Düysenbi, 16 Jeltoqsan 2019
Dep jatır 3684 26 pikir 6 Jeltoqsan, 2018 sağat 10:38

Qazaq Stalin konstituciyası aldında qarızdar

Bwdan tura 82 jıl bwrın, 1936 jılğı 5 jeltoqsan küni Keñesterdiñ Tötenşe VIII s'ezinde KSRO-nıñ ekinşi Konstituciyası qabıldandı. Bwl oqiğa Qazaq avtonomiyalı respublikasınıñ odaqtas respublikağa aynaluımen twspa-tws keldi. Qazaqstan osı arqılı sol kezdegi 15 odaqtas respublikalar qatarınan kirip, besinşi qatarda sap tüzedi. Köpşilik bwl Konstituciyanı köp wzamay «stalindik Konstituciya» dep atap ketti.

KSRO-nıñ birinşi Kostituciyası 1924 jılı KSR Odağı II s'eziniñ qararımen bekitilgen edi. Al reti boyınşa ekinşi bolıp sanalatın stalindik Konstituciya küni 1977 jılğı 7 qazanda brejnevtik, üşinşi Konstituciya qabıldanğanğa deyin Keñes Odağınıñ Negizgi zañı merekesi retinde toylanıp keldi. Bwlardıñ bäriniñ qosımşa atı tap osılay «Negizgi Zañ» ataldı.

Biz soñğı eki Konstituciyanıñ ömirde qoldanısına kuä boldıq.

Bwlardıñ arasında ekinşi Konstituciyağa birşama şolu jasap öteyik. Sebebi, bwl Konstituciya aldında biz, qazaq halqı bir mäselede mäñgi qarızdarmız.

Birden aytıp qoyayıq, bwl keñestik kezeñdi añsau da, onı nasihattau da emes. Eşqanday nostal'giya joq. Biraq onıñ biz üşin wşan-teñiz paydası tigen kezin attap öte almaymız.

Atap aytqanda, osı Konstituciyanıñ 18-babı Qazaqstannıñ qazirgi territoriyasınıñ bölşekke tüspey, aman qaluına tikeley kömektesti. Sonıñ arqasında respublika aumağı küni büginge sol kezdegi qalpında derlik jetti. Al bapta: «Odaqtas respublikalardıñ territoriyasın olardıñ kelisiminsiz özgertuge jol berilmeydi» dep tayğa tañba basqanday jazılğan. Mine, osı joldardı basşılıqqa alğan Qazaq KSR Ministrler Keñesiniñ sol jıldardağı törağası, janı jännatta bolğır arıstan aybattı, jolbarıs qayrattı, eliniñ bağına tuğan nağız äruaqtı azamat, birtuar twlğa Jwmabek Täşenov respublikanıñ «Tıñ ölkesi» degen birlikke ilingen soltüstiktegi bes oblısınıñ Reseyge berilip ketuinen saqtap qaldı.

Oqiğa 1960 jıldıñ jeltoqsan ayında orın aldı. Sol twsta Aqmolada auıl şaruaşılığı ozattarınıñ keñesin jürgizip twrğan SOKP Ortalıq Komitetiniñ birinşi hatşısı Nikita Hruşev Ükimet basşısı Täşenovke qarata:

– Respublikanıñ jer kölemi jöninde kezek küttirmeytin bir mäsele bar, – dedi. – Biz bwl jöninde Qonaev joldaspen jäne oblıstar basşılarımen pikir almasıp qoydıq. Olar wsınıstı qoldap otır. Endi, Jwmabek Ahmetwlı, bwl mäsele jöninde sizdiñ pikiriñizdi estigim keledi.

Bwğan Täşenov bılay dep öte qatqıl, aşulana jauap qaytardı:

– Men osı Aqmolanıñ tumasımın. Jiırma jıl Soltüstik Qazaqstan oblısında jwmıs istedim. Meniñ ata-anam men olardıñ äke-şeşeleri, tipti bizdiñ barlıq ata-babalarımız osı jerlerde tınıstap jatır. Siz endi sol jerlerdi Reseyge berip jibermeksiz be? Oylanıñızdar, qanday qazaq bwğan kelisim beredi? Oylanıñızdar, joldastar! Men, mısalı, bwl mäseleniñ qaraluı ğana emes, onıñ kün tärtibine qoyıluınıñ özine üzildi-kesildi qarsımın!

Mwnı kütpegen Hruşev qapelimde bulıqtı da qaldı. Öz tükirigine özi şaşalıp twrğan ol kenet narttay bolıp qızarıp twrıp:

– Toqtay qal. Sayasi byuronıñ wyğarımına qarsı şığatınday sen kim ediñ? – dep bwrq etti. – Eger kerek bolsa, bwl mäsele jöninde sizderdiñ kelisimderiñsiz-aq şeşim qabıldaymız. Keñes Odağı – birtwtas el, sondıqtan kimge kimniñ territoriyasın berudi KSRO Joğarğı Keñesi özi şeşe aladı.

– Eger Joğarğı Keñes territoriyalıq mäseleni öz betinşe şeşe beretin bolsa, eñ aldımen KSRO Konstituciyasın özgertu kerek, – dep tikesinen ketti sonda Täşenov. – Onda är respublikanıñ tarihi qalıptasqan territoriyasına menşiktik qwqı bar ekeni atap körsetilgen. Eger osı zañ bwzılatın bolsa, biz ädildik swrap, halıqaralıq qwqıq qorğau wyımdardıñ qwzırına jüginetin bolamız, solay emes pe?

Qazaqstan Ükimeti basşısınan mwnday batıl toytarıs, qauipti qarsı şabuıl kütpegen Hruşev sol boyda jinalıstı japtı da, köp wzamay Mäskeuge qaytıp ketti...

Eger KSRO Konstituciyasında tap osı 18-bap bolmağanda, sol jerde volontarist Hruşev birden bilgenin istep, respublikanıñ bes oblısın Reseyge berip ketken bolar edi. Ol eñ aldımen osı baptan qaymığıp, ekinşiden, Täşenovten qattı qarımta soqqı alıp barıp, öziniñ aramza tirliginen eriksiz bas tarttı. Sodan qaytıp bwl taqırıpqa oralğan joq. Oñtüstiktegi birqatar audandardı keyin respublika basşısı bolğan Ismayıl YUsupovtıñ twsında Özbekstanğa bergizdirip jibergeni bolmasa, Qazaqstannıñ twtastığına nwqsan keltiretin soltüstik oblıstardı tartıp alu mäselesin jayına qaldırdı.

Men stalindik Konstituciyağa tek osı üşin ğana qazaq halqı qarızdar der edim. Ol bolmağanda qazirgi täuelsiz Qazaqstannıñ boluı da neğaybil edi.

Bajaylap qarasaq, 1936 jılğı Konstituciyanıñ bwdan da basqa köptegen baptarı öziniñ mindetin qaltqısız orındağan eken. Mäselen, onıñ 1-babında atap körsetiletin «Keñestik Socialistik Respublikalar Odağı – jwmısşılar men şarualardıñ socialistik memleketi» degen qağida negizinen jüzege asırılıp keldi. Sonıñ arqasında qalıñ halıqtıñ arasınan şıqqan mıñdağan eñbek adamdarı öz eñbekteriniñ rahatı men igiligin kördi, el basqaru isine aralastı. Konstituciyanıñ 6-babındağı «Jer, onıñ qırtıstarı, su, ormandar, zauıttar, fabrikalar, şahtalar, kenişter, temirjoldar, su jäne äue köligi, bankter, baylanıs qwraldarı, memleket qwrğan iri auılşaruaşılıq käsiporındarı (sovhozdar, maşina-traktor stansaları jäne t.b.), sonday-aq qalalardağı kommunaldıq käsiporındar men negizgi twrğın üy qorları jäne önerkäsip punktteri memleket menşigi, yağni bükilhalıqtıq igilik bolıp tabıladı» degen joldarda da şındıq bar edi.

Konstituciyanıñ halıq üşin jwmıs jasağan tarmaqtarın bwdan äri taldap ötsek, 118-bap «KSRO azamattarı eñbek etuge, yağni atqarğan eñbeginiñ kölemi men sapasına säykes kepildi aqılı jwmıs aluğa qwqılı» ekenin körsetip twr. Al 119-bap KSRO azamattarınıñ demaluğa qwqıları bar ekenin alğa tartadı. Jäne olardıñ demalısı qalay wyımdastırılatını atap körsetilgen. Kelesi 120-bapta «KSRO azamattarı qartayğan şağında, sonday-aq auırğan jäne eñbekke jaramsız bolıp qalğan jağdayda materialdıq jağınan qamtamasız etiluge qwqılı» ekendigi atap körsetilgen. Mwnı soñı «Bwl qwqıq jwmısşılar men qızmetşilerdi memlekettiñ esebinen keñ kölemdi äleumettik qamsızdandırumen, eñbekşilerge tegin medicinalıq kömek körsetumen, eñbekşilerdiñ kurorttar jüyesin keñ paydalanuımen qamtamasız etiledi» dep naqtılana tüsti. Bwdan äri 121-baptağı «KSRO azamattarı bilim aluğa qwqılı» degen qağida da eşqaşan şındıqtan auıtqığan emes. Bilim alu jäne tügel tegin boldı.

Ärine, atalmış Konstituciyada eşqaşan orındalmağan jäne jüzege asuı mümkin emes baptar da wşırastı. Mısalı, 17-bapta aytılatın «Ärbir odaqtas respublika üşin KSRO-dan öz erkimen şığu qwqığı saqtaladı» degen eskertpe nwsqauı jay köz aldau ğana bolatın. Sol siyaqtı 125-baptağı söz bostandığı, baspasöz bostandığı, jinalıstar men mitingiler bostandığı, köşedegi şeruler men demonstraciya bostandığı degenderdiñ bäri tek qağaz jüzindegi erkindikter edi.

Osı jerde bizdiñ 1995 jıldıñ 30 tamızında qabıldanğan Konstituciyamız eriksiz oyğa oraladı. Men öz basım onıñ baptarına süyene otırıp, öziniñ azamattıq qwqıqtarın qorğap qalğan birde-bir adamdı bilmeymin. Bizdiñ Konstituciyanıñ kez kelgen babı Qılmıstıq kodekstiñ baptarı aldında därmensiz, qauqarsız. Basqasın aytpağanda da, onıñ «Qazaqstan Respublikasındağı memlekettik til - qazaq tili» dep keletin 7-babınıñ 1-tarmağın-aq alayıqşı. Eger Konstituciyanıñ zañdıq küşi bolsa, Prezident öz şeneunikterine: «Orıs tilinde kelgen swraqqa qazaq tilinde jauap bergen adam jwmıstan şığarılsın» dep zildenip wrıspağan bolar edi. Eger bizdiñ Konstituciya şınında Ata zañ bolatın bolsa, Arqalıqtağı bir däriger äyel orıs tildi klient kelinşektiñ közinşe qasındağı qazaq näsildes medbikemen memlekettik tilde söyleskeni üşin sotqa süyrelip, jauapqa tartılmas edi. Adam balası estimegen mwnday masqara keşegi qılışınan qan tamıp, orıs tili azuın ayğa bilep twrğan Keñes Odağı zamanında da bolğan joq. Mwnıñ özi isi qazaqtıñ süyegine tüsken nağız qaraqwlaq tañba boldı.

Osıdan-aq bizdiñ Konstituciyanıñ qanşalıqtı qwdireti men qauqarı bar ekenin, onıñ mazmwnı men sipatı qanday ekenin köruge boladı. Onıñ qasında stalindik Konstituciya aytarlıqtay qwdiretti bolğan eken.

Endi söz soñında älemniñ birqatar elderinde kezdesetin erekşe konstituciyalar jöninde birer derek keltire keteyik.

AQŞ Konstituciyası – qazir jahanda bar negizgi zañdardıñ arasındağı eñ bayırğısı. Bwdan 200 jıldan astam uaqıt bwrın qabıldanğan ol 4,4 mıñ sözden twradı. Bir qızığı, özin qazir demokratiyanıñ qaltqısız jaqtauşısı sanap otırğan eldiñ sol konstituciyasında «demokratiya» degen bir söz de joq eken.

Ündistannıñ Konstituciyası älemdegi eñ ülken jäne kürdeli konstituciya bolıp tabıladı. Onda 395 bap, 12 qosımşa bar. Oğan 500 ret jöndeu men özgerister engizilgen. Biraq bwl özgeristerdegi sözderdi kez kelgen adam oqıp, erkin tüsine bermeydi.

Wlıbritaniya men Izrail'de Konstituciya joq. Izrail' onı 1948 jılğı 1 qazanda qabıldamaqşı bolğan. Biraq pikirtalasuşılar bir mämilege kele almağasın, sol küyi qabıldanbay qalğan.

Liviyada da arnayı Konstituciya joq. Bwl elde onıñ qızmetin resmi türde Qwran Kärim atqaradı.

Japoniyanıñ Konstituciyası soğıstan bas tartu qağidatınan bastaladı.

Ekvadorda tabiğattıñ qwqığı adamnıñ qwqığımen birdey etip körsetilgen.

Mine, osınday gäp!

Serik Pirnazar

Abai.kz

26 pikir