Beysenbi, 24 Qazan 2019
Kübirtke 6372 41 pikir 11 Qañtar, 2019 sağat 16:00

Qıdıräli Orazwlı: "Qıtaydı zertteu institutın qwrıp jatırmız"

2018 jıl qızığı men şıjığı mol tartıstı häm tabıstı jıl boldı. Ötken jılda biz "öyttik, büyttik" dep şirenbesek te, qazaq qoğamında eñ bir qızu talqı bolğan mäseleni tüyindey ketkendi jön dep taptıq. Bıltır qazaq aqparat keñistiginde eñ jii köterilgen mäsele – Qıtaydağı qazaqtardıñ sayasi qudalauğa tüsip, tötennen teperiş körgeni boldı. Bwl mäseleni mwndağı «Atajwrt», «Jebeu», «Adırna», «El amanatı» qatarlı birneşe qoğamdıq wyım jarğaq qwlağı jastıq körmey aytıp jattı. Şettegi qazaq mäselesi, onıñ işinde Qıtaydağı sayasi lagerlerge toğıtılğan tuısqandardıñ jağdayı jaylı «Abai.kz» aqparattıq portalı üzdiksiz jazıp otırdı. «Abai.kz» aqparattıq portalı qwrılğan 10 jıldıñ işinde üzdiksiz köterip kele jatqan eki mäsele bolsa, sonıñ biri osı qazaq köşi edi.

Al, ötkende redakciyamızğa «Atajwrt» eriktiler birlestiginiñ jetekşisi, qoğam belsendisi Qıdıräli Orazwlı arnayı kelip, swhbat berdi.

Jalpı «Atajwrt» birlestigi qaşan jäne ne maqsatpen qwrılğan? «Atajwrttı» kim qwrdı? Serikjan Biläşwlı «Atajwrtqa» qalay jäne qaşan keldi? «Atajwrt» qaydan qarjılandırıladı? Olar osı uaqıtqa deyin qanday şarualar atqardı? Keler jılğa qanday josparları bar?  Osı auandağı oqırman oyındağı biraz saualğa egjey-tegjeyli jauap aldıq. Oqıp köriñiz...


2020 jıldan keyin Qıtaydağı az wlttardıñ wltı kuälikte jazılmaydı

2016 jılı tamız ayında Qıtaydıñ Şıñjañ aymağına bwrın Tibetti basqarğan Şıñ Şuañ Go degen adam keldi. Ol Tibetti 5 jıl basqarğan, qatıgez basşı. Ol basqaruğa kelgennen bastap, Şıñjañda jağday özgere bastadı. Ol kele salısımen jer-jerdegi, audan-audandağı, qala-qaladağı oqu bitirip kelip, jwmıs tappay jürgen jas azamattardı 5 jıldıq kelisimşartpen policiyağa qızmetke aldı. Audandarda sayasi üyrenu ortalıqtarın sala bastadı. Ol kezde onıñ qazirgidey lager'ge aynalatının eşkim bilgen joq. Keyin Qıtay qwpiya qwjat äzirlengen. Ol qwjat boyınşa 2020 jıldan bastap Şıñjañdağı az wlttardıñ wltı jeke kuäliginde jazılmaydı dep körsetilgen. Qwjatta tek «qıtaylıq» dep jazıla bastaydı.

Biz bwl qwjattı körgen soñ, 2020 jıldan keyin qazaqtar Qazaqstanğa kelse, ol öziniñ wltınıñ qazaq ekenin däleldey almay, bizdiñ Qazaqstan azamattığın ala almaytının tüsindik. Bir sözben aytqanda, bwl qwjat ondağı jwrttı jappay qıtaylandıru üşin kerek eken. Sonıñ alğaşqı qadamı bastalar sät jaqındap keledi.

«Atajwrt» äuelde «Köş» bolıp qwrılğan

Sodan "ondağı qazaqtı 2020 jıldan bwrın mümkindiginşe Qazaqstanğa köşirip alayıq" degen maqsatpen biraz wltşıl azamattar birigip, «Köş» degen toptardı qwrdıq. Bwl 2016 jıldıñ qarküyek ayı edi.

Ol kezde qıtaydıñ «viçat» degen jelisi boldı. Ol twsta arğı bettegi qazaqtarmen emin-erkin söylesip, hat-habar almasıp twratınbız. Sol «viçatta» Qıtaydağı 48 audan, 5 qala boyınşa «Narınqol köşi», «Taraz köşi»  degen siyaqtı ol jaqtağı jer ataularına qatıstı «Altay köşi», «İle köşi», «Tarbağatay köşi» degen toptardı qwrdıq.

Ondağı maqsatımız da ayqın. Däl sol kezde Elbasımızdıñ oñtüstikten soltüstikke qonıstandırudıñ 2016-2020 jıldarğa arnalğan bağdarlaması şıqqan edi. Onda oñtüstiktiñ jwmıs küşin soltüstikke tartu jäne şetten kelgen qandastardı soltüstiktiñ 7 öñirine qonıstandıru mäselesi qarastırılğan edi.

Biz osı bağdarlamanı betke ala otırıp, Qıtaydağı qazaqtarğa Elbasınıñ bağdarlamasın nasihattadıq. «Eger Qazaqstanğa köşip keler bolsañ, sağan Ükimet soltüstiktegi 7 oblıstan egin nemese mal şaruaşılığımen aynalısu üşin jer beredi. Köşip kelu, üy alu, käsip bastau üşin qarajat beredi» dep täptiştep tüsindirdik.

Osı maqsatta, biz äueli birneşe jigit birigip, soltüstik oblıstardı araladıq. Atap aytsaq, Şığıs Qazaqstan, Pavlodar, Petropavl jäne Aqmola oblıstarına barıp,  jergilikti basşılarğa sol jaqtağı şetten kelip, nätijeli jwmıs jasap jatqan azamattardı körsettik. Odan soltüstiktiñ twmsa tabiğatın, eş suarmasız-aq, jayqalıp jatqan egindi, topıraqtıñ qwnarlılığın arğı jaqtağı qazaqtarğa aytıp tüsindirdik. Köşke ügittedik. Bwl 2016 jıl edi.

Biz ügittegende de, «Qıtay qwrısın, Qıtaydan qaşıñdar» dep emes, Qazaqstan Ükimetiniñ däl sol kezdegi sayasi bağdarlamasınıñ tiimdiligin tüsindirip, mümkindikti paydalanıp qaluğa şaqırdıq.

Sonıñ nätijesinde, 2016 jıldıñ qaraşa-jeltoqsan aylarında 1500 otabası köşip keluge dayın boldı. Bwl 1500 otbası teñin buıp-tüyip, köşke dayın otırğan. Sodan biz naqtı köşetinderdiñ tobın qwrdıq. Endi jalğız ğana mäsele qaldı. Jañağı köşetin jwrttıñ balaları sabaqta edi. Olar qıstıq nemese jazdıq demalıs kezinde köşetin boldı. Qısqı demalıs qañtardıñ işinde bastaladı. Olardıñ keybirinde şetelge şığatın qwjattarı joq. Qıtayda şetelge şığatın qwjattı bizdegidey «CONnan» ala salmaydı, mindetti türde şetelden şaqırtu kerek. Biz sol şaqırtulardı wyımdastırıp berip otırdıq.

Şıñ Şuañ Go bwyrığımen qwjat tärkileu bastaldı

Sodan ondağı jwrt qañtardı kütetin boldı. Al 2017 jıldıñ qañtar ayında Şıñ Şuañ Go bwyrığımen, «barmaq bederi arqılı qayta tirkeu» degen jeleumen, tölqwjattardı jinau bastaldı. Sonda jañağı köşetin kisiler, alğaş bolıp qwjat tapsırğan eken.

Bastapqıda qwjattardı bir aptada nemese on künde qaytarıp beremiz dep jinağanımen, olay bolmadı. 10 kün, 20 kün tipti 1 ay kütti. Qwjattar qaytarılmadı. Tipti, aqpan ayında Qazaqstanğa jañadan kelip, azamattıq alıp ülgermegen, pensiya alıp ülgermegen kisilerdi, Qazaqstanda oqıp jatqan studenterdi, Qazaqstannıñ ıqtiyarhatın alğan adamdardı da qwjattı qayta tirkemese, küşin joyatının aytıp Qıtayğa şaqırtıp aldı. Mwndağı jwrt bala-şağaların körşi-qolañ, tuğan-tuıstarına qaldırıp, bardı. Sol barğandar bastapqıda aylap qonaq üy jaldap twrdı. Al mına jaqta bala-şalaları qarausız qalğan edi.

2017 jıldıñ naurızınan bastap halıqtı lager'ge qamau bastaldı

Al 2017 jıldıñ naurız ayınan bastap, jañağı özderi salğan lager'lerge özderi tağayındağan policeyler arqılı adamdardı kirgize bastadı. Lager'lerge kimder kirgizildi, kim Qazaqstanğa bardı, kim Qazaqstandağı tuıstarımen telefon arqılı, «vatsap» jelisi arqılı söylisti, kim telefonına «vatsap» ornattı, kim Qazaqstanda oqıp jatır, mine sol azamattar alğaşqı sanatta lager'lerge qamaldı.

Osı öziñiz jaqsı biletin Ömirbek Begalı degen azamat 7-naurız küni alğaşqılardıñ qatarında lager'ge qamalğan.  Osıdan keyin, biz sol jaqtağı bedeldi azamattar arqılı Şıñjañdağı mäseleni Beyjiñge jetkizuge äreket ettik. Biraq, ol kisilerdiñ özi qorıqtı.

Al 2017 jıldıñ säuir ayında osı jaqtağı biraz azamat jinalıp, Şıñjañdağı mäselelerdi täptiştep hatqa jazıp, mwndağı jwrttıñ qolın qoydırıp, Qazaqstannıñ Sırtqı ister ministrligine jetkizudi oyladıq.

Men özim, medicina salasınıñ mamanı bolğandıqtan, öz oy-pikirin qoğamğa aytıp, aqılşı bolıp jürgen ağamız, ğılım doktorı Sovethan Ğabbasov ağağa bardım. Ol kisige barlıq jağdaydı aytıp tüsindirdim. Bizdiñ hatımızdı ministrlikke jetkizuge kömektesuin swradım. Alğaşqıda, Sovethan ağa meniñ sözime sene qoyğan joq.

Sodan bir küni ülken jinalıs wyımdastırıp, biraz azamattardı şaqırdım. Ol jiınğa tuıstarı Qıtay lager'ine qamalğan adamdardı da şaqırğan edim. Barlığın tıñdap, közi jetken soñ Sovethan ağa bizge kömektesetinin ayttı.

2017 jıldıñ 10-mamır küni Sovethan ağa ekeuimiz ministrlikke, Astanağa bardıq. Onda QR SİM qızmettik keñsesiniñ basşısı Baqıtjan Sariev degen kisimen jolığıp, qwjattarımızdı berdik.

Qıtaydağı jağdaydı, ondağı qazaqtardıñ qwjatsız qalğanın, mına jaqta bala-şağalarınıñ qarausız ekenin, tipti, ol jerde Qazaqstannıñ qwjatı sanalatın Iqtyairhattı alğan adamdardıñ da qamauda ekenin ayttıq. Şıñ Şuañ Go Qazaqstan azamattarın da qamağan edi. Sonıñ biri jañağı Ömirbek Begalı bolatın.

Sözimizdi tıñdap bolğan ministrlik ökili jağdaydıñ qiın ekenin, bwl mäseleni Qıtay konsuldığımen kezdesip, anıqtaytının jetkizdi. Sol kezdesuden bir aptadan soñ, Qıtaydan delegaciya şaqırtılatının ayttı. Delegaciyanı Qıtay konsuldığı şaqırtatın edi. Bwl kezdesuge biz de qatısatın boldıq.

Qıtay delegattarı artqı esikpen şığıp ketken...

Keyin mamır ayınıñ soñında Astanağa Qıtaydan delegaciya kelip, oralmandarmen kezdesip jatır eken degen aqpar şıqtı. Onı biz estigen joqpız. Mağan eşkim habarlasqan joq. Olardıñ oyı – özderin tıñdaytın sanaulı adamdardı kirgizip, aldın ala dayındalğan swraqtarğa jauap berip ketu bolsa kerek.

Sodan men ol jaqqa adam jiberdim. Olardıñ Almatığa keletin-kelmeytinin bildim. Eki künnen soñ Almatığa keledi eken. Jiın tüski sağat 14:30-ğa belgilengen eken. Almatıdağı kezdesuge kimderdiñ qatısatının belgili bir wyım tizimdep jatır eken. Biz barıp, öz oyımızdı ayttıq. Biraq bizdi tizimge qosqan joq. Olar aldın ala segiz adamdı dayındap qoyğan eken.

Bireui – pensiyanı toqtatpau turalı, endi bireui – ıqtiyarhattı jinamau, turalı aytadı eken. Jalpı sol kezde Oraza uağı edi. Jiın bolatın küni sol jerge jwrttı jinadıq. Halıq delegattarmen kezdessin dedik. Sol üşin de: «Erteñ sağat 12-de Qıtay konsulınıñ aldında Qıtay delegaciyası halıqpen kezdesedi eken. Qıtayda wstalğan, qamalğan, pasporttarınan ayrılğan azamattardıñ tuıstarımen kezdesedi eken» degen habarlama tarattıq.

Sol küni şamamen 150-den asa adam jiıldı. Barlığınıñ sözin estip, qağazğa tüsirip, qol qoydırıp, hat dayındadıq. «31 arnası», «KTK arnası», «Azattıq» kelip tüsirdi. Habar tarattı. Älgi delegaciya sağat 15:30-da keldi. Bizdi kirgizgen joq.

Bizdiñ talap hatımızdı aldı. «Jauap beremiz» dedi. Biz jauabın kütip soñına deyin twrdıq. Biz aldıñğı esikte kütip twrğanda, olar artqı esikpen ketip qaptı.

«Atajwrt» nege eş jerde tirkelmegen?

Osı uaqıtqa deyin erikti türde jwmıs jasap kele jatqan biz, sol künnen bastap «Atajwrttı» resmi tirketeyik dep şeştik. Öytkeni, zañdı qoğamdıq wyım bolmasañ, jañağıday kezdesulerge qatısa almaydı ekensiñ... Qwjattarımızdı jinap, tirkeuge berdik. Bwl 2017 jıldıñ mamırı ayaqtalar kez edi.

Biraq, bizdiñ aramızda äli azamattıq almağan kisiler boldı da, bizdi tirkegen joq. Keyin, äne-mine dep jürip uaqıt ta bolmay ketti.

«Atajwrt» aqşanı qaydan aldı?

Biz eñ bastapqıda özara sertteskenbiz. «Atajwrttağı» jwmısımız üşin eşkimnen aqşa swramaymız dep. Eşbir jwmısımızdı mindetsinbeymiz dedik. Bizde «Atajwrtta» 70-tey jigit boldı. Ärqaysımız 10 mıñ teñgeden şığarğanda, 700 mıñ teñge oñay jinalatın. Ärqaysımızdıñ öz käsibimiz bar. Osı uaqıtqa deyin solay keldik.

Düniejüzi qazaqtarınıñ 5-qwrıltayı

Sodan keyin Astanada Düniejüzi qazaqtarınıñ 5-qwrıltayı ötetin boldı. Biz sol qwrıltayğa qatısu üşin qauımdastıqqa hat jazdıq. Olar, bwl mäseleni kirgize almaytının aytıp, jauap berdi. Öytkeni, bwl erte josparlanğan mäsele eken. Endi ne isteymiz?

Endeşe konferenciya ötkizip, ündeu jasayıq dep şeştik. Eñ birinşi ret 2017 jılı 20-mausımda Almatıda baspasöz konferenciyasın ötkizdik. Oğan elge atı belgili ağalarımız Dulat Isabekov, Qabdeş Jwmadälov, Sovethan Ğabbasovtar bas bolıp qatıstı. Osı baspasöz konferenciyasın ötkizgen küni aqparattı Tayvannıñ telearnası, Türkiya men AQŞ-tıñ birneşe aqparat qwraldarı tarattı.

Qıtaydan kelegen qalamgerler ündemey qalğanda, Ömirhan Altın ağa ayttı

Düniejüzi qazaqtarınıñ qwrıltayında Qıtaydağı jağdaydı eñ qwrığanda bir adam Elbasına aytar dedik. Sebebi, Qıtaydan kelgen delegattardıñ işinde nebir aqın-jazuşılar boldı. Biraq, kütpegen jerden Germaniyadan kelgen qandas ağamız Ömirhan Altın ayttı. Biz bwğan şeksiz quandıq. Sol üşin de ol kisige şeksiz alğısımızdı aytamız...

Düniejüzi qazaqtarınıñ qwrıltayı ötken küni Qıtayda pasporttardı qaytara bastadı

Sol küni Qıtayda tünimen pasporttardı qaytarıp bere bastadı. Öytkeni, Qazaqstanda Düniejüzi qazaqtarınıñ qwrıltayı ötip jatır. Oğan Prezizent qatısuda.  Mäseleni uşıqtırmayıq degen oyları bolğan şığar. Jañağı köşetin kisiler pasporttarın ala salıp, vizanıñ kezegine twrdı. Al vizanıñ kezegi qaraşa ayına deyin sozılıp jatır eken.  Ol kezde mausım-şilde ayı edi ğoy. Viza kezegine äli 4 ay bar. Qaraşada viza berilse, balaları tağı sabaqqa kirip ketedi. Bizge osı jağınan kömektesiñizder dep habarlastı. Sol kezde biz Qıtaydağı köşetin toptardıñ işinen belsendi azamattardı jauaptı etip qoyğanbız. Sonıñ işinde Säuletbay degen belsendi azamat boldı.

Säuletbayğa: "köşuge dayın azamattardıñ pasporttarın jina da, Ürimjidegi konsuldıqqa bar. Bar da, bwl azamattardıñ Memlekettik bağdarlama boyınşa soltüstik oblıstarğa köşip baratın, olar erterek köşip baruı kerektigin, eger balaları qaraşağa qalsa, bwlar köşe almaytının ayt" dep tapsırma berdim.

Säuletbay Ürimjidegi konsuldıqqa 60 otbasınıñ pasportın alıp bardı. Wzın-ırğası 200-den asa adam. Söytkende konsuldıqtağılar QR SİM-nen "viza aş" degen bir japıraq qağaz alıp keluin swraptı. Sodan mına jaqta men tağı Astanağa barıp, ministrlikke jolıqtım. Olar oralmandardı qabıldaytın oblıstardan şınımen qabıldaytını turalı qağaz swrattı.  Aqırı biz oblıstardan qağaz alıp, SİM arqılı jiberdik.

Pavlodar oblısınıñ Uspen' degen audanında äkim orıs jigit eken. Jalpı Pavlodar oblısına 50 kvota berilgen eken. Sonı audandarğa bölip tastaydı.

67 otbasın köşirip äkeldik

Söytip, aynalası bir aptada olarğa viza aşıp berdi. Olar 5-6 otbasınan birigip kele bastadı. Alğaş kelgen 5 otbasın, biri Mayqapşağaydan, biri Baqtıdan ötip kelgenderdi jinap, Pavlodarğa apardıq. Pavlodardıñ Ol'gina degen jerine bardıq. Sosın, ekinşi legpen keletin 6 otbasın bir uaqıtta jinadıq. Bärine Qorğaspen keliñder dedik. Olar: «bizdi kim kütip aladı, bizdi qayda aparadı, kim aparadı» degen swraqtar qoydı. Biz: «iä, Ükimet sizderdi kütip aladı» dedik te, biz özimiz kütip alıp, özimiz apardıq. Biz osılay bir körsetsek, arğı jaqtağı jwrt oyanadı dep oyladıq.

Sodan, «Qazaqstan» arnasına habarlastım. Ädette, «KTK», «31» arnaları keletin de, olar kelmeytin. Olarğa osınday memlekettik bağdarlamamen kele jatqanın, kütip alıp, soltüstikke aparatınımızdı, ol jaqta äkimder de kütip otırğanın aytıp edik, olar bizben jolğa şıqtı. Sol jolı Japoniyanıñ «NHK» degen telearnası kelgen. Olar habarlasıp, osı köşti tüsirdi. Söytip, eñ alğaş Jarkentte aldılarınan şaşu şaşıp, qara joğa biletip, kütip alğan edik. Jalpı 20 adam keldi. Barlığı közderine jas alıp, quanıştarında şek bolmadı.

Söytip, olardı Almatığa äkelip, bir kün qonaq üyde jatqızıp, ertesi özderin poyızben, jükterin kamazğa artıp, Pavlodarğa apardıq. Pavlodardıñ jwmıspen qamtu  basşısına aytqan edik, ol kisiler 3 gazel'men kütip aldı. bireuine jük artıp, ekeuine kisilerdi otırğızıp, auılğa bardıq. Olar kiiz üy tigip, qoy soyıp, şaşu şaşıp kütip otır eken. Ol jerde keremet toy boldı. Äkim sol jerdegi üylerdi, jerlerdi körsetti. Sodan keyin-aq, artınan adamdar kele bastadı.

Biz tamızdıñ ortasına deyin barlığı 67 otbasın aparıp ornalastırdıq. Olardıñ köbi, Pavlodarğa, sosın Petropavlğa, Aqmolağa, Şığıs Qazaqstanğa bardı.

Qıtayda jağday qayta uşıqtı

Osıdan keyin Qıtaydağı jağday uşığa bastadı. Tamızdıñ soñı, qırküyektiñ basına qaray pasporttardı qayta jinadı. Osıdan bastap, sayasi üyrenu lager'ine kirgizu küşeydi.

2017 jıldıñ qazan aylalarında biz baspasöz konferenciyasın ötkizdik. Oğan Dulat Isabekov, Rasul Jwmalı ağalar bastağan ziyalı qauım qatıstı. Onıñ barlığı aqparat qwraldarında taradı.

Sol kezde SİM «şettegi azamattardı qorğauğa bar küşimizdi salamız» degen edi. Sodan biz el-eldi, jer-jerdi aralay bastadıq. Kim, qaşan wstaldı degen mälemtterdi jinadıq. Jalpı arız jaz degenen oralmandar qorqadı. Qorquınıñ jalğız sebebi – Qıtaydağı tuıstarına kesiri tiip kete degen qauip qana.

Arız jinaydı bastadıq

Alğaşında biz auıl auıldardı araladıq. Keyin, Taldıqorğan, Semey, Öskemen, Ürjar, Maqanşı, Zaysan degen jerlerdi aralap arız jinadıq. Olarğa adam qwqığı boyınşa kömek körsetiletinin, ol arızdar Sırtı ister ministrligine de kerek ekenin aytıp tüsindirdik. Qanşa adam wstalğanın olar da bilui kerek edi.   Ärbir arızdı ministrlikke özderi ötkizip otırdı. Öytkeni, olardıñ atınan biz jaza almaytın edik. Sondıqtan ,SİM-niñ adresin, elektrondı, poştalıq adresin berdik.

Meniñ ofisimde biz 2 jıl boyı osı jwmıstardı jasadıq. Osılayşa, biz 2017 jılğa qoyğan maqsattı orındadıq.

2018 jılğa kelsek, endi osı Qıtaydağı zwlımdıqtı BWW-ğa jetkizudi maqsat etip qoydıq. Sodan bastap arızdardıñ sanın kemi 10 mıñğa jetkizu üşin jwmıs jasadıq. Tağı da el araladıq. Biraq, arızımızdıñ sanı bir mıñğa äzer toldı. Osınıñ özin jinau qiın şarua eken. Jwrt Qıtaydağı tuıstarına kesiri tiip ketedi dep, arız jazbaydı.

Ne kerek, endi osı jinağan 1000 arızdı BWW-ğa jetkizu kerek boldı. Öytkeni, bwrınıraqta arız bergen adamdardıñ swrağı köbeydi. Uaqıt ta ötip baradı.

Osı jerde ayta keteyik, 2018 jıldıñ qazan ayına deyin, öziñiz alğaş bolıp kötergen Sayragül Sauıtbay mäselesi bar ğoy... Sayragül Sauıtbaydıñ mäselesin, twñğış ret osı «Abai.kz» portalında öziñiz jazdıñız. Osınıñ arqasında el bop, jwrt bop sotta jeñdi. Sol kezde halıqaralıq wyımdar aralastı. Sonıñ işinde eñ köp aralasqan Germaniya edi. Germaniya elşiligi Sayragüldiñ sotına kelip qatıstı. Germaniya elşiligimen sol kezde jaqın tanısqanbız.

2018 jılı qazan ayında Germaniyadan Europağa baratın viza swradıq. Olar bizdiñ turistik vizamen bara almaytınımızdı, tek diplomatiyalıq kelisim jolımen bara alatınımızdı ayttı. Ol üşin sol jaqtağı azamat, Germaniya ükimetine barıp, «Osı azamattar keledi. Men ol azamattardıñ qarajatına, jatın ornına jäne qauipsizdigine jauaptı bolamın» degen qolhat berui kerek eken.

Endi ol jaqta Ömirhan Altın ağadan basqa eşkimdi tanımaymız. Ol kisimen tuısqan bolsamaq ta, wlttıñ müddesi jolında sonday bir jaqın adamdar bolıp kettik emes pe?.

Jañağı arızdardı alıp baru üşin mına jaqtan üş adam, men, Serikjan Bilaşwlı degen ağamız jäne Qıtayda lager'de otırıp kelgen Amanjan degen bauırımız baratın bolıp kelistik.

Ol kisi biznesmen emes, qarapayım qızmetker ğoy. Sondıqtan, üş adamdı kütip aluğa ol kisiniñ mümkindigi jetpeytini tüsinikti. Biz öz qarajatımızben baramız dedik. Ol üşin endi Ömirhan ağa osı jaqqa kelip, «men kepil bolamın» degen anketa toltıruı kerek eken.

Söytip jürgende, bir küni Ömirhan ağa öz jwmıstarımen Almatığa kele qaldı. Biz dereu elşilikke bardıq. Anketasın toltırdıq. Bwl 19-qazan edi.

Serikjan Bilaşwlı nege Europağa barmadı?

Är adam jeke qwjattar jinaydı eken. Jeke kuäligin, bala-şağasınıñ kuälikterin, qızmet ornınan jalaqısı turalı anıqtama, şotındağı qarjısı turalı jäne basında üyi bar degen anıqtamalar jinauımızdı tapsırdı. Sonda ğana bizge qaraşa ayınıñ 1-15 aralığına viza jazıp beretin boldı.  Ol üşin qazan ayınıñ 23-24 künderi biz qwjattardı tapsırıp beruimiz kerek edi. Amanjan ekeuimiz bir-eki künde qwjattarımızdı jinadıq. Biraq, Serikjan ağamız qwjattarın jinay almadı. Äueli, 3-4 kün ötti. Keyin Serikjan ağa öziniñ jağdaylarına baylanıstı bir aptada qwjattarın jinay almadı. Biz arı küttik, beri küttik. Soñında, Serikjan ağanı 10 kündey küttik.  Qazannıñ 31-küni soñğı kün edi. Serikjan ağanıñ arı qaray kütu mümkin emes boldı.

Ol kisi qwjattarın jinay almağan soñ, biz Amanjan ekeuimiz, 31-qazan küni vizağa ötiniş berdik. Bizdiñ vizamız qaraşanıñ 6-küni şığatın edi.

31-qazan tünde Ömirhan ağa Germaniyadan telefon soqtı. Vizalarımızdı swradı. Biz qwjattardı keşigip tapsırğanımızdı ayttıq.  Ol kisi: «Mağan qazir Germaniyanıñ adam qwqığın qorğau wyımı habarlastı. 5-qaradaşa BWW 31-sessiyası aşıladı. Sonıñ birinşi künin Şıñjañdağı adam qwqıqtarı mäselesi boyınşa jinalısqa arnaydı eken. Soğan senderdi şaqırıp jatır» dedi. Men bizdiñ vizamızdıñ 6-qaraşada şığatının aytıp edim, «Onda sen erteñ Germaniya elşiligine barıp, osı jağdaydı ayt jäne mağan pasporttarıñdı fotoğa tüsirip jiber» dedi.  Ertesi men tañmen elşilikke barıp edim, olar kömektesetin boldı. Bizge vizanı 2-qaraşağa şığarıp berdi.

Almatı-Istambwl, Istambwl-Moldova, Moldova-Jeneva saparı turalı...

Biz 3-qaraşa küni Almatı-Istambwl, Istambwl-Moldova, Moldova-Jeneva bağıtı boyınşa wşuımız kerek eken.  5-qaraşa tañda Jenevada bolatın jalğız wşaq sol.

Endi osı jerde ayta ketetini, bizde BWW-ğa jazılğan 1000 arız bar edi. Är arızıñ artında qosımşa qağazdarı bar, barlığı 3000 paraq.

Sodan men Ömirhan ağamen söylesip, aqırı barğan soñ, Europarlamentke de osı arızdardı tapsırıp ketu turalı aytıp em, ol kisi qoldadı. Ol jerge osığan deyin Ömirhan Altın ağa barğan.

Odan bölek, Franciyanıñ Strasburg qalasında Halıqaralıq sot bar eken. Ol jerde jeke adamdar memleketti sotqa bere aladı. Köp adam Gaaga sotımen şatastıradı. Gaaga sotında memleketter memleketterdi ğana bere aladı. Jekelegen adam arız bere almaydı. Soğan da arızdıñ bir nwsqasın beretin boldıq. Biz arızdardıñ şapkasın auıstırıp, köşirme jasadıq. Bizdiñ jigitter tañğı 5-ke deyin köşirme jasadı.  Wzın ırğası 9 mıñday bet boldı.

Istambwlda Amanjandı policiya wstadı

3-qaraşa küni Almatıdan Istambwlğa wştıq. Istambwldıñ äuejayında kedendik baqılaudan men ötip kettim de, artımda twrğan Amanjandı policiya wstap qaldı. Nege wstağanın swrap ek, eş sebebin aytpadı. Birazdan soñ, meni de şığaramız dedi. Men arızdardı çemodanğa salğam, ol bagajda edi. Sonı wstap qalmasın dep, dereu bagajdan çemodandı alıp, sırtqa şığardım da qaytıp kireyin desem kirgizbeydi.  Istambwldağı ağalarımız bar, tañğı beske deyin Istambwldıñ äuejayında, policiya men prokuraturada jürdik. Sebebin aytpaydı.

Wşaq tañğı sağat 8-de, Maldovağa wşuımız kerek. Men Amanjandı wstağan jerge barıp swrap edim, «Amanjandı Qazaqstanğa qaytardıq» dedi. Türkiyadağı tanıs kisilerge habarlastım. Olar anıqtasa, Amanjandı äli qaytarmaptı. Meniñ wşağımnıñ uaqıtı kelip qaldı. Qarasam, bizdiñ wşaq 1 sağat 40 minut keşigip jatır eken. Qaytıp kep sol jerde şu şığardım. «Mına kisi BWW-da söz söyleytin kisi, eger bosatpasañdar mwnı älemdik BAQ-ta jariyalaymın», dedim. Şekaraşı basşısın şaqırdı. Birazdan soñ, Amanjan şığıp meniñ zattarımdı berdi. Olar:  «Biz jibere almaymız» dedi.

Amalsız Maldova arqılı Jenevağa bardım. Tañğı segizde Ömirhan ağa Germaniyadan kelip kütip twrğan eken. Dereu bir qonaq üyge ornalasıp, sağat 11-de bolatın jiınğa 10-da bardıq. Jol jönekey, söyleytin sözderimdi jazıp alğam.

Söytip, BWW adam qwqıqtarın qorğau jönindegi wyım basşılarına özimizdiñ arızdardı körsettik. Onda kim, qayda tuğan, pasport nömeri qanday, atı-jöni,  qaşan wstaldı, ne sebeppen wstaldı, onıñ otbası jağdayı qanday, aqparattı kim berdi, onıñ telefondarı t.b. tolıq jazılğan edi. Osınıñ barlığın 1 mıñ arızdı jäne video arızdardı tügel körsettik.

Bizge däl osınday faktilermen kelgen eşkim bolmağın ayttı. Olar qazaqtar tek Qazaqstanda twradı, wyğırlar Şıñjañda twradı. Şıñjañdağı problema tek wyğırlarğa qatıstı dep oylaydı eken.

Biz Şıñjañnıñ İle, Altay, Tarbağatay degen üş oblısı barın, ol jerde 3 million qazaq twratının, bwl Şıñjañnıñ 60 payız halqın qwraytının, onda 100 mıñdağan adamnıñ qamalğanın ayttıq.

BWW-da Şıñjañdağı qazaqtar jağdayın turalı söyledik

Birazdan soñ, jinalıs bastaldı. Moderator: «öte mañızdı  qonağımız bar» dep, alğaşqı sözdi bizge, Ömirhan ağa ekeuimizge berdi. Ömirhan ağa 5 minut, men 8 minut söyledik. Şıñjañdağı qazaqtardıñ  jağdayın tolıq ayttıq. Sol jerde Qıtaydıñ 14 ökili otırdı. Bizden keyin tayvan, tibet, moñğol, wyğır, v'etnam t.b. kezek-kezegimen söyledi. Olardıñ barlığınıñ sözin bölip, dälel swrap otırğan qıtaylar bizge qarsı bir auız söz ayta alğan joq.

Jenevadağı miting. Franciya sotı. Europarlament

Ertesi BWW-da Qıtay adam qwqıqtarı turalı söyleytin boldı. Jeneva administraciyası BWW aldındağı alañdı beripti. Sol jerde Qıtaydan qısım körip otırğan basqa wlttar miting ötkizbek eken.

Ol jerde, industar, tibetter, wyğırlar, v'etnamdar, tayvandar, moñğoldar bar. Biz de barayıq dep şeştik. Bardıq. Sol jerde Amanjan men Ömirhan ağa söyledi. Amanjan sodan bir kün bwrın, keşigip kelgen.  Sol alañda 5 mıñday adam bolsa, sonıñ işinde lager'de otırıp şıqqan, lager'di işinen körgen jalğız adam – Amanjan edi. Öte keremet boldı. Barlıq aqparat qwraldarı Amanjannan swhbat aldı. Sol jerde qazaqtardıñ da wstalıp jatqanın bükil älem bildi.

Bizdiñ BWW jiınına qatısuımızğa, Jenevada, Parijde ötken jiındarğa qatısuımızğa Ömirhan Altın ağamız köp jügirdi.

Tüsten keyin BWW-ğa kirdik. Qıtay «Jaña eradağı adam qwqığınıñ damuı» degen taqırıpta ülken körme jasaptı.  Ol jerde Qıtaydağı bükil wlttardıñ keremet ömir sürip jatqanın, wyğırdardıñ alma-jüzim egip mäz bolıp jürgenin, qazaqtardıñ bi bilep jürgenin tüsirip, körme qoyğan eken.

Onı körgen biz, «mınau qıtaylar BWW-nı aldauğa köşti» dep, feysbukte tikeley efir jasadıq. Körme basşılarına barıp, «mınanı jaqsı jasapsıñdar, biraq, bir närseni wmıtıpsıñdar» dedik.  Söytip twrğanda, bizdi policiya wstadı. Nege desek, «mınalar tüsirdi» dep şağım jasaptı.

Endi ol körme ğoy. Onda tüsiruge bolmaydı degen eş belgi joq. El sekildi biz de körip, tüsirip jürgenimizdi ayttıq. Bizdiñ qwjattarımızdı alıp ketken, birazdan soñ, qaytarıp berdi.

Arı qaray, Franciyağa bardıq. Älgi Halıqaralıq sotqa Qıtay kirmegen, qol qoymağan eken.

Aytpaqşı, Parijde Düniejüzilik soğıstıñ 100 jıldığına birneşe memlekettiñ basşıları jinalıp jatqan. Sonıñ işinde Donald Tramp ta bar edi. Bizdiñ maqsat eger mümkin bolsa, sol Donald Trampqa jolığıp qalu bolatın. Ol turalı feysbukte de jazdıq.

Sol küni  Qazaqstandağı Qıtaydıñ jaña saylanğan elşisi bizdiñ SİM-ge bardı. Şıñjañdağı qazaqtar mäselesin eki el birlesip şeşu turalı söylesken. Eki künnen keyin, bizdiñ Prem'er-ministrdi Qıtayğa şaqırttı. Biz Bryusselde, Europarlamentke qwjattardı tapsırıp jatqan sätte, meniñ telefonıma süyinşilegen habarlar kele bastadı. Bireudiñ ağası, bireudiñ balası jañağı sayasi üyrenu lager'inen bosay bastaptı. Sonıñ biri, öziñiz jaqsı biletin Şınar degen qarındasımızdan keldi. Şınar kişkene balasımen qalğan.  Sol Şınardıñ küyeuin de jiberipti. Ol Qazaqstan elşiliginde viza ala almay twr eken. Ömirhan ağa Sırtqı ister ministrligine aytıp, vizasın aldı. Şınardıñ küyeui qazir Qazaqstanğa keldi.

Öziñiz jazğan Aqşide twratın apanıñ 13 jasar qız da keldi.  Osınday aqparlar köp boldı. Biraq biz onıñ barlığın jariyalağamız kelmedi. Öytkeni «Qıtay ökimetin biz jeñdik» dep dabıra qılsaq,  olar da keri birdeñe isteydi. Sondıqtan, biz artın küteyik dep qazirge deyin ündemey kelgenbiz. Endi atın aytpasam da bilip, otırsızdar ğoy, bir kisiler süyinşilep jatır.

Osı jerde ayta ketetin jayt, bwnıñ barlığı halıqtıñ arqasında bolğan şarua. Barlığı halıqtıñ tileui ğoy. Bardıq. Ayttıq.

Osılay barıp kelgenimizdi feysbukte özimiz ğana jazdıq. Tipti, kişkene bir dünieni äleumettik jelide ayğaylap, lekciyalap aytıp jürgen bir kisiler de ünsiz qaldı.

BWW-da qazaqtar mäselesin köteru Qıtayğa ülken soqqı boldı. Küni büginge deyin adamdar köşip kelip jatır. Endi olardıñ ärqaysısın aqparatqa şığarıp, şulatsaq, Qıtay tağı qırsığıp, kesirimiz qalğandarına tiyui mümkin dep, ündemedik. Qazir, Allağa şükir jaqsı jağına kele jatırmız. Solay bola berse eken deymiz.

Qıdıräli «Atajwrttan» nege ketti? «Atajwrt» bölindi me?

Jalpı nege biz ayaq-astınan osınday jağdayğa tüstik dep oylaymın... Nege aldın ala bilmedik? Qıtaydı zerttep, olardıñ josparların aldın ala bilgen bolsaq, Qıtaydağı qazaqtı köşiru mäselesin basqa jolmen şeşer me edik?! Bälkim, erterek köşirip alar ek.  Kezinde Atajwrttı qwrğanda, bir tarmağımız Qıtaydı zertteu bolatın. Jarğıda solay jazılğan edi.

Qazir qarap otırsañız, Qazaqstanda Qıtay sayasatın zerttep jatqan eşbir wyım joq eken. Mısal üşin aytayın,bir ğana Şıñjañda Qazaqstandı zertteytin 14 institut bar. Olar kündelikti ashanağa qanşa adam kirip, qanşa adam şığatınına deyin esepteydi eken. Kündelikti aqparatta kim ne jazğanın, anau bir tükpirdegi auıldıñ äkimi qanday jwmıs jasap jatqanına deyin bilip otır.  Qazaqstannıñ bükil işki-sırtqı sayasatın zerttep jatır. Al bizde  Qıtaydı zerttep jatqan birde-bir institut joq.

Qazir «Atajwrttıñ» bir missiyası ayaqtaldı. 2017 jılı biz Qıtay mäselesin Ükimetke jetkizsek, 2018 jılı BWW-ğa jetkizdik. Endi bwl mäsele oñ şeşilip kele jatır.

Serikjan Biläşwlı «Atajwrtqa» keyin qosıldı

Jalpı «Atajwrt» eñ alğaş 15 adammen qwrılğan. Biz wltjandı azamattardı jinadıq. Äleumettik jelide öz oyların batıl jetkizip jürgen azamattardı şaqırdıq. Sol kezde Serikjan Bilaşwlı ağamızdı da osı jwmısqa tarttıq.

«Atajwrt» Sekeñnen bwrın qwrılğan. Sekeñ 2017 jıldıñ şilde ayınıñ soñına taman qosılğan.  ŞQO da, Pavlodar, Aqmola t.b. barlıq jerde jauaptı adamdar bodı. Osı azamattar jer-jerden arızdar jinadı. Qanşama baspasöz mäslihattarın ötkizdik. 100-ge tayau konferenciya ötkizgen şığarmız. Sebebi, bir aptada 3 retten ötkizgen kezder de bolğan.

Osı jerde ayta keteyik, Qıtaydan kelip Qazaqstannıñ türli universitetterinde oqıp jatqan studentterdiñ de mäselesin köterdik. 2018 jılğa qarağan qıstıq kanikulda 89 student Qıtayğa barıp, wstalıp qaldı.

«Abai.kz» portalı bwl mäsele boyınşa üzbey habar taratıp otırdı. Endi, osı 2018 jılı studentterdi jazdıq kanikulda Qıtayğa barmauğa şaqırdıq. Olardı jataqhanalardan şığarıp tastaydı. Olardıñ jatatın jerleri joq. Qayda baradı? Biz jigitterdi wyımdastırıp, osı balalarğa kömek eteyik dedik. Olarğa twratın orın tauıp bereyik dep, Almatıdan bir qonaq üydi jalğa alıp, 100 studentti jazdıq kanikulda 3 ay tegin twrğızdıq. Ol jerde,  tegin ağılşın tili kurstarın oqıtu, dayındıq kurstarın wyımdastıru degen sekildi birqatar şarualar atqarıldı.

Qıtaydı zertteu institutın qwrıp jatırmız

Endigi 2019 jılğı ülken jospar, Qıtay zertteu institutın qwru. Mende qazir osı jolda jürmin. Qwjattarın zañdı tirketu üşin Astanağa barıp qwzırlı organdarmen söylestik. Olar da qwlıqtı bolıp otır. Qwjattarı da dayın bop qaldı.

Endigi eñ negizgi mäsele mamandardı tartu. Qıtaydan qazir 300 mıñğa juıq adam köşip kelgen. Osı azamattardıñ barlığı Qıtayda türli salada eñbek etken. Tipti, ol jäy eginşi bolsın... Türli saladağı Qıtay sayasatın biledi. Osı 300 mıñnıñ işinen biz 100 adamdı tañdap alsaq deymiz.

Qoyılatın eki talap bar. Birinşisi – qazaqşıldığı, wltşıldığı bolsa, ekinşisi – til bilui, bilimi. Bwl Qazaqstannıñ müddesine, Qazaqstannıñ bolaşağı jolında eñbek etuge ülken qadam bolar edi.

Jaqında AQŞ-qa Qıtaydan qaşıp barğan, Qıtayda WQQ-da qızmet etken, qazir Qıtaydıñ birden-bir jauı bolıp otırğan Go Un Gi degen zertteuşi bar. Sol ötkende «Qıtay men AQŞ-tıñ sauda soğısında Qıtaydıñ qulığın Amerika halqı ömir boyı tüsine almaydı. Sebebi olar Qıtayda  tuıp ösken joq» dedi. Tura sol siyaqtı, jergilikti halıqqa qarağanda Qıtaydan köşip kelgender Qıtaydıñ sayasatın jaqsıraq biledi. Sonday adamdardı paydalanıp, qıtaydıñ işki-sırtqı sayasatı, ekport-import sayasatı, jalpı şekaralıq aymaqtarda adamdardı qalay paydalanuda, bizdiñ taransşekaralıq suldarımızdı qalay paydalanıp jatır degen taqırıptardı zertteuimiz kerek.

Mısalı, bizdiñ transşekaralıq sular turalı kelisimge Qıtay qol qoymağan. Nege? Qıtay öz işinde ülken jobalardı salıp jatır. Sol sulardı, İleni, Ertisti Qıtaydıñ işki jobalarına paydalanbaq. Su arnasın sol üşin bwrıp otır. Olar tek jobalardı salıp bitirgen soñ ğana qol qoyuı mümkin. Odan bwrın qoysa, onda rwqsat aluı kerek boladı. Osı sekildi birşama mäseleler bar. İşpek-jemekter de, bizge kelip jatqan tauarlar da, sol sanatqa jatadı.

Oqu-ağartu mäsele bar. Qazir Qıtayda 15 mıñnan astam qazaqstandıq student bilim alıp jatır eken. Jäne olardıñ deni tegin oqidı. Internette «WBT-sız grantqa oqidı» degen sıñaylı jarnamalar qaptap jür. Osımen aynalasıp otırğan jiırma neşe kompaniya bar. Olarğa Qıtay naqtı bilim emes, ideologiyalıq bilim beredi.

Mınanı qarañız, Qıtay öziniñ milliondağan studentin tegin oqıtpaydı. Qıtayda bılay, emtihan tapsırasıñ. Ötseñ, aqılı oqisıñ. Emtihannan ötpeseñ, aqılı da oqi almaysıñ. Grant degen özderiniñ studentterine joq. Al Qazaqstannıñ, OA elderi  studentterin grantqa oqıtadı... Erteñ osı 15 mıñ student kim bolıp keledi bizge?

Mine, osı sekildi türli mäselelerdi aldın ala zerttep otıratın institut qajet boldı. Qıtaydıñ ekonomikalıq jäne basqa da sayasatın zertteu maqsatında qazir Qıtay zertteu institutın qwrıp jatırmız.

«Atajwrttı» Serikjan Biläşwlı jürgizedi

«Atajwrttıñ» bir maqsatı orındaldı. Endi qalğanın Sekrikjan Bilaşwlı jürgizedi. Al men zertteumen aynalıspaqpın.

Biz aldında Ükimetke wsınıs bergenbiz. Olar da qoldadı. Tirkeu mäselesi ayaqtalıp qaldı. Zañdı türde jwmıs jasaymız. Instituttıñ jwmısına kelsek, zañdı wyım bolğan soñ memleketpen birlesip jwmıs jasaymız dep oylaymın.

Bizden kömek kerek bolsa, ärdayım dayınbız

Endi men «Atajwrttıñ» basınan bastap qwrğannan keyin, qazir onıñ bolaşağın, bağıt-bağdarın baqılap otıramın. Eger bizden kömek kerek bolsa, ärine kömektesemiz. Ol jerde köptegen azamattar bar. Onıñ barlığın men wyımdastırıp alıp kelgem. Äri qaray, qanday da bir qiınşılıqtar bolıp jatsa, biz bağıt beruge dayınbız.

Swhbattasqan Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

41 pikir