tobınıñ müşeleri sintaksistik söz tirkesi retinde bölek jazılatın sözder qatarına şığardı. «Kisi esimderi iesiniñ qalauı boyınşa jazıladı» degen ereje alıp tastalındı.

Oqıtuşı-professorlar talqılauınan tağı mınaday pikirler kelip tüsti, atap aytqanda: dauıstı dıbıstar qatarına ı jäne ärpin de engizu;

söz basındağı r, l dıbıstarınıñ aldınan u, i dıbısı estilgenmen tañbalanbaydı degen ereje qosu;

sıy, tıy sözderiniñ emlesi turalı eskertuge mıy söziniñ de qosar ärippen jazıluın körsetu;

myı, kiı, qyı, jyı, tiı, iı degen bir buını sözderde i ärpin qosarmen jazu, al qosımşa jalğanğanda jäne tuındı sözderde jalañ ärippen jazu;

quziret, qudiret, muǵalim, qoshemet, aqiret, qasıet, qadir, kitap, taýqimet, qaziret sözderin birıñğay juan ündesimmen jazu;

-r, -h äripterine ayaqtalğan şettildik sözderge täueldik jalğauın jiñişke jalğau: sheıhy emes – sheıhi, shtrıhy emes – shtrıhi;

- 2018-jyl, 10-qazan degen jıl, ay tirkesin defissiz beru, öytkeni kün, apta, ay, jıldar retimen keletini däleldeudi qajet etpeydi;

- № şarttı belgisimen tirkesetin arab cifrlı san esimder de defis arqılı ajıratılsa: №82-mektep, №5-buıryǵy, №107-qaýly, №17-kiris.

ýeb siyaqtı w-keletin sözderdi v ärpimen jazu;

«procent» sözin «payız» dep alu;

şettildik sözderdi jappay ündesim zañına say jazu nemese älipbi şeginde tañbalau, yağni ne parashýt, absalýt, glýkoza, debýt, prodýser, lýks, salýt, valýta, býdjet, býrokratıa, sýjet, býleten, ansambl, dubl, rubl, parol, asfalt dep juan jazu, bolmasa prsht, bslt dep birıñğay dıbıs ündestigine say jazu;

e ärpin barlıq poziciyada birkelki io tañbasımen beru;

c ärpin söz basında s-men, söz ortasında ts-men beru.

oe, eya  ärip tirkesimen keletin sözderde ı (y) ärpin qosıp jazu: epopeıa, poıetıka;

ng ärip tirkesin saqtap jazu. Biraq bwl qatar emle jobasına engizilmedi

Qazirgi uaqıtta Ş.Şayahmetov atındağı «Til-Qazına» ğılımi-praktikalıq ortalığı Wlttıq komissiya janındağı Orfografiyalıq jäne Ädistemelik jwmıs tobı müşelerimen birlese otırıp,  «Jaña qazaq älipbiin engizudiñ alğışarttarı jäne emle erejelerin köpşilik talqılau» taqırıbında türli äleumettik top ökilderiniñ arasında aqparattıq-nasihat jwmıstarın jürgizip jatır.  Ondağı maqsat – emle jañalıqtarın tüsindiru, jaña älipbimen jazu, oquğa boy üyretu, jwrtşılıqtıñ tildik, älipbi sanasın köteru, köpşilikpen pikirlesu. Alğaşqı nätije jaman emes. Älipbi reforması oñ qabıldanğan sıñaylı.

Tağı bir qızıq: jaña emlemen «Til-qazına» attı alğaşqı gazet şıqtı. Qısqa da, nwsqa qızıqtı aqparattarımen oqırmanın tauıp alatın türi bar. Al qaraşanıñ 14 küni jazatın jalpıhalıqtıq diktant Sizdiñ sauatıñızdı teksermeydi, tek ärqaysımızğa jaña jazuğa ötetinimizdi sezindiredi. «Meniñ älipbiim», «meniñ tilimniñ jazuı» degen oy qalıptasuına türtki bolmaq.

Q.Küderinova, Ş.Şayahmetov atındağı «Til – qazına» wlttıq ğılımi-praktikalıq ortalığınıñ Orfografiya böliminiñ basşısı, f.ğ.d., professor

Abai.kz

 

25 pikir