Jwma, 19 Şilde 2019
Bizdiñ şeneunik 1579 43 pikir 7 Jeltoqsan, 2018 sağat 10:13

"Optimist" Arhimed Elbasınıñ tapsırmasın 46 pätermen orındap tastaptı

Elbasınıñ bes äleumettik bağdarlamasınıñ işindegi eñ bir eleulisi de, kökeytestisi de halıqtı twrğın üymen qamtu mäselesi desek artıq aytqandıq bolmas. Sol üşin de Prezidentimiz arnayı «7-20-25» bağdarlamasın mwqiyat täptiştep, jan-jaqtı oylastırıp, şeneunikterge soqırğa tayaq wstatqanday etip qatañ tapsırdı. Onıñ özindik sebepteri de bar edi. Mwnıñ eñ bastı maqsatı elimizdegi jwpınılau ömir süretin, tabıstarı onşa qomaqtı emes, tek aylıqqa qarap qalğan jandardı arzandau baspanamen qamtamsız etu edi. Ol üşin de alğaşqı jarnanı barınşa azaytıp, nesieni töleudi barınşa wzartqan-dı. Barşa halıq mwnı quana qabıldağan. Üy-küysiz jürgen jabırqau jandardıñ qabağı aşılıp, keleşekke degen ümiti mazdap janğanday küy keşken.

Alayda jap-jaqsı bastalğan bastama büginde siırqwyımşaqanıp, ayağı qwrdımğa ketetin türi bar. Bwl asıra aytqanımız emes, qazirgi jağday dabıl qağarlıqtay. Öytkeni elimizdegi 18 million halıqtıñ tek 4,6  milionı ğana, yağni eldiñ 25 payızı ğana ipoteka boyınşa päter alduğa mümkindigi bar. Qalğandarınıñ ne moyındarında bankke qarızı bar nemese alğan qarızdarın der kezinde qaytara almay banktiñ «qara tizimine» ilingender. Sol banktiñ tilimen aytsaq «nesielik tarihı» (kreditnaya istoriya) naşar jandar.

- Bir adam 30 mıñ teñgege toñazıtqış aldı delik. Al eger ol sonıñ 3 mıñ teñgesin töleudi wzartıp alsa birden banktiñ «qara tizimine» ilinedi, - deydi senator  Ğwmar Düysenbaev. - Bizdiñ köptegen azamattarımız osınday kederginiñ kesirinen bağdarlama boyınşa päter aludan sırt qaluda, - dep qattı alañdauşılıq bildirip otır.

Eger osı jaydı cifr tiline köşirer bolsaq, jağday bılay bolıp şığadı. Bizdegi 18,3 million adamnıñ 13,7 mıñına şekteu qoyılğan. 3,5 mıñ adamnıñ moyında nesiesi bar. Mwndaylarğa endi 15 jasqa jetpegen balalar 5,3 million, özin-özi qamtamasız etetinder (jwmıssızdar dese de boladı) 2,1 million, zeynetkerler 2,1 million, nesiesin ötey almay jürgender 250 mıñ adam, studentter 500 mıñ adamdı qosıñız. Ökinişke qaray, endi osı qiın tüyindi şeşudiñ jolı joq körinedi. Qolında biligi barlardıñ bwğan onşa bası auırmaytını bayqaladı.

Al bizdiñ Wltıq banktiñ törağasınıñ orınbasarı Oleg Smolyakov bolsa bizdiñ bastı bankimiz sol ekinşi därejeli bankterge bwl mäsele boyınşa eşteñe istey almaytının aytıp, özderinşe aqtalıp bağuda.

Bwl özi qızıq sayasat eken. Sol ekinşi därejeli bankter aqşadan qısılıp, tığırıqqa tirelgende Wlttıq bankimiz olardı sol qarjı dağdırısınan qwtqaru üşin million emes, milliardtağan aqşa bölip, asa mırzalıq tanıtuğa kelgende keremet qauqarlı. Al eldiñ 14 miilionnan astam adam üşin sol bankilerdiñ qoldan jasalğan qiındıqtarın jeñildetuge kelgende eşteñege äli kelmeytin beyşara bola qalatını qalay? Mwnıñ özi ekijüzdilik emes pe? Zeynetaqı qorındağı milliardtağan aqşağa auız salıp, özdiginen tabıstı jwmıs isteuge müldem jaramsız, ükimetten tek aqşa dämetudi dağdığa aynaldırğan bankilerdi mümkin bankrot etu kerek şığar? Halıqqa qısılğanda qol wşın bermeytin qarjı instituttarınıñ kimge qajeti bar? Älde bankiler özderinşe, halıq özderinşe bölek ömir sürip jatır ma?

Arzan päterge köp jwrttıñ qolı jetpeuiniñ tağı bir sebebi - halıqtıñ köpşiliginiñ bank aldında tabısın däleldey almauında. Öytkeni jwrttıñ köpşiliginiñ nesie almaq tügili, aylığı şaylığı jetpeydi. Al jaña päterge qol jetkizu üşin aylıq tabısıñ 120 mıñ teñgeden kem bolmauı şart. Mwnı sol Wlttıq bankimizdiñ törağası Aqışevtıñ özi aşıq ayttı. Nege bwlay? Ol kisi şınımen köp jwrttıñ jalaqısınıñ bwl somağa tipti jaqındamaytının bilmey me? Bilmeytin şığar. Öytkeni bizdegi statistikanıñ mälimdeuinşe elimizdegi ortaşa aylıq twp-tura 159 mıñ teñgeni qwraydı. Şın mäninde, mwnıñ özi ötirik derek. Bwl kezinde keñes odağınan qalğan, jwrttı aldau üşin oylap şığarğan  «jwqpalı sırqat». Qazirgi uaqıtta mwnday jalğan körsetkişten örkenietti elden bayağıda-aq bas tartqan. Onıñ ornına ekonomikanıñ qay salasında jwrt qanday aylıq aladı, mine osını saralap körsetedi. Sonda ğana şınayı aqparat şığadı. Al qalğandarı «bäri de jaqsı, bäri de tamaşa» dep halıqtı aldausıratuğa bağıttalğan közboyauşılıq.

Mine osı jalğan derekti Wlttıq bankisi bar, qalğandarı da bar, Elbasığa jetkizip, qalıñ köpşilikti şatastıradı. Özimiz oylap qarayıqşı, eger halıqtıñ barlığı da 160 mıñ teñgege juıq jalaqı alatın bolsa, ärine, kim-kimniñ de qanday da päter aluına eş kedergi joq qoy. Tek qana mädeniet salası qızmetkerleriniñ jalaqısınıñ qanday ekenine köz salıp bayqañız. Bäriniñ da «qağanası qarq, sağanağı sarq» bolsa, nege mwğalimderdiñ jalaqısın köbeytemiz dep jatırmız? Bilim jäne ğılım minsitriniñ orınbasarı Ashat Aymağambetovtıñ aytuına qarağanda ükimetimiz wstazdardıñ aylığın köteru üşin kelesi jılı byudjetten 129 milliard teñge, al 2020 jılı 150 milliard teñge bölmekşi körinedi. Jalaqısı özderi aytqanday joğarı bolsa, onda osınşama mol qarjı şığarıp, bosqa şığındaudıñ qajeti ne? Osıdan-aq statistikanıñ mälimetiniñ tükke twrmaytın, bos dañğaza ekenin wğınu qiın emes şığar.

Jalpı, meniñ tanitındarımnıñ işinde ayına 159 mıñ teñge alatın eşqaysısı da joq. Ärine, eger bir qarapayım adam ayına 50 mıñ teñge, ekinşi bir jaylı kresloda jayğasqan ekinşi bireu 500 mıñ teñge alsa, ortaşa körsetkiş 250 mıñ teñgeden asıp ketedi. Alayda mwnday qomaqtı aylıq älgi jwpını jannıñ tüsine de kirmeytin şığar. Mine osınday     közboyauşılıqtıñ zardabı sayıp kelgende päter aluğa mwqtaj jandardıñ jolın kesip otır.

Oblıstardağı jağdaydıñ da oñıp twrmağanı belgili. Alayda öñir basşıları onday-onday «wsaq-tüyekterge» onşa köñil bölip, qattı qinala qoymaydı. Öytkeni ol pocess jergilikti jerlerde oydağıday jürip jatqan körinedi. Bizdiñ Arximed äkim de sonday «optimisterdiñ» qatarında. Osıdan bir ay bwrın ötken bas qosuda «bizde twrğın üy mäselesinde eşbir problema joq. Banktter bwl salağa kreditti quana-quana beredi» dep mälimdeme jasağanı bar. Biz de bwğan qattı süysindik. Töbemiz kökke bir eli ğana jetpey qaldı. Börkimizdi aspanğa atıp, onı qayta wstay almay qaldıq. Äkimizimizdiñ asqan optimist ekenine, onıñ kez-kelgen mäseleni eşbir qinalmastan şemişkedey şağatınına tağı da şeksiz riza boldıq. Keleşekke küdiksiz qaraytın, qanday da problemanı birden şeşip tastaytın, sonıñ arqasında oblısımızda jwmaq ornağanday jağdayğa jetsek, biz qalayşa quanbaymız? Olay istemek, äkimniñ jaqsı isterin körealmauşılıq bolıp şıqpay ma? Qwdayım ondaydıñ betin aulaq qılsın.

Bir ättegen-ayı ötkende respublikalıq «Vremya» gazetiniñ betindegi mına bir aqparattı körip, köñilimizdiñ eptep qana sekem alğanı bar. Onda bizdiñ oblısta «7-20-25» bağdarlamasına nebäri 60 adamnıñ ğana tapsırıs bergenin, alayda onıñ tek 46-sı ğana maqwldağanın körsetip qoyıptı. Al biz bwğan senbeymiz. Öytkeni bizdiñ äkimniñ ötirik aytuı müldem mümkin emes. Biz oblıs xalqın «adastıratın, söytip teris jolğa salatın» aqparatqa emes, «baspana aluda problema joq» deytin äkimimizge senemiz. Tipti gazetttegi şındıq degenniñ özinde keleşekte xan sarayınday üy alatın sol 46 adamnıñ quanışı nege twradı (jalpı qazir oblıstı bılay qoyıp, 46 päterdi özge öñirlerde jay audan äkimderi taratıp jatqan joq pa)? Joqtan jaqsı emes pe? Qızğanış degen jaqsı qasiet emes. Men, mäselen, onday jaman ädetten aulaq jüremin. Osındağı Arhimedtiñ keybir «janaşırları»  qate oylağanınday, äkimimizdi ünemi sınay bermeymin. Men, mäselen, ötken bir maqalamda ol kisiniñ qaramağandağılar qanşa qatelesse de olarğa qattı aytpaytın «asa sıpayılığı men mädeniettiligin» jazğanmın. Al mine, bwl jolı onıñ «optimistigin, bolaşaqqa asa senimdi qaraytın» jaqsı qasietin tizip otırmın ğoy.

Keleşekte amandıq bolsa  ol kisiniñ «köregendigi» jaylı da söz etpekpin. Endeşe «bizdiñ Arximedke nege tiise beresiz, ol kiside neñiz bar, jayıñızğa qarap jürmeysiz be?» degender bwdan keyin mağan raxmet aytar degen qattı senimdemin.

Tağı bir «jañalıq». Jaqında respublikalıq baspasöz betinen elimizde baspana qwnınıñ kürt köterilip ketkenin oqıdıq. Onıñ bel ortasında bizdiñ Qostanay oblısı da jür. Al Arhimedtiñ öziniñ tuğan jeri Aqtöbede päterler molınan salınıp, onıñ bağasınıñ da tömendep jatqanı aytılğan. Bwl aqparattı endi kökirek közi oyau oqırmandardıñ özderi-aq tüysine jatar.

Jaybergen Bolatov

Abai.kz

 

 

 

 

 

 

z

43 pikir