Beysenbi, 18 Şilde 2019
Bilik 3345 0 pikir 1 Jeltoqsan, 2018 sağat 21:45

«Bala qwqığı Deklaraciyası» jäne QR «Balalar qwqığı turalı» zañdarı jayında ne bilemiz?

Mine, adamnıñ şır etip jerge tüsken minutınan bastap, onı ömirin, densaulığın, tınıştığın qorğap otırğan zañ bar.

Bwl zañ 1948 jılı 10 - jeltoqsanda qabıldanğan. «Adam qwqığınıñ jalpığa birdey deklaraciyası», sonımen qatar 1959 jılı qabıldanğan «Bala qwqığı Deklaraciyası», mine osı deklaraciyadan keyin 61 el qol qoyğan 1989 jılı 20 qaraşada «Balalar qwqığı turalı Konvenciya» qabıldandı. Qazirde bwğan 191 memleket kirgen. Konvenciya degen - arnaulı mäseleler jönindegi kelisim şart. Osı Konvenciya negizinde 2002 jılı tamızda Qazaqstanda «Balalar qwqığı turalı» zañ qabıldandı. Bwl zañ 9 - tarau, 53 - bap - tan twradı. Osı erejelerdi bwljıtpay orındau - bizdiñ Otanımız, elimiz, halqımız aldındağı parızımız. Bizdiñ ömirdegi keybir keleñsiz jağdaylardıñ köbi bizdiñ osı zañ talaptarın, tärtip talaptarın bilmeytintindigimizden tuındap jatatın sekildi.

Zañ degenimiz qoğamnıñ negizgi tiregi Qoğam dep otırğanımız - mına bizder. N.Ä.Nazarbaev: «Konstituciya - bwl da el rämizderiniñ biri. Sondıqtan negizgi zañdı eldiñ tuı, änwranı, eltañbası sekildi qadirleu, qwrmetteu - bizdiñ parızımız»- degen. Sondıqtan ärbir adamnıñ zañ talabına bağınıp, jat qılıqtar, öreskel tärtip bwzuşılıqqa barmau, özine jüktelgen mindetti uaqıtılı orındaudıñ özin elimizdiñ Ata Zañnıñ, halıqtı qwrmetteui dep biluimizge boladı. Konstituciya – eldiñ barlıq erejeleri jinaqtalğan memlekettiñ negizgi qwjatı. Sondıqtan da biz onı Ata zañ dep qwrmetteymiz. Ärbir adam öziniñ de, özge eldiñ de zañına bağınuğa mindetti. Är memlekettiñ özine tän zañı bar.

Qwqıqtarı men zañdı müddelerin qorğau üşin balanıñ qwqığı zañmen bekitiledi. Qwqıq qorğaudı ata - analar, bağıp - qağu jäne qamqorlıqqa alu organdarı, sot, prokuror jüzege asıradı. Zañ balanı ozbırlıqtıñ türlerinen onıñ abroyın tömendetuden, ata - analar tarapınan bolatın qiyanattan qorğaydı. QR - da balalardıñ müddesi qorğala otırıp, onday ata - analardı ata - analıq qwqıqtan jäne balanı bağıp - qağuğa beruden ayıruğa baylanıstı şaralardı qoldanu zañdıq twrğıda qarastırılğan. Bala müliktik qwqıqqa da ie. Ol köbinese öz ata - analarınıñ jäne otbasınıñ özge de müşeleriniñ kütip bağuı qwqıqtarına baylanıstı bolmaq. Alimentter, zeynetaqı men järdemaqılar ata - ananıñ atına kelip tüsedi, alayda, ol qarjı balanı kütip - bağuğa, bilim beruge jäne tärbieleuge jwmsaladı. Zañ balağa sıyğa nemese mwrağa alğan mülikti menşigine alu qwqığın beredi, sonday - aq eñbekpen aynalısa otırıp, öziniñ jeke eñbeginiñ kiristerin aluğa, jekelengen päterdiñ iesi boluğa, t. b. mümkindik beredi. Balalarğa qamqorlıq jasay otırıp, memleket bala tuğan kezde järdemaqı töleydi. Köp balalı otbasıların türli jağınan qorğauğa alınğan.

Bala ärqaşan bala

Konvenciya - Bala qwqığınıñ älemdik Konstituciyası. Halıqaralıq şart boyınşa bala dep kimdi sanaydı?

Balalar - bwl besik arbadağı näreste, bala baqşağa asıqqan säbiler, bastauış, 5 - 7 sınıp oquşıları sonda da bolsa, 8 sınıp oquşıları keyde özderin bala dep atağanı üşin renjidi. Olar - jetkinşekter, yağni özderin eresek sezinedi.

16 - 17 jastağı joğarı sınıp oquşıların jasöspirim dep ataymız.
Konvenciyanıñ birinşi babın oqıp köreyik: 18 jasqa tolmağan ärbir adamzat iesin bala dep sanau şarttı maqsat. YAğni, 18 jasqa tolmağan jasöspirim, jetkinşek te Konvenciyada atap körsetilgen bala qwqığın paydalana aladı.

Bala qwqıqtarı turalı Konvenciyağa säykes, olardıñ ärqaysısı öziniñ daralığın saqtauğa qwqılı. Daralıqtıñ belgisine onıñ esimi, tegi, äkesiniñ atı jatadı. Balağa esim ata - anasınıñ kelisimi boyınşa beriledi. Ädette, ata - analar öz balalarına kez kelgen attı oylap qoya beredi. Degenmen, onday tañdaudıñ şegi bar. Balanıñ müddesin eskere otırıp, ata - analar öz qwqıqtarın paydalanıp, balanıñ müddesine qarama - qayşı keletin, aynalasına külki, ne jağımsız jağday tuındatatın esimdi tañdamau kerek. Balanıñ äkesiniñ atı wlttıq dästür eskerile otırıp, äkesiniñ esimimen jazıladı. Mäselen, ata - analarınıñ qalauına qaray äkesiniñ atına “wlı”, “qızı” sözderi qosılıp jazıluı mümkin. Eger balanıñ äkesiniñ atı qos attan twrsa (mäselen Ädilmwrat) ata - analarınıñ qalauına qaray eki attıñ biri balanıñ äkesiniñ atı bolıp jazıladı. Eger äkesiniñ atı belgisiz bolsa, şeşesiniñ nwsqauımen balanıñ äkesi retindegi adamnıñ esimi jazıladı, al tegi şeşesiniñ tegimen körsetiledi.

Bala qwqıqtarı turalı halıqaralıq Konvenciyadan
*Memleket ärbir balanıñ aman – sau ösip, jan – jaqtı damuın qamtamasız etedi;
*Bala ömirge kele salısımen tirkeuge alınadı jäne özine esim men azamattıq aluğa qwqılı;
*Ärbir bala öz otbasında, ata – anasımen birge ömir süruge qwqılı;
*Otbasında äkesi men anası öz aldına derbes ömir sürumen, balanı ata – anasımen ajıratuğa eşkim qwqıqtı emes;
*Bala mektepte kinäli bolğanda da onı eşkimniñ wrıp jazalauğa, kemsitip qorlauğa qwqığı joq;
*Bala tınığuğa jäne mädeni demaluğa qwqılı;
*Ärbir balanıñ oy – pikir, ar - ojdan jäne din erkindigine qwqığı bar;
*Bala özi qalağan sport türimen şwğıldanuğa qwqılı;
*Bala densaulığın saqtauğa, emdeluge qwqılı;
*Bala öz oyın erkin aytuğa qwqılı.

Konvenciya bala azamattığı jayında olardıñ ömiri men densaulığın qorğap, balalardıñ otbasında ömir süruin qamtamasız etu qwqığın saqtaudı memlekettik mindet dep qarastırğan.
Deklaraciyanıñ 26 - babında jäne Qazaqstan Respublikası Konstituciyasınıñ 30 - babında körsetilgendey:

1. Bastauış bilim barşağa mindetti al tehnikalıq jäne käsiptik bilim - köpşiliktiñ qolı jeterliktey boluı kerek.
2. Bilim beru adamnıñ jeke basınıñ kemeldenuine, sonday - aq halıqtar arasındağı özara tüsinistikke dostıqqa ıqpal etui tiis.
3. Ata - analar balaları üşin bilim beru türin tañdauğa qwqıqtı.
4. Qazaqstan Respublikasınıñ azamattarı tegin orta bilim aluğa mindetti.
- Ärbir balanıñ jaqsı oqıp, sabaqta ömirge qajetti jaña jäne paydalı bilimderdi berip otıruğa qwqığı bar. Qwqıq - adamnıñ mindeti de bolıp tabıladı.
- Qwqıq adamğa tek jaqsı, igi isterdi jasau üşin berilgen. Adamğa ziyan keltiretin isterdiñ barlığına tıyım salınğan.

Qwqıqtarı men zañdı müddelerin qorğau üşin balanıñ qwqığı zañmen bekitiledi. Qwqıq qorğaudı ata - analar, bağıp - qağu jäne qamqorlıqqa alu organdarı, sot, prokuror jüzege asıradı. Zañ balanı ozbırlıqtıñ türlerinen onıñ abroyın tömendetuden, ata - analar tarapınan bolatın qiyanattan qorğaydı. QR - da balalardıñ müddesi qorğala otırıp, onday ata - analardı ata - analıq qwqıqtan jäne balanı bağıp - qağuğa beruden ayıruğa baylanıstı şaralardı qoldanu zañdıq twrğıda qarastırılğan. Bala müliktik qwqıqqa da ie. Ol köbinese öz ata - analarınıñ jäne otbasınıñ özge de müşeleriniñ kütip bağuı qwqıqtarına baylanıstı bolmaq. Alimentter, zeynetaqı men järdemaqılar ata - ananıñ atına kelip tüsedi, alayda, ol qarjı balanı kütip - bağuğa, bilim beruge jäne tärbieleuge jwmsaladı. Zañ balağa sıyğa nemese mwrağa alğan mülikti menşigine alu qwqığın beredi, sonday - aq eñbekpen aynalısa otırıp, öziniñ jeke eñbeginiñ kiristerin aluğa, jekelengen päterdiñ iesi boluğa, t. b. mümkindik beredi. Balalarğa qamqorlıq jasay otırıp, memleket bala tuğan kezde järdemaqı töleydi. Köp balalı otbasıların türli jağınan qorğauğa alınğan.

Ärbir balanıñ otbasında twrıp, tärbielenuge qwqığı bar. Otbasılıq tärbie balanı tärbieleudiñ eñ täuir türi, sondıqtan da oğan basımıraq mañız beriledi. Balanıñ öz ata-anasınıñ otbasında jäne özge de tuısqandarımen twruına, olarmen qarım-qatınas jasauğa qaqısı bar.

Neke bwzılğan kezde bala köbinese anasınıñ janında qalıp, sonımen birge twradı, al äkesimen, ädette, demalıs künderi jolığıp twradı. Ata-analarınıñ ajırasuı bwdan keyin bölek twra bastağan äkesi men balasınıñ arasındağı qatınastardı toqtatuğa äser etpeui tiis. Biraq sot praktikasında balanıñ äkesimen kezdesip twruına anasınıñ rwqsat bermeytindiginiñ, ne äkesiniñ balasın jäne onı tärbieleuge mindetti ekendigin wmıtıp ketetinditinin: sansız mısaldarın kezdestiruge boladı. Zañ ajırasqan, ata-analarğa, eki jaqta balanı teñ tirrde tärbieleudi mindetteydi. Eger olardıñ bireui öz mindetin orındamasa, sot onı orındauğa mäjburleuge qwqılı. Mısalı, sot balanıñ äkesimen kezdesu uaqıtın jäne ornın belgileydi nemese anasınıñ talabı boyınşa äkeniñ bala tärbiesimen aynalısuın mindetteydi.

Balanıñ öz ata-anasınıñ tärbiesinde boluğa, müddeleri men jan-jaqtı damuınıñ qamtamasız etiluine, onıñ adamdıq kadir-kasietiniñ qürmetteluine qaqısı bar. Bala öz müddesine qatıstı kez kelgen otbasılıq mäselelerdi şeşkende öz oy-pikirin erkin bildiruge qwqılı. Bala 10 jasqa tolğan soñ, onıñ pikirimen de sanasadı. Mısalı, tegi men atın özgertkende, bala asırap alğanda nemese onıñ kajettigi bolmağanda eskeriledi.

Balanıñ qwqıqtarı jönindegi konvenciyağa säykes ärbir balanıñ öziniñ daralığın saqtauğa qaqısı bar. Onı daralaytın belgiler atı, tegi, äkesiniñ atı. Balağa esim beru ata-anasınıñ kelisimimen jasaladı. Ata-analardıñ bala müddesine qayşı keletin, oğan aynalasındağı adamdardıñ külkisin keltiretin nemese qolaysız jağdaylarğa qaldıratın esim paydalanularına bolmaydı.

Eger balanıñ äkesi anıqtalmağan jağdayda, oğan esim — anasınıñ aytuımen qoyıladı, balanıñ äkesi bolıp jazılğan adamnıñ atı onıñ äkesiniñ atı boladı, al tegi — anasınıñ tegi boladı.

Mısalı, qazaqtarda öz balaların äygileudiñ köptegen ırımdarğa, t.b. mändi oqiğalarğa baylanıstı ärqilı türleri boldı. Er balalarğa qarağanda qız balalarğa köz tiyu onşa äser etpeydi dep esepteldi, sol sebepti olarğa en ädemi, näzik, aytuğa jeñil attar tañdaladı.

Er balalarga at koyu basqaşa boldı, sebebi ömir auırtpalıqtarı erlerdiñ moyınına jükteletin. Sondıqtan birinşi kezekte olardıñ tuğan oşağı men tegin qorğauşı, al beybitşilik kezeñde el qwrmettegen ataqtı adamdarday bolsa eken dep tiledi. Zañ balalardıñ öz qwqıqtarı men zañdı müddelerin qorğau qwqığın da bekitip beredi. Balanıñ qwqıqtarın qorğaudı ata-anaları (asırap aluşılar, qorğanşılar, qamqorşılar), qorganşı jäne qamqorşı organdar, cot, prokuror jüzege asıruları tiis. Zañ balalardı är türli qolswğuşılıqtan, onıñ kadir-qasietin qorlaudan, ata-anası tarapınan bolatın kiyanattardan (wrıp-soğu, qañğıbastıqqa itermeleu) qorğaydı. Bizdiñ memleketimizde, ädettegidey, qwqığın qorğau üşin qamqorşı organdarğa, sotqa juginu kerek.

Köptegen Europa memleketterinde, AQŞ-ta, Kanadada arnaulı qızmetter (policiya) jwmıs isteydi. Balalar solarğa telefon soğıp, ata-analarınıñ däreki qılıqtarı, küş qoldanıp jöbirleui turalı habarlassa, olar tezdetip sol arağa jetip şaralar qoldanadı, ata-analarınan ayıppwl aladı.

Balanıñ müliktik qwqığğı da bar, ol köbinese balanıñ öz ata-anaları men otbasınıñ özge de müşelerinen asırap-bağu üşin qarajat kömegin aluına baylanıstı. Alimentter, zeynetaqı men järdemaqılar ata-anasınıñ atına kelip tüsedi, birak olar balalardı asırap-bağuğa, bilim beruge jäne tärbieleuge jwmsaluı kerek.

Zañ balanıñ sıylıq retinde nemese mwrağa alğan menşiginiñ; eñbekpen aynalısıp tapkan kiris menşiginiñ; jekeşelendirilgen päter menşiginiñ boluına jol beredi.

Memleket balalardıñ müddelerin qorğap jäne balalardı otbasında tärbieleu balalarğa tärbie berudiñ eñ täuir türi ekendigin tani otırıp, tärbieniñ otbasılıñ turiniñ artıqşılığın zañ jolımen bekitti. Qazirgi kezde balalar derevnyasınıñ, otbasılıq balalar üyleriniñ qwrılıp, öris aluı kezdeysoq jay emes. Jas analar (ädette, student nemese kämeletke tolmağandar) materialdıq qiınşılıqtarı şeşilgenşe, joğarı oqu ornın bitirgenşe, kämeletke tolğanşa balaların uaqıtşa tärbieleuge bere twratın Ümit üyi kwrıldı. Mwnday analardıñ öz balalarına kelip, kezdesip twruına, qamqorlıq jasauına tıyım salınbaydı.

Memleket balalarğa qamqorlıq körsete otırıp, bala tuğanda järdemaqı teleydi, köp balalı otbasılarına barınşa kömektesip otıradı.

Ata-analar özderiniñ konstituciyalıq mindetterin erkimen orındamağan jağdayda, olardan alimentti mäjburlep öndirip alu da memlekettiñ balalar qwqığın qorğauınıñ bir kerinisi bolıp tabıladı. 

Abai.kz

0 pikir