Beysenbi, 20 Mausım 2019
Mine, äñgime! 2768 48 pikir 14 Qaraşa, 2018 sağat 16:24

Qazaq nege ruşıl?

Öz elim turalı jazyıma qazirgi qazaq qoğamındağı qarama-qayşılıqtar türtki boldı. Aqparat legi qarqındap jürip jatqan qazaq qoğamında, öz elimde alauızdıq bolmasa eken, keşegi közqarası bir sayasatkerler, dos-jarandar, qarapayım qazaqtar arasına qoğamdağı qarama-qayşılıqtarğa baylanıstı jik tüspese eken deymin. Sebebi, ötken ğasırdıñ basında ömir sürgen qazaq arıstarı «Qazağım qalay el boladı?» dep bar bilimin, küş-jigerin, qajır-qayratın sarp etken, aralarına swrqiya sayasat arqılı jik tüskennen auızbirlikten ayrılğan, naqaqtan qwrban bolğan, aqırında armanda ketken edi. Qazaqtıñ basına tüsken sol zobalañ endi qaytalanbasa eken degen nietpen, "Qazaq nege ruşıl?" degen swraqqa jauap izdep körmekpin. 

«Bügingi kezeñde bükil qazaq halqın rulıq sezim jaulap aldı. Bireumen jolığa qalsañız, ol mindetti türde aldımen qay jüzden, qay rudan ekeniñizdi swraydı. Ras, ärkim ata-tegin, ruın bilgeni jön. Biraq, rulıq sezim bükil qazaqqa ortaq – eldik, wlttıq müddeni basıp ketpeui kerek (M.Şahanov)».

Nebir keremet tuındılardı düniege alıp kelgen äygili aqınımızdıñ osı aytqanına tolıq qosılamın.

Bizdiñ zamandastarımız, Qazaqstannıñ är bwrışınan oqu izdep kelgen jastar, bir-birimizden ru swraspaytın edik. Osı 2000-jıldarğa deyin, ärtürli mekemelerde, jwmıs orındarında kezdesken qazaqtarda qazirgidey ru swrasu (negizi jüzge, ruğa bölinu) sirek kezdesetin.

Sol kezderde respublika basşılığında, ziyalı qauım arasında ruğa, jüzge bölinu bolğan desedi, al jalpı halıqta qazirgidey deñgeyde bolmağan edi. Ärine, auıldarda ruğa bölinu bolatın, sol auıldarda twratın qazaqtardıñ birtalayı rulıq jüyeniñ eñ tömengi satısın ğana bilip, odan joğarıların bilmeui de jii kezdesetin. Egemendik alğannan keyin wmıtılıp bara jatqan ata-tegimizdi tanıp-bilip, ardaqtau üşin «Ana tili» gazetinde jäne basqa jariyalanımdar men taypa-rulardıñ şejirelerin jinaqtauşılardıñ eñbekteri jariyalandı, el arğı ata-babasın, şıqqan tegin bile bastadı.

Meni alañdatatını, qazirgi öskeleñ wrpaqtıñ öz ruın basqa rulardan artıq dep esepteytin sezimge ie bola bastağanı. Ol ol ma, qazirgi el ağalarında da, ata-äjelerde de osı tüsinikterdiñ etek jayıp bara jatqanı. Eñ qauiptisi, qazaq arasında öz ruın maqtan etu, öz ruın özge rudan artıq köru. Al, öz ruın maqtan etem dese qay ru ökiliniñ de maqtan twtar ata-babası tabıları sözsiz. Meniñşe, bwl bası birigui qiın qazaq üşin öte qauipti tendenciya.

Keybireulerden, äsirese jası wlğayğan adamdardan bireudiñ qwdalasıp jatqan eli turalı «olar jaqsı» nemese «olar jaman» degen pikirdi estip jatasıñ!? Söytip otırıp, öz eliniñ ökilimen nemese öziniñ jaqın ağayınımen bolmaşı närsege bola ırıñ-jırıñ bolıp jürgenin esten şığaradı.

Bir dosım – «Keyde meniñ rulastarım öz ruımızdı şarıqtatıp maqtap jatqanda bizdiñ bärimiz maqtauğa twrarlıqtay emestigimizdi, bizdiñ de neşe türli ekendigimizdi, basqalardıñ da bizden artıq bolmasa kem emestigin oylap, wyalam» degen edi. Rasında, bayağıda ötken ata-babamızdıñ erligine bizdiñ eş qatısımız joq, maqtanu kerek bolıp jatsa, qazirgi öziñ bitirgen ispen maqtan.

Jaularımız tarihtıñ är kezeñderinde qazaq ruların, jüzderin ärtürli jeleuler tauıp şağıstırğan, arağa iritki salğan. Sonı qazirgi jaularımız güldengen Qazaqstandı qwrtu üşin paydalanuğa tırısuda, neşe türli aqparat közderi arqılı Qazaq eliniñ auızbirligine nwqsan keltiru jwmıstarı jan-jaqtı jürgizilude. Sondıqtan, meni köpten beri tolğandırıp jürgen oydıñ biri jüzge, ruğa bölinu qazaq üşin qanşalıqtı qajet?! Meniñşe qajettiligi şamalı, sebebi:

1) är aqparat közi şejire boyınşa ärtürli derekter keltiredi, sondıqtan är qazaq özine wnamdı derektiñ dwrıstığın däläldep älek;

2) öz ruın basqalardan joğarı qoyu beleñ aluda;

3) Qazaqstannıñ är öñiri jäne är rudıñ ökilderi turalı şıñdıqqa janasatın-janaspaytın közqarastar men özge jüz, ru ökilderine qatıstı jañsaq stereotipter qalıptasuda (ana ru jaqsı, mıqtı, mına ru naşar, jaman degen siyaqtı);

4) osı jäne basqa sebepter arqılı qalıñ qazaq arasına jik salınuda.

Osı jağdaylardan tuındaytın basqa da mäseleler jetkilikti, aytıp otırğandarım, bastıları ğana.

Ärine, bwğan öre türegelip qarsı uäj aytatındar da, ruşıldıqtan eşqaşan qwtılmaymız deytinder de jetkilikti. Negizi, osı mäselelerge qatıstı, äsirese ru nemese belgili bir öñir ökilderi turalı jañsaq pikir aytatındarğa meniñ keltirip jürgen dälelim mınaday: Bir jüzdiñ, rudıñ nemese öñirdiñ adamı twrmaq, bir äke-şeşeden tuğan balalardıñ özi bir-birine wqsamaydı. Mwndağı äñgime türi emes, minezi, jüris-twrısı, eñbekqorlığı, adamgerşiligi siyaqtı jeke bastıñ qasietteri turalı. Al biz bolsaq, bükil ru nemese öñir ökilderin birdey etip sipattay salamız!?

Qay wlttıñ, jüzdiñ, rudıñ, öñirdiñ ökili bolsın işinde danası da, qu-swmı da, momını da, jındı süreyi de, aqıldısı da, aqımağı da tabıladı.

Kezinde qazaqtar kezdesken adamnan jön swraudı «Qay tuğansıñ?» dep bastağan, yağni swraqtı tanısqan adamdı özine jaqın tartu üşin qoyğan. Sonda ol ne bauırı, ne nağaşısı, ne jieni, ne qwdası, ne bajası, ne baldızı degendey, alıs-jaqın ağayını (tuısqanı) bolıp şığatın edi. Qazir «Qay tuğansıñ?» degen swrağıñızdı keybireuler tüsinbeytin jağdayğa jettik. Zaman da, adam da özgergen, qazirgi kezde «Ruıñ kim?» dep jaqın ekenin, ne böten ekenin anıqtaymız... Orıs bodanına aynalğanğa deyin ruğa bölinu qajet bolğan şığar, keyin onı jaularımız qazaqtıñ, J. Moldağalievtiñ sözimen aytsaq «Jüzge, ruğa wntalğan köşpe halıqtıñ» birligine nwqsan keltiru üşin is jüzinde talay paydalanğanı tarihtan belgili.

Key taypa (ru) ökilderi D.Tramptıñ qolına jas balanı wstap söylegenin, basqa da köptegen materialdarı montaj jasap öz taypasın (ruın) qazaqtıñ işindegi mıqtısı degendi äleumettik jelilerden jaudırdı. Bılay qarasañ jäy, külki üşin siyaqtı, degenmen onı är adamnıñ öz öresine qaray özinşe qabıldaytının eskersek, qazaqtıñ birligi jağınan alsaq, mülde ziyandı dünie.

Keñes kezeñinde qarapayım qazaqtıñ köbisi qandıqol rejimniñ qwrbanı bolğan wlılarımızdıñ, respublikanıñ damuı jolında wzaq jıldar eñbek etip basqarğan Dinmwhamed Qonaevtıñ, qazaq jeriniñ twtastığı jolında erlik jasağan, qazaq eli üşin basqa da qıruar qıruar eñbek siñirgen Jwmabek Täşenovtıñ, batırlarımız Bauırjan Momışwlı men Talğat Bigeldinovtıñ, wlı jazuşılarımız Mwhtar Äuezov pen İliyas Esenberlinniñ, ataqtı sporşılarımız Ämin Twyaqov pen Jaqsılıq Üşkempirovtiñ jäne basqa da qazaqtıñ birtuar azamattarınıñ qay rudan ekenin bilmeytin, är qazaq olardı öziniñ maqtanışı retinde qabıldaytın! Solay boluı tiis!

Orıstıñ otarına aynalğan kezden bastap osı künge deyin ruğa bölingennen qanday payda taptıq?! Ruımızdı, taypamızdı, jüzimizdi bilgenniñ qanşalıqtı artıqşılığı boldı?! Paydasın körsetiñizşi. Men körsete almaymın. Sondıqtan, zaman özgerip ketkenin, qazir rulasım dep bir ataqtı adamdı aytıp maqtanu üşin ne bölinu/bölindiru üşin paydalanılatın ruşıldıqtıñ qajettigi joq dep esepteymin. Mına zırıldağan jahandanu zamanında är qazaq tömengi deñgeydegi ruın ğana, tipti jeti atasın ğana bilgeniniñ özi jetkilikti şığar?! Daulı äri tolğandıratın mäsele!

Qazaqtı jamandasa asa män bermeytin, al ruına til tigizse öre türegeletin qazaq boluımızdıñ özi qorqınıştı tendenciya ekenin memlekettik deñgeyde moyındap, ideologiyalıq jwmıstar jürui kerek. 

Şındığına kelsek, rulas twrmaq, bolmaşı närsege bola ağayındılardıñ -birin-biri körmey ketip jatqanı da kezdesedi...

Ärtürli halıqaralıq jiındarğa barğanda bayqağanım bizden özge jwrtta däl osınday bölinuşilik joq eken. Körşiles özbek, qırğız memleketiniñ ökilderi halıqaralıq wyımdarmen jürgiziletin jwmıstardı öz wltı azamattarınıñ qolmen isteydi. Olar ruğa bölinbeydi, öz wltınıñ ökilin sol wyımdarğa tartuğa tırısadı, birigip jwmıs atqaradı, jwmıstı atqaru barısında özara öz tilinde ğana söylesedi.

Bizdegi jağday qalay? «Temir perde» aşılğannan bastap halıqaralıq wyımdarğa negizinen basqa wlt ökilderi enip alğan, işindegi biren-saran qazaqtıñ basım böligi özim jürsem boldı degen wstanımda siyaqtı. Qazaqtar köbeysin, qazaqtı tartayıq dep öz eliniñ ökiline büyrek bwru joq. Ärkim öz küyin küyttep jür...

Aytpağım, ruğa, jüzge bölingendik qazaqtıñ auızbirligine, bükil qazaqqa ortaq – eldik, wlttıq müddege nwqsan keltirip jatır. Sondıqtan, qanım qazaq degen är azamat ruğa-jüzge bölinudi emes, düniejüzilik qauımdastıqqa belgili wlt därejesine jetudiñ qamın oylastıruı qajet.

Bwl bağıtta qoğamda bolıp jatqan oñ özgerister de jetkilikti. Aqın-jazuşılarımız da, öner adamdarı da, qoğam qayratkerleri de qazaqtıñ ru-taypağa, öñirlerge bölingeniniñ dwrıs emes ekenine, wlttıq namıs pen auızbirlikke, qazaq tuınıñ astına biriguge qatıstı tuındıların şığarıp, taratuda. Şirkin, sol şığarmalardı tıñdap, köñiline tüyip, qajetti twjırım şığarıp, iske köşetin qazaqtar sanı köbeyse! Sebebi san qırlı darın iesi, jurnalist Sağatbek Medeubektiñ sözimen aytsaq: «Qazir aytqannan tıñdağan mañızdı, tıñdamaytın qazaq köp».

Zamanımız tınış bolsa, joğarıda aytılğan qazaq arasındağı qayşılıqtar da, ruğa bölinu de joyıladı dep oylaymın, tek uaqıt ötip, wrpaq auısuı kerek. Egemendikte tuğan wrpaqta bizde bar jaltaq psihologiya da, kertartpalıq ta bolmauı tiis dep esepteymin.

Ata-babamız aq nayzanıñ wşımen, aq bilektiñ küşimen qorğap qalğan baytaq elimizdi saqtap qalu, Otanımızdı damığan memleketter qatarına qosu memleket basşılığınıñ ğana emes wlt birligin qamtamsız etui tiis är qazaqtıñ jeke isine aynalğanda ğana wlttıq deñgeydegi oñ nätijelerge qol jetkize alamız. Ruğa bölinip bügingidey jüre bersek, memleket bolıp qaludıñ özi qiınğa soğarın eskertkim keledi.

Qapar Üsen, botanik-ekolog, biologiya ğılımdarınıñ kandidatı, Botanika jäne fitointrodukciya institutınıñ ağa ğılımi qızmetkeri, 100-ge juıq ğılımi  maqalalardıñ, birneşe monografiya men oqulıqtardıñ, oqu-ädistemelik qwraldardıñ  avtorı.

Abai.kz

48 pikir