Düysenbi, 27 Mamır 2019
Körşiniñ köleñkesi 2711 18 pikir 26 Jeltoqsan, 2018 sağat 09:54

Qazaqstan Reseydi qoldaudan aldına jan salmay twr

«Qırıq kisi bir jaq, qıñır kisi bir jaq». Qazirgi älemdik jağdaydı alıp qarasaq, osı atalı sözdegi qıñır kisiniñ keypinde körşimiz Resey twrğanı sözsiz. Mañdayımızğa bitken qwdayı körşimiz mıñmen jalğız alısam dep äbden aram terge malşındı. «Körşiñ soqır bolsa bir köziñdi qısıp jür» deytin qazaq ta bwlarmen birge biraz äurege tüskeni şın. Resey halıqaralıq qanday da bir daudıñ şoğın ürlese, qasında şaşbauın köterip qazaq jüredi.

1991 jılı tarağan KSRO-nıñ köne jwrtında ıntımağı jarasıp üş el otır. Oşaqtıñ üş bwtınday bolğan Resey, Belarus', Qazaqstan elderi birlesip halıqarada Mäskeudiñ soyılın soğıp jürgeni jasırın emes. Bwnı ärisi älem halqı, berisi osı elderdiñ öz twrğındarı da jaqsı biledi. Mısal üşin aytayıq, biıl mamır ayında jürgizilgen saualnama boyınşa Resey halqı özderine eñ jaqın dos retinde Belarus' (46%) elin tanitını belgili bolğan. Al ekinşi orında Qıtay (39%) twr. Üzdik üştikti ärine Qazaqstan (34%) tüyindegen. Atalğan tizimde äri qaray Siriya (15%), Ündistan (14%), Armeniya (12%), Kuba (11%) elderi twr.

Däl osı saualnama nätijesine sensek, soltüstiktegi körşilerimizdiñ nazarında eñ qwbıjıq el AQŞ (69%) eken. Ekinşi orında özderiniñ bauırlas eli Ukraina (50%), üşinşi satıda "köne jauı" Germaniya (24%) twr. Bwl tizimdi de äri qaray jalğauğa boladı: Latviya jäne Litva (24%), Pol'şa (21%), Estoniya (16%), Angliya (15%), Gruziya (9%), Franciya (8%).

Soñğı kezderi sol körşimiz batıs elderiniñ sankciyalarınan köz aşpay jür. Bärimiz biletindey 2014 jılı bauırlas Resey men Ukraina arasında ülken dau tudı. Sol kezde Reseydiñ Qırım men Sevastopol' öñirlerin anneksiyalap aluı äli künge deyin Ukraina, Europa Odağı elderi men AQŞ-tıñ qatañ sınına wşırap otır. Bwl elder Mäskeudi müyizdeuin künnen-künge üdetip keledi. BWW Bas Assambleyası Reseydi ayıptaytın qararlardı 2014 jıldan beri birneşe ret maqwldağanı osı sözimizge dälel.

Jaqında Resey-Ukraina qatınasın uşıqtırğan tağı bir oqiğa orın aldı. 25 qaraşa küni tañerteñ Kerç' bwğazında Resey äskerileri ukrain kemelerin atqılap, wstap äketken. Birneşe äskeri jaralanğan. Resey ukrain kemelerin territoriyasına "zañsız kirdi" dep ayıptasa, Ukraina kemelerdiñ bwl aumaqtan ötetini "aldın-ala eskertilgenin" aytıp, Resey äreketin "bassızdıq" dep atağan.

Kerç' bwğazı - Azov teñizi men Qara teñizdi jalğastıratın birden-bir su jolı. Wzındığı 41, eni 4-15 şaqırımdı qwraydı. Bwğazdıñ batısı men şığısında Qırım tübegi jäne Reseydiñ öz teritoriyası jatır. Su jolın 2003 jılı 24 jeltoqsanda Resey basşısı Putin men sol kezdegi Ukraina prezidenti Kúçma qol qoyğan kelisimşart negizinde eki el ortaq paydalanıp kelgen. Kelisim boyınşa, bwğazda eki eldiñ äskeri kemeleri erkin jüre aladı. Al üşinşi bir eldiñ äskeri kemesi su jolına ielik etip otırğan eki el kelisim bergen jağdayda ğana bwğazğa kire aladı. Bwl kelisim 2004 jılı BWW-nıñ bekitiuinen ötken.

Alayda 2014 jılı 4 naurızda Resey teñiz küşteri osı su jolınıñ eki şetin jauıp tastadı. Arada jarım ay uaqıt ötken de Qırım tübegi Ukrainadan bölinip şıqqanın jariyaladı. Qırımdı Mäskeu öziniñ teritoriyası sanaydı. Al Ukraina, Europa Odağı elderi men AQŞ tübekti Resey okkupaciyasındağı ukrain territoriyası dep biledi. Osıdan keyin Kreç' bwğazı "işki teñizge" aynaldı da, 2018 jılı Resey öz jeri men Qırımdı baylanıstıratın ülken köpir salıp aldı. Söytip 15 jıl bwrın Putin men Kúçma qol qoyğan kelisimşart is-jüzinde küşin joydı.

Biraq Ukraina Reseydiñ Qırım tübegine okkupaciyasın mülde qoldamaydı. Kiev tarapı Kreç' bwğazın äli de bolsa ortaq su jolı dep sanaydı. Qaraşa ayındağı qaqtığıstıñ orın alu sebebi de osı. Bwğan qosa Ukrainanıñ Euroodaq pen NATO-ğa jaqındığı künnen-künge artıp keledi. Qazaq ayınıñ soñında Ukraina NATO teñiz äskeriniñ Azov teñizinde äskeri jattığu ötkizuine kelisim bergen degen söz bar. Bwl da Kreç' bwğazındağı jağdaydı şilenistire tüskeni sözsiz.

25 qaraşa Kreç' bwğazında tuılğan oqiğa batıs elderiniñ Reseyge degen qısımın arttıra tüsti. Batıs elderiniñ basşıları Reseydi ayıptap, ukrainalıq teñizşiler men kemelerdi bosatuğa şaqırdı. Europa keñesiniñ törağası Donal'd Tusk Reseydiñ küş qoldanğanın ayıptap, Europa Odağınıñ Ukrainanı qoldaytının mälimdedi. Osı oqiğadan keyingi tura bir ay köleminde BWW Bas Assambleyasında ötken jinalıstardıñ Reseydi ayıptamağanı joq. Beyne bükil älem Mäskeuge qarsı twrıp jatqan sekildi. Bwlar qoyğan talaptı basım dauıspen maqwldamay tastaydı da, bwlarğa qarsı qarardı qoldap şığadı. Ärine älemdegi barlıq el emes. Reseydiñ de öz jaqtastarı bar. Sanaulı bolsa da. Qazaqstan da osılardıñ qatarında.

Qazaqstan BWW-da Ukrainanıñ şığısındağı reseyşil separatister baqılaytın aymaqtarğa jäne Resey anneksiyalap alğan Qırım tübegindegi jağdayğa qatıstı qararlarğa qarsı dauıs berip, Reseydi qoldap keledi.

Mäselen, qaraşanıñ 26-sı ötken şwğıl jiında BWW-nıñ Qauipsizdik keñesi Reseydiñ kün tärtibine "Ukraina äskeri-teñiz küşteriniñ Resey şekarasın bwzğanı turalı" mäseleni şığaru turalı wsınısın köpşilik dauıspen qabıldamadı. Dauıs beru kezinde Resey wsınısın tört-aq el jaqtadı. Onıñ biri - Qazaqstan.

17 jeltoqsanda Birikken Wlttar Wyımınıñ Bas Assambleyası N'yu-Yorkte "Reseydiñ Qırımdı, Qara jäne Azov teñizderin militarizaciyalauı" turalı Ukraina dayındağan qararın qabıldadı. Qwjattı wyımğa müşe 66 el qoldadı, 19-ı qarsı şıqsa, 72 memleket qalıs qalğan. Qazaqstan bwl jolı qalıs qaldı.

22 jeltoqsan BWW Bas Assambleyası Resey anneksiyalağan Qırım men Sevastopol'degi adam qwqığı jağdayı turalı Ukraina wsınğan qwjattı qoldaytın qarar qabıldadı. Bwl jolı AQŞ pen Europa Odaq bastağan 67 el qoldap dauıs berdi. Al Resey, Belarus', Qıtay bastağan 27 delegaciya qarsı dauıs berdi. Bizdiñ el tağı da qalıs qalğan 70 el qatarında boldı. Qararda Qırımda adam qwqığınıñ bwzılatının jäne Reseydiñ tübekte "basqaru men zañdardı zañsız ornatuın" ayıptağan.

Osıdan bir kün bwrın, 21 jeltoqsanda Resey BWW Bas Assambleyasına "orta jäne kişi qaşıqtıqtağı raketalardı joyu turalı kelisimdi" saqtap qalu turalı ötiniş bildirgen. Mäskeudiñ bwl wsınısın 43 el qoldap, 46 el qarsı dauıs berdi. 78 el qalıs qaldı. Söytip Reseydiñ wsınısı älem aldında tağı eleusiz qaldı. Atalğan kelisimşartqa 1987 jılı M.S.Gorbaçev pen Ronal'd Reygan qol qoyğan bolatın. Biıl 20 qazan AQŞ prezidenti Donal'd Tramp Resey kelisimde körsetilgen şarttardı orındamay otır dep "orta jäne kişi qaşıqtıqtağı raketalardı joyu turalı kelisimnen" şığatının mälimdegen.

Batıs jwrtınıñ bas dwşpanına aynalğan Reseydi qoldaudan Qazaqstan aldına jan salmay twr. Halıqarada Mäskeudiñ sözin söylep jürgenimiz öz aldına, elimizde de Resey jwrtınıñ elesi anıq seziledi. Bilik ökilderi memlekettik tilge qarağanda Resey eliniñ tiline beyim. Bayqoñır men Sarışağannan Reseydiñ raketası wşıp, äskeri sınaqtarı ötip jatatınına etimiz üyrengen. Öz teritoriyasında özge eldiñ äskeri sınaq jasauına mümkindik berip otırğan bizdiñ wstanımdı alıs-jaqın şetel sarapşıları täuelsizdikke sın dep bağalap otır. Osı betimizden taymasaq "jauımnıñ dosı - jauım" dep biletin älem elderiniñ kelesi nısanası bolıp ketpesimizge kim kepil?! Reseyge salınğan sankciyalardıñ salqınımen-aq ekonomikamızdıñ şeksiz älsirep, teñgemizdiñ tiınğa aynalıp bara jatqanı mınau. Eger sol sankciyalar tike özimige bağıttalsa qanday jağdayğa qalarımızdı kim bilsin.

Quanış Qappas

Abai.kz

 

18 pikir