Särsenbi, 20 Naurız 2019
Äñgime 3506 44 pikir 11 Qañtar, 2019 sağat 17:40

Orıs knyaz'deriniñ qaru-jarağındağı qwran sözderi

Osıdan biraz bwrın belgili fol'klorşı ğalım Ismail Munaev «Nahçiyn fol'klor» attı kitaptıñ altınşı tomın qwrastırıp, jarıqqa şığardı. Tarihta qarapayım adamdar bile bermeytin, aşıq aytıla qoymağan jayttar köp. Äsirese, orıs tarihında. Mäselen, Mäskeudi polyaktardan azat etuşi Minin men Pojarskiydiñ Qızıl alañdağı eskertkişin bärimiz de bilemiz. Biraq bwl jeñistiñ wyımdastıruşısı häm şabıttandıruşısı çeçen knyazi Çerkasskiy ekenin ekiniñ biri bile bermeydi.

Bwl sözimizge M.N. Zagoskinniñ 1829 jılı şıqqan «YUriy Mstislavskiy ili russkie v 1612 godu» degen tarihi romanı dälel. Onda: «Bizdiñ tınış ömir süruimizge eñ äueli Dmitriy Mamstryukoviç Çerkasskiy knyaz', sosın Grigoriy Obrazcov qarsı bolatınına söz joq. Bwl ekeuiniñ birinşisi çeçen knyazi Mamstryuktiñ wlı bolğandıqtan äri çeçender siyaqtı ärdayım keskilesuge dayar twratındıqtan söytedi. Al ekinşisi tuabitti nijegorodtıq bolğandıqtan polyaktardı it etinen jek köredi...» – dep jazılğan. « – Men bizdi  knyaz' Dmitriy Mihayloviç Pojarskiy Mäskeuge bastap baratın bolsın degenmin, – deydi Çerkaskiy. –Biz polyaktarğa nağız jauaptı sonda qaytaramız! Biz Mäskeu mañayına ölikterdi tösek qıp tastağanda nijegorodtıqtarğa ne kerek ekenin sonda ğana biletin boladı». Çerkaskiy knyaz'diñ osı sözderimen şabıttanğan orıs jasaqtarı men qosındarı Minin men Pojarskiydiñ basqaruımen jauğa attanıp, Mäskeudi azat etedi deydi avtor.

Iä, büginde Qızıl alañdağı Minin men Pojarskiydiñ janında çeçen knyazi Çerkaskiy müsini joq. Resey keşegi Otan soğısı kezinde erligimen közge tüsip, Keñes Odağınıñ batırı atağına wsınılğan çeçenderdiñ qwjattarın joydı. Tipti, Reyhstagtıñ şatırına tu tikken çeçen Abdulhakim Ismailovqa özi jasağan erligi turalı da, wltı kim ekenin  aytuğa da rota komandiri tıyım salğan. Söytip, tek Egorov pen Kantariya ğana erlik dañqqa bölendi.

Orıstıñ «aptada bes jwma bar» degen mätelin talayımız estigen bolarmız. Al onıñ şın mağınası ne ekenin oylap kördik pe? Söytsek, bwrın Rus'te de jwmanı demalıs küni dep atağan eken. Resmi tarih boyınşa Rus' hristian dinin qabıldap, şoqınğanğa şeyin orıstar otqa, suğa, pwtqa tabınğan. Söytip, tek H-şı ğasırdıñ soñında ğana Vladimir knyaz' eldi bir dinge engizuge kirisedi (988 j.). Ol iudaizmdi qabıldayın dese Izrail' halqı Jaratuşınıñ qaharına wşırağan dep esepteledi. Islam dini salauattılıqtı talap etetindikten işimdiksiz ömirdi ömir qwrlı körmeytin orıstarğa ol tura kelmeydi. Sondıqtan pravoslavie orıstarğa layıq dep tabıladı. Alayda, endi bir boljamdar men añızdarğa sensek, orıstarğa pravoslavie dinin qabıldatqan  Ivan Groznıy eken deytinder de bar. Sol Ivan Groznıydıñ  küni büginge şeyin Stokgol'mdegi mwrajayda saqtaulı dulığası orıs ğalımdarı jazğan Resey tarihınıñ şät-şälekeyin şığardı. Bwl jerde mäsele sol dulığadağı arabşa jazuda bolıp otır. Onı Iran Islam Respublikasınıñ osı mwrajayğa barğan konsulı Seyit Ğwlamrez Meyğuni tärjimalap, bwl köne  dialektide jazılğan dep mağlwmdadı. Ivan Groznıydıñ bwl dulığasındağı jazudı tärjimalağanda «Alla wlıq! Mwhammed onıñ payğambarı» bop şığadı eken. Osını estigen Andrey Raçev jeke zertteu jürgizip «Rus'tiñ aspanında jarqıraydı jartı Ay» degen eñbeginde Nww.stihi.ru 2010.02), Reseyde XIII-XIV ğasırlarğa şeyin qasietti Islam dini uağızdalıp kelgenin anıqtadı. Tipti, orıstıñ keybir jerlerinde ol XV ğasırğa şeyin uağızdalıp, saltanat qwrıp kelgeni aytıladı. Bwl dulığa Ivan Groznıydiki ekenin onıñ tömengi twsında taza slavyan tilinde jazılğan «Şelom (şlem – M.K) knyazya Ivana Vasil'eviça, Velikogo Knyazya sına Vasiliya Ivanoviça, gospodarya Vseya Rusi samoderjca» degen jazu da naqtılay tüsedi. Bwl bwl ma, arabşa jazuı bar bas kiim tek Ivan Groznıyda ğana emes, oğan deyingi wlı knyaz'derde, de bolğan eken. Jäne bwl dulığalardı ataqtı wsta Nikita Davıdov siyaqtı orıstıñ töl şeberleri jasağan. Al Aleksandr Nevskiy knyaz'diñ dulığasında arab äripterimen jazılğan Qwrannıñ  «Şınayı Qwday jolın wstanğandarğa Allahtıñ şapağatı tietinin jäne köp wzamay jeñiske jetetinin aytıp quant» degen süre sözderi bolğan. Qadirli oqırman bwnıñ bärine tağı da däyek izdep, äurege tüspeui üşin Raçevtiñ maqalasınan üzindi keltireyik: «Aytpaqşı, arab ärpimen jazılğan Qwran süreleri Resey knyaz'darı  dulığalarında ğana emes, sonımen qatar olardıñ qılıştarı men qalqandarında da, sauıttarı men tipti ıdıs-ayaq, qwral-saymandarında da örnektelgen edi. Al Radzivillov jılnamasında  öziniñ astındağı twlparınan eki märte qaza tapqan, eki beyitke jerlengen. Köregen Olegtiñ (veşiy Olegtiñ) sarbazdarı wrısqa islamnıñ jasıl jalauın köterip kiretin bolğan. Al Olegtiñ öziniñ qalqanında «Ad-din ul Islam!», yağni, «Kieli islam dini üşin!» degen arab qarpimen jazılğan jazu bolğan. Iä, Oleg şayqasta jeñiske jetip, Car'gradtıñ darbazasına öz qolımen qağıp qoyğan qalqanındağı jazu osı! Däl osınday körkem de qasietti jazu Askol'd jäne Dir knyaz'derdiñ qalqandarında da jazılğan. Ol qalqandar Stokgol'mdegi korol' mwrajayında küni büginge şeyin saqtaulı twr. Endeşe, bwlardan basqa tura da naqtı derekter bar ma?  Arab tarihşıları reseylik tarihşılar siyaqtı tarihtı eşqaşan bwrmalağan emes. Endeşe, sol  zamandardıñ tarihi jazbaların zerdelep körsek te jetkilikti bolar edi. Mäselen, arab tarihşısı Mwhammed äl-Iafi äl Salih: «Hijranıñ 300-jılı bolgarlardıñ, slavyandar men russtardıñ jabayı taypaları mwsılmandıqtı qabıldadı. Biraq olar Allah jolınan tayıp, keyin hristian boldı»,–dep jazğan. Al parsı tarihşısı Zard Fahristani Kiev Rusine kelgende olardı doñız etin jeytin, oraza twtpaytın öte jaman mwsılmandar eken dep qapalanadı. Erte ortağasırlardağı Rus'te de islamnıñ köptegen ayğaqtarın kezdestiruge boladı, ol kezdegi şirkeuler kümbezi meşitter kümbezderimen egiz qozıday wqsas boldı. Al köne pravoslavielik ädet-ğwrıptardıñ ırımdarı men tıyımdarı mwsılmandıqqa öte wqsas edi. Mısalı, ejelgi Rus'te jwma demalıs küni bolıp belgilengen.

Rus'tiñ islam dininen pravoslaviege ötui XV-XVI ğasırlarğa şeyin sozıldı. Biz köne Reseydiñ, orıs halqınıñ islam dinine tikeley baylanıstı twstarınan azdağan ğana mısal keltirdik. Bwğan şeyin Mäskeu knyazi Vasiliydiñ Altın Orda hanınıñ märmär taqtadağı tabanınıñ tañbasına bas iip  knyaz' atanu üşin ant berip jatqan suretin, getman Bogdan Hmel'nickiydiñ namaz oqıp otırğan suretin baspasözde jariyalağanbız. Sol siyaqtı, A. Puşkinniñ, I.Buninniñ qasietti Islam dinine, Qwranğa, oramal tartatın mwsılman äyelderine arnap jazğan   maqtau öleñderin qazaqşağa tärjimalap ta körgenbiz.

Al L.Tolstoy, A.Blok, A.Kuprin islam dini turalı onıñ aqiqatşıldığına, ädiletşildigine, asa joğarı adamgerşilik pen mädeniettiligine tañday qağıp tamsana jazğan. Tipti solardıñ birazı mwsılmandıqtı qabıldağan körinedi. Ätteñ, äli de bolsa imperialistik, şovinistik piğıldan arılmay, äli de biz «wlı orıs halqımız» dep keudesin sabalaytın tarihşılar men ğalımdar mwnıñ bärin jwrtşılıqtan jasırıp wstap, bildirmeuge tırısadı. Ol az bolğanday olarğa äli de qwldıq sanadan arılmağan qazaqtar qosılatının qaytersiñ. Sondıqtan mwnday zor tarihi mañızı bar dünielerdi tek äleumettik jelilerden ğana alıp jürmiz.

Mırzan KENJEBAY

Abai.kz

44 pikir